Brak miesiączki
Epidemiologia
Amenorrhea, defined as the absence of menstruation in women of reproductive age, is classified into primary (no menarche by age 15) and secondary (absence of menstruation for ≥3 months in previously regular cycles or ≥6 months in irregular cycles). Primary amenorrhea is rare (~0.1% prevalence) and often indicates underlying reproductive disorders, with gonadal dysfunction (43%), Müllerian agenesis (10-15%), and constitutional delay of growth and puberty (14%) as leading causes. Secondary amenorrhea is more common, affecting approximately 3-4% of reproductive-aged women excluding physiological causes such as pregnancy, lactation, or menopause. Key etiologies include hypothalamic dysfunction (35%), PCOS (30%), hyperprolactinemia (13%), premature ovarian insufficiency (10%), and Asherman syndrome (5%). Notably, female athletes, especially in disciplines like cycling (56%) and triathlon (40%), exhibit higher rates of secondary amenorrhea, often linked to the Female Athlete Triad characterized by menstrual irregularities, low bone mineral density, and energy deficiency.
- Epidemiologia braku miesiączki
- Występowanie pierwotnego braku miesiączki
- Występowanie wtórnego braku miesiączki
- Występowanie w grupach ryzyka
- Czynniki przyczynowe braku miesiączki
- Najczęstsze przyczyny wtórnego braku miesiączki
- Zespół policystycznych jajników (PCOS)
- Czynnościowy brak miesiączki pochodzenia podwzgórzowego
- Nadzór i monitorowanie braku miesiączki
- Znaczenie wczesnej diagnostyki
- Diagnostyka i badania przesiewowe
- Konsekwencje zdrowotne i monitorowanie
- Różnice epidemiologiczne w różnych populacjach
Epidemiologia braku miesiączki
Brak miesiączki (amenorrhea) to przejściowy lub trwały brak krwawienia miesiączkowego u kobiet w wieku rozrodczym. Należy rozróżnić pierwotny i wtórny brak miesiączki, które mają odmienną charakterystykę epidemiologiczną.12
Występowanie pierwotnego braku miesiączki
Pierwotny brak miesiączki definiuje się jako brak wystąpienia pierwszej miesiączki (menarche) do 15. roku życia. Częstość występowania pierwotnego braku miesiączki jest stosunkowo niska i wynosi około 0,1% populacji nastolatek.12 W Stanach Zjednoczonych tylko około 2% dziewcząt nie osiąga menarche do 15. roku życia.34
Pomimo niskiej częstości występowania, pierwotny brak miesiączki wymaga szybkiej i kompleksowej oceny przez specjalistę medycyny rozrodczej lub klinicystę dobrze znającego rozwój młodzieży, ponieważ amenorrhea jest często pierwszym objawem podstawowego zaburzenia rozrodczego.15
Najczęstsze przyczyny pierwotnego braku miesiączki to:34
- Dysfunkcja gonad – około 43% przypadków
- Agenezja narządów układu Müllera – około 10-15% przypadków
- Konstytucjonalne opóźnienie wzrastania i dojrzewania płciowego (CDGP) – około 14% przypadków
W badaniu przeprowadzonym w zachodniej części Indii najczęstszymi przyczynami pierwotnego braku miesiączki były nieprawidłowości końcowych narządów płciowych (71,49%), wśród których 69,41% stanowiły anomalie układu Müllera. Po nich następowały zaburzenia hormonalne (15,97%) i niewydolność gonad (7,63%).6
Występowanie wtórnego braku miesiączki
Wtórny brak miesiączki definiuje się jako brak miesiączki przez 3 miesiące u kobiety z wcześniej regularnymi cyklami miesiączkowymi lub przez 6 miesięcy u kobiety z wcześniej nieregularnymi cyklami.78 Jest on znacznie częstszy niż pierwotny brak miesiączki.9
Częstość występowania wtórnego braku miesiączki niezwiązanego ze zmianami fizjologicznymi (ciąża, karmienie piersią, menopauza) szacuje się na około 3-4% kobiet w wieku rozrodczym.101112 Inne źródła podają, że około 1 na 25 kobiet (4%) doświadcza braku miesiączki w pewnym momencie życia, jeśli nie jest w ciąży, nie karmi piersią ani nie przechodzi menopauzy.2
Według badania przeprowadzonego w Szwecji, 13,8% kobiet zgłosiło brak miesiączki trwający ponad 3 miesiące w ciągu poprzedniego roku. Z tej grupy, u 9,8% kobiet przyczyną był ciąża, u 0,7% leczenie chirurgiczne, a u 3,3% kobiet zdiagnozowano wtórny brak miesiączki z innych przyczyn.13
Występowanie w grupach ryzyka
Wtórny brak miesiączki jest znacznie częstszy wśród kobiet uprawiających sport wyczynowy.11 DeSouza i współpracownicy oszacowali, że około 50% kobiet regularnie ćwiczących doświadcza subtelnych zaburzeń miesiączkowania, a około 30% kobiet cierpi na brak miesiączki.14
Częstość występowania wtórnego braku miesiączki wydaje się być wyższa wśród kobiet, które uczestniczą w wymagających fizycznie dyscyplinach sportowych:12
- Kolarstwo – 56%
- Triathlon – 40%
- Gimnastyka rytmiczna – 31%
- Balet – 20-23%
W badaniu dotyczącym maratończyków z Oslo częstość występowania braku miesiączki oszacowano na 13,4% wśród kobiet-sportowczyń.15
Czynniki przyczynowe braku miesiączki
Najczęstsze przyczyny wtórnego braku miesiączki
Na podstawie serii 262 pacjentek z amenorrheą o początku w wieku dorosłym, najczęstsze przyczyny wtórnego braku miesiączki obejmują:1617
- Zaburzenia podwzgórzowe – 35% (prawie wszystkie przypadki to czynnościowy brak miesiączki pochodzenia podwzgórzowego)
- Zaburzenia przysadkowe – 17% (13% hiperprolaktynemia, 1,5% „puste siodło”, 1,5% zespół Sheehana, 1% zespół Cushinga)
Według innych źródeł, najczęstsze patologiczne przyczyny wtórnego braku miesiączki i ich częstotliwość występowania to:18
- Czynnościowy brak miesiączki pochodzenia podwzgórzowego – 35%
- Zespół policystycznych jajników (PCOS) – 30%
- Hiperprolaktynemia – 13%
- Przedwczesna niewydolność jajników (POI) – 10%
- Zespół Ashermana – 5%
- Inne przyczyny – 7%
Najczęstszą przyczyną wtórnego braku miesiączki u kobiet w wieku rozrodczym jest ciąża.97 Po wykluczeniu ciąży, większość przypadków wtórnego braku miesiączki można przypisać do jednej z następujących przyczyn: zespół policystycznych jajników (PCOS), brak miesiączki pochodzenia podwzgórzowego, hiperprolaktynemia lub przedwczesna niewydolność jajników.1119
Zespół policystycznych jajników (PCOS)
PCOS jest najczęstszym zaburzeniem endokrynologicznym wśród kobiet w wieku 18-44 lat.20 Dotyka około 2-20% kobiet w tej grupie wiekowej, w zależności od przyjętych kryteriów diagnostycznych.20 Według Światowej Organizacji Zdrowia, PCOS dotyka około 116 milionów kobiet na całym świecie (3,4% kobiet).20
U kobiet z pierwotnym lub wtórnym brakiem miesiączki, PCOS jest najczęstszym rozpoznawanym zaburzeniem endokrynologicznym, dotykającym 3,6-15% kobiet w wieku rozrodczym.21 Szacuje się, że PCOS odpowiada za około 30% przypadków braku miesiączki.11
Czynnościowy brak miesiączki pochodzenia podwzgórzowego
Czynnościowy brak miesiączki pochodzenia podwzgórzowego (Functional Hypothalamic Amenorrhea, FHA) jest jedną z najczęstszych przyczyn wtórnego braku miesiączki. FHA odpowiada za 20-35% przypadków wtórnego braku miesiączki i około 3% przypadków pierwotnego braku miesiączki.14
FHA u młodych sportowczyń może wynikać z różnych czynników, w tym ze zmniejszonego spożycia pokarmów, zmniejszonej masy ciała i niskiej względnej zawartości tłuszczu w organizmie, intensywności treningu sportowego oraz stresu.22
U kobiet uprawiających sport wyczynowo obserwuje się tzw. triadę sportsmenek (Female Athlete Triad, FAT), czyli stan medyczny obejmujący trzy powiązane dysfunkcje: nieprawidłowości miesiączkowania, zmniejszoną gęstość mineralną kości i obniżoną dostępność energii.21
Nadzór i monitorowanie braku miesiączki
Znaczenie wczesnej diagnostyki
Wczesne rozpoznanie braku miesiączki jest kluczowe dla uzyskania korzystniejszych wyników leczenia.23 Nastolatki powinny być diagnozowane w kierunku pierwotnego braku miesiączki, jeśli nie miały miesiączki do 15. roku życia.2 Niezależnie od wieku, kobieta powinna być diagnozowana w kierunku braku miesiączki, jeśli jej okres zatrzymał się na ponad 3 miesiące bez wyjaśnienia.2
Pomimo niskiej częstości występowania, szybka i kompleksowa ocena jest uzasadniona, ponieważ brak miesiączki jest często pierwszym objawem podstawowego zaburzenia rozrodczego.12
Diagnostyka i badania przesiewowe
Większość przypadków braku miesiączki można zidentyfikować na podstawie wywiadu, badania fizykalnego i oznaczenia stężenia FSH oraz estradiolu w surowicy.10 U większości pacjentek z brakiem miesiączki należy wykonać pomiary stężenia prolaktyny i TSH w surowicy, a także wykluczyć ciążę.10
Nieprawidłowy kariotyp stwierdza się u około 50% pacjentek z pierwotnym brakiem miesiączki bez współistniejących chorób.3 Natomiast nieprawidłowy kariotyp występuje u około 13% kobiet w wieku 30 lat z wtórnym brakiem miesiączki, który nie jest wywołany fizjologicznie.34
Kobiety z przedwczesną niewydolnością jajników mają zwiększone ryzyko osteoporozy i chorób serca.24 Stan ten może być również związany z autoimmunologicznymi zaburzeniami endokrynologicznymi, takimi jak niedoczynność tarczycy, choroba Addisona i cukrzyca. Około 20-40% kobiet z przedwczesną niewydolnością jajników rozwinie inne schorzenie autoimmunologiczne, dlatego jeśli początkowe wyniki badań laboratoryjnych są prawidłowe, należy rozważyć okresowe badania przesiewowe.24
Konsekwencje zdrowotne i monitorowanie
Brak miesiączki został powiązany ze zwiększonym ryzykiem innych chorób, takich jak osteoporoza, choroby serca i bezpłodność. W rezultacie brak miesiączki może mieć wpływ na jakość i długość życia kobiet z powodu tych wtórnych schorzeń.25
Brak miesiączki nigdy nie powinien być uważany za dopuszczalną konsekwencję jakiegokolwiek poziomu treningu sportowego czy ćwiczeń fizycznych. Jest to czerwona flaga wskazująca, że organizm nie funkcjonuje w pełni swoich możliwości.26
Szacuje się, że za każdy rok bez cyklu miesiączkowego, kobiety mogą tracić ponad 2% swojej gęstości kostnej.26 Wszystkie sportowczyni z brakiem miesiączki trwającym 6 miesięcy lub dłużej powinny przejść formalne badanie gęstości kości poprzez wykonanie badania DXA (absorpcjometria podwójnej energii promieniowania rentgenowskiego).27
Różnice epidemiologiczne w różnych populacjach
Czynniki geograficzne i środowiskowe
Nie ma dowodów wskazujących, że częstość występowania braku miesiączki różni się w zależności od pochodzenia narodowego lub grupy etnicznej. Jednak lokalne czynniki środowiskowe związane z odżywianiem i częstością występowania chorób przewlekłych niewątpliwie mają wpływ.2
Wiek pierwszej miesiączki różni się w zależności od położenia geograficznego, co wykazało badanie Światowej Organizacji Zdrowia porównujące 11 krajów, które wskazało na medianę wieku menarche wynoszącą 13-16 lat w różnych ośrodkach.2
Wzrost częstości występowania otyłości dziecięcej na całym świecie może również przyczyniać się do wcześniejszego występowania menarche i zwiększonej częstości występowania zaburzeń miesiączkowania związanych z otyłością, zwłaszcza w obszarach, gdzie otyłość jest bardziej rozpowszechniona.2
Brak miesiączki związany z otyłością lub PCOS staje się częstą przyczyną zarówno pierwotnego, jak i wtórnego braku miesiączki wśród nastolatek w krajach rozwijających się.28
Czynniki związane ze stylem życia
W badaniu przeprowadzonym w Szwecji, spośród analizowanych czynników: wiek, stan cywilny, miejsce zamieszkania (miasto czy wieś), nawyki związane z paleniem tytoniu i historia ciąży, tylko czynnik wieku okazał się istotny (t = 2,07; p < 0,05).13
Znaleziono prawdopodobny związek przyczynowy między wcześniejszym stosowaniem doustnych środków antykoncepcyjnych a występowaniem wtórnego braku miesiączki u około 16% kobiet z brakiem miesiączki. Jednak wyniki wskazują, że rzeczywista częstość występowania wtórnego braku miesiączki spowodowanego wcześniejszym stosowaniem doustnych środków antykoncepcyjnych jest bardzo niska i wynosi 0,7% w cytowanym badaniu.13
Narażenie na działanie toksyn środowiskowych, a mianowicie hormonalnie aktywnych dysruptorów endokrynnych, może również skutkować zwiększoną częstością występowania zaburzeń miesiączkowania i rozrodczych na endemicznych obszarach.2 Narażenie na EDC (Endocrine Disrupting Chemicals) w okresie płodowym, dzieciństwie i okresie dojrzewania jest potencjalnym czynnikiem ryzyka braku miesiączki u nastolatek.5
Badania w różnych populacjach
W badaniu kliniczno-kontrolnym oceniono związek ryzyka zaburzeń miesiączkowania z czterema czynnikami poczęcia: krótki poprzedzający odstęp między ciążami (≤6 miesięcy), niski (≤19 lat) lub wysoki (≥40 lat) wiek matki w momencie poczęcia oraz miesiąc poczęcia. Wyniki wskazują, że poczęcie po krótkich odstępach między ciążami lub w zaawansowanym wieku matki zwiększa ryzyko zaburzeń miesiączkowania u córek.29
Przeprowadzono niewiele badań dotyczących różnic rasowych w czynnikach kardiometabolicznych u kobiet z PCOS. Dostępne są również ograniczone dane na temat różnic rasowych w ryzyku zespołu metabolicznego i chorób sercowo-naczyniowych u nastolatek i młodych dorosłych z PCOS. Pierwsze badanie, które kompleksowo zbadało różnice rasowe, odkryło znaczące różnice rasowe w czynnikach ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.30
W badaniu dotyczącym karmienia piersią wśród kobiet w Arabii Saudyjskiej stwierdzono, że w momencie wywiadu ponad połowa (55,1%) matek miała brak miesiączki związany z laktacją. Średni (SD) okres braku miesiączki związanego z laktacją i odstępu między porodami wynosił odpowiednio 5,95 (5) i 26,8 (14,1) miesięcy.31
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.