Biegunka związana z antybiotykami
Zapobieganie i profilaktyka
Biegunka związana z antybiotykami (AAD) dotyka 5-35% pacjentów leczonych antybiotykami, a w niektórych grupach nawet do 40%. Definiowana jest jako wystąpienie ≥3 wodnistych stolców dziennie podczas lub do 2 tygodni po antybiotykoterapii. Profilaktyka AAD opiera się na racjonalnym stosowaniu antybiotyków oraz suplementacji probiotykami, które zmniejszają ryzyko AAD o 37-51%. Najskuteczniejsze szczepy to Lactobacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii, Lactobacillus casei oraz Bacillus licheniformis, przy dawkach ≥5 mld CFU/dzień, optymalnie powyżej 10 mld CFU/dzień. Suplementację probiotyków należy rozpocząć w ciągu 24-48 godzin od rozpoczęcia antybiotykoterapii, z zachowaniem około 2-godzinnego odstępu między podaniem antybiotyku a probiotyku (z wyjątkiem S. boulardii). Szczególnie wskazane jest stosowanie probiotyków u osób starszych (>65 lat), dzieci, pacjentów z historią AAD lub infekcji C. difficile, osób przyjmujących antybiotyki długoterminowo oraz mieszkańców domów opieki.
- Profilaktyka biegunki związanej z antybiotykami
- Probiotyki w profilaktyce AAD
- Optymalne szczepy probiotyczne
- Dawkowanie probiotyków
- Czas stosowania probiotyków
- Populacje odnoszące szczególne korzyści z profilaktyki probiotycznej
- Bezpieczeństwo stosowania probiotyków
- Inne metody profilaktyki AAD
- Racjonalne stosowanie antybiotyków
- Profilaktyka niefarmakologiczna
- Alternatywne metody farmakologiczne
- Profilaktyka antybiotykowa
- Postępowanie w przypadku wystąpienia AAD
- Zmiana postępowania z antybiotykiem
- Nawodnienie i dieta
- Leki przeciwbiegunkowe
- Leczenie ciężkiej AAD związanej z C. difficile
- Wytyczne i rekomendacje dotyczące profilaktyki AAD
- Skuteczność probiotyków w profilaktyce AAD – dane liczbowe
Profilaktyka biegunki związanej z antybiotykami
Biegunka związana z antybiotykami (AAD – antibiotic-associated diarrhea) to powszechne powikłanie antybiotykoterapii, dotykające od 5% do 35% pacjentów przyjmujących antybiotyki, a w niektórych grupach pacjentów odsetek ten może sięgać nawet 40%.12 AAD definiuje się jako wystąpienie wodnistych stolców co najmniej trzy razy dziennie u osób przyjmujących lub niedawno przyjmujących antybiotyki.3 Powikłanie to wiąże się z podwyższonymi kosztami opieki zdrowotnej oraz zwiększoną chorobowością i śmiertelnością.4 W kontekście coraz częstszego występowania AAD, rosnąca liczba badań koncentruje się na metodach zapobiegania temu powikłaniu.
Probiotyki w profilaktyce AAD
Probiotyki definiuje się jako żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiednich ilościach przynoszą korzyści zdrowotne dla gospodarza.1 Liczne metaanalizy i przeglądy systematyczne wykazały skuteczność probiotyków w zapobieganiu biegunce związanej z antybiotykami zarówno u dorosłych, jak i u dzieci.123
Metaanalizy sugerują, że jednoczesne stosowanie probiotyków z antybiotykami zmniejsza ryzyko wystąpienia AAD o około 37-51%.12 Według najnowszych badań, częstość występowania AAD w grupach otrzymujących probiotyki wynosiła około 8-14%, w porównaniu do 18-19% w grupach kontrolnych.12 Badanie przeprowadzone w domach opieki wykazało zmniejszenie liczby epizodów AAD u mieszkańców otrzymujących probiotyki w porównaniu z grupą kontrolną (20% vs 36%, p=0,022).1
Optymalne szczepy probiotyczne
Nie wszystkie probiotyki są jednakowo skuteczne w zapobieganiu AAD. Badania wykazały, że efektywność probiotyków może być zależna od szczepu.1 Szczególnie dobrze udokumentowano skuteczność następujących szczepów:
- Lactobacillus rhamnosus GG – wykazuje istotną skuteczność zarówno u dzieci, jak i dorosłych12
- Saccharomyces boulardii – okazał się skuteczny w zmniejszaniu częstości AAD do 80% u dzieci i do 84% u dorosłych12
- Lactobacillus casei – może być najlepszym wyborem do zapobiegania ciężkiej biegunce związanej z Clostridioides difficile1
- Bacillus licheniformis – wykazuje skuteczność szczególnie u osób powyżej 65. roku życia1
Dawkowanie probiotyków
Badania sugerują zależność między dawką probiotyków a ich skutecznością w zapobieganiu AAD. Wyższe dawki probiotyków (≥5 miliardów jednostek tworzących kolonie [CFU] dziennie) wykazują większą skuteczność w porównaniu z niższymi dawkami (<5 miliardów CFU dziennie).12
Analizy porównujące różne dawki tych samych probiotyków wykazały, że dawki powyżej 10 miliardów CFU dziennie są zalecane w celu optymalnej profilaktyki AAD.1 W badaniu Gao i wsp. pacjenci otrzymujący dwie kapsułki probiotyku Lactobacillus dziennie (50 miliardów CFU) mieli niższą częstość występowania AAD (15,5%) w porównaniu z pacjentami otrzymującymi jedną kapsułkę (28,8%) lub placebo (44,1%).1
Czas stosowania probiotyków
Czas rozpoczęcia suplementacji probiotykami ma istotne znaczenie dla ich skuteczności profilaktycznej. Badania sugerują, że:
- Probiotyki powinny być wprowadzone jak najwcześniej podczas antybiotykoterapii1
- Rozpoczęcie stosowania probiotyków w ciągu 24-48 godzin od rozpoczęcia antybiotykoterapii znacząco zmniejsza częstość występowania AAD1
- Kontynuowanie przyjmowania probiotyków po zakończeniu antybiotykoterapii również może być korzystne2
Choć nie ma pełnego konsensusu co do optymalnego odstępu czasowego między przyjmowaniem antybiotyku a probiotyku, sugeruje się zachowanie odstępu około 2 godzin między antybiotykiem a probiotykiem, aby uniknąć potencjalnej inaktywacji szczepu probiotycznego.1 Wyjątkiem jest Saccharomyces boulardii, który wykazuje naturalną oporność na antybiotyki i może być przyjmowany jednocześnie z antybiotykiem.1
Populacje odnoszące szczególne korzyści z profilaktyki probiotycznej
Chociaż probiotyki mogą być korzystne dla większości pacjentów przyjmujących antybiotyki, niektóre grupy pacjentów mogą odnieść szczególne korzyści z profilaktycznego stosowania probiotyków:
- Osoby starsze (>65 lat) – badania sugerują, że rutynowe stosowanie probiotyków może zapobiegać rozwojowi AAD w tej grupie1
- Dzieci – probiotyki w wysokich dawkach (5-40 miliardów CFU/dzień) mogą istotnie zmniejszyć ryzyko AAD u dzieci z NNT=6-912
- Pacjenci z historią AAD lub infekcji C. difficile – są oni bardziej narażeni na nawrót po kolejnej antybiotykoterapii1
- Osoby przyjmujące antybiotyki długoterminowo (>3 dni) – dłuższy czas stosowania antybiotyków zwiększa ryzyko AAD1
- Pacjenci z chorobami współistniejącymi – mogą mieć wyższe ryzyko AAD niż populacja ogólna2
- Mieszkańcy domów opieki – wdrożenie probiotyków wykazało skuteczność w zmniejszeniu występowania AAD w tej grupie1
Bezpieczeństwo stosowania probiotyków
Probiotyki są generalnie uznawane za bezpieczne dla większości populacji.12 Działania niepożądane związane ze stosowaniem probiotyków są rzadkie i najczęściej łagodne, obejmując:
- Wysypkę
- Nudności
- Wzdęcia
- Gazy
- Wzdęcie brzucha
- Zaparcia
Należy jednak zachować ostrożność przy stosowaniu probiotyków u pacjentów:
- Z zaburzeniami odporności
- Z naruszeniem integralności błony śluzowej jelit
- Z cewnikiem żylnym centralnym
- Z chorobą zastawkową serca
- Z zespołem krótkiego jelita
- Wcześniaków i pacjentów w stanie krytycznym
Inne metody profilaktyki AAD
Racjonalne stosowanie antybiotyków
Podstawową strategią zapobiegania AAD jest racjonalne stosowanie antybiotyków:
- Stosowanie antybiotyków tylko wtedy, gdy są konieczne1
- Unikanie antybiotyków w leczeniu infekcji wirusowych (np. przeziębienia, grypy)1
- Przestrzeganie zaleceń dotyczących dawkowania i czasu trwania antybiotykoterapii1
- Dokładne przestrzeganie instrukcji przyjmowania leków (np. z posiłkiem, jeśli tak zalecono)2
Profilaktyka niefarmakologiczna
Oprócz probiotyków i racjonalnej antybiotykoterapii, ważnymi elementami profilaktyki AAD są:
- Higiena rąk – regularne mycie rąk wodą i mydłem przez 15-30 sekund, szczególnie po skorzystaniu z toalety i przed jedzeniem12
- Środki kontaktowe – w przypadku pacjentów hospitalizowanych z infekcją C. difficile, stosowanie środków ochrony osobistej (fartuchy, rękawiczki) przez personel medyczny1
- Okresowe czyszczenie powierzchni – szczególnie w obszarach wysokiego użytkowania, takich jak kuchnia i łazienka1
Alternatywne metody farmakologiczne
Poza probiotykami, badano również inne metody zapobiegania AAD:
- Subsalicylan bizmutu (BSS) – badania z Meksyku wykazały, że środek ten zmniejsza częstość występowania biegunki podróżnych o około 50%1
- Laktoferyna – badania sugerują, że doustne podawanie rekombinowanej ludzkiej laktoferyny może potencjalnie zapobiegać AAD u dorosłych1, choć nie wszystkie badania potwierdzają jej skuteczność2
- Synbiotyki (kombinacje probiotyków i prebiotyków) – wyniki są mieszane; niektóre badania pokazują istotne zmniejszenie częstości występowania AAD1, podczas gdy inne nie wykazują znaczących korzyści2
Profilaktyka antybiotykowa
Profilaktyczne stosowanie antybiotyków w celu zapobiegania AAD jest generalnie niezalecane ze względu na:
- Brak ochrony przed patogenami niebakteryjnymi
- Usunięcie normalnej ochronnej mikroflory jelitowej
- Zwiększone ryzyko nabycia opornych patogenów bakteryjnych
- Ryzyko działań niepożądanych, w tym infekcji C. difficile
- Zwiększone ryzyko nosicielstwa bakterii opornych na antybiotyki
Profilaktyczne antybiotyki mogą być rzadko rozważane dla podróżujących krótkoterminowo, którzy są gospodarzami wysokiego ryzyka (np. osoby z obniżoną odpornością lub ze znaczącymi chorobami współistniejącymi).2
Postępowanie w przypadku wystąpienia AAD
W przypadku wystąpienia biegunki związanej z antybiotykami, kluczowe znaczenie ma:
Zmiana postępowania z antybiotykiem
- W przypadkach łagodnej AAD objawy zwykle ustępują po zakończeniu antybiotykoterapii1
- W niektórych przypadkach lekarz może zdecydować o przerwaniu antybiotykoterapii do czasu ustąpienia objawów2
- Lekarz może również rozważyć zamianę antybiotyku na inny, rzadziej powodujący biegunkę1
Nawodnienie i dieta
Aby zapobiec odwodnieniu związanemu z AAD, zaleca się:
- Picie dużej ilości wody (około 8-10 szklanek po 250 ml dziennie)1
- Uzupełnianie elektrolitów poprzez napoje sportowe lub doustne roztwory elektrolitowe1
- Spożywanie łagodnych dla żołądka pokarmów, takich jak banany, ryż, pieczone ziemniaki, tosty lub krakersy2
- Unikanie pikantnych lub tłustych pokarmów, które mogą nasilić biegunkę12
Leki przeciwbiegunkowe
W niektórych przypadkach łagodnej AAD lekarz może zalecić stosowanie leków przeciwbiegunkowych, takich jak loperamid (Imodium A-D).1 Należy jednak pamiętać, że te leki nie leczą przyczyny biegunki, a jedynie łagodzą objawy.
Leczenie ciężkiej AAD związanej z C. difficile
W przypadku cięższej biegunki spowodowanej infekcją C. difficile, lekarz prawdopodobnie przerwie leczenie antybiotykiem i przepisze doustny lek przeciwdrobnoustrojowy, taki jak wankomycyna lub fidaksomycyna.1 W przypadkach nawracających infekcji C. difficile można rozważyć przeszczep mikrobioty kałowej (FMT).12
Wytyczne i rekomendacje dotyczące profilaktyki AAD
Różne organizacje i stowarzyszenia medyczne wydały rekomendacje dotyczące stosowania probiotyków w profilaktyce AAD:
- Amerykańskie Stowarzyszenie Gastroenterologiczne (AGA) – sugeruje stosowanie określonych organizmów, takich jak S. boulardii, lub kombinacji szczepów, na przykład L. acidophilus CL1285 i L. casei, u dorosłych i dzieci leczonych antybiotykami1
- Kanadyjska Agencja ds. Leków i Technologii w Ochronie Zdrowia (CADTH) – wydała silną rekomendację dla stosowania L. rhamnosus GG i S. boulardii w zapobieganiu AAD u dzieci2
- Towarzystwo Chorób Zakaźnych Ameryki (IDSA) i Towarzystwo Epidemiologii Opieki Zdrowotnej Ameryki (SHEA) – nie zalecają stosowania probiotyków w profilaktyce CDAD ze względu na brak dowodów i ryzyko zakażenia krwi, choć ta rekomendacja może być przedmiotem przeglądu w świetle nowszych badań1
Pomimo pewnych ograniczeń w badaniach i niejednoznacznych wytycznych, rosnąca liczba dowodów wspiera stosowanie probiotyków jako bezpiecznej i skutecznej metody profilaktyki AAD, szczególnie u pacjentów z grup podwyższonego ryzyka.12
Skuteczność probiotyków w profilaktyce AAD – dane liczbowe
| Badana populacja | Stosowane probiotyki | Redukcja ryzyka AAD | NNT* | Częstość AAD (probiotyk vs kontrola) |
|---|---|---|---|---|
| Dorośli (ogółem) | Wszystkie szczepy łącznie | 37-51% | 13-20 | 8-14% vs 18-19% |
| Dorośli (ambulatoryjni) | Wszystkie szczepy łącznie | 51% | nie podano | 8,0% vs 17,7% |
| Dorośli (hospitalizowani) | Lactobacillus (50 mld CFU) | 65% | nie podano | 15,5% vs 44,1% |
| Dzieci | Wszystkie szczepy łącznie | 58% | 9 | 8% vs 19% |
| Dzieci | Wysokie dawki (≥5 mld CFU) | nie podano | 6 | nie podano |
| Mieszkańcy domów opieki | Wielogatunkowe probiotyki | 44% | nie podano | 20% vs 36% |
| Dorośli >65 lat | Bacillus licheniformis | nie podano | nie podano | nie podano |
*NNT = liczba pacjentów, których należy leczyć, aby zapobiec jednemu przypadkowi AAD
12345
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.