Biegunka związana z antybiotykami
Objawy
Biegunka związana z antybiotykami (AAD) dotyczy około 20% pacjentów stosujących antybiotykoterapię, z częstością wahającą się od 5% do 39%, a u dzieci nawet do 35-80%. Objawy pojawiają się zwykle około tygodnia po rozpoczęciu leczenia, choć mogą wystąpić już po kilku godzinach lub nawet do 10 tygodni po zakończeniu terapii. Klinicznie AAD manifestuje się luźnymi, wodnistymi stolcami (≥3 na dobę) oraz łagodnymi dolegliwościami brzusznymi, które zazwyczaj ustępują samoistnie po zakończeniu antybiotykoterapii. Jednak u 10-25% przypadków AAD jest spowodowana infekcją Clostridioides difficile, charakteryzującą się cięższym przebiegiem: do 10-15 wypróżnień na dobę, bólem brzucha, gorączką <38,3°C, obecnością krwi lub śluzu w stolcu oraz ryzykiem powikłań takich jak pseudomembranous colitis, toxic megacolon, perforacja jelita, sepsa i niewydolność narządowa.
- Definicja biegunki związanej z antybiotykami
- Manifestacja kliniczna objawów
- Czas wystąpienia objawów
- Objawy łagodnej biegunki związanej z antybiotykami
- Objawy ciężkiej biegunki związanej z antybiotykami
- Progresja choroby i rozwój ciężkiej postaci
- Patogeneza i przebieg biegunki związanej z antybiotykami
- Objawy alarmowe wymagające natychmiastowej interwencji
- Różnice między łagodną a ciężką postacią biegunki związanej z antybiotykami
- Szczególne grupy ryzyka
- Biegunka związana z antybiotykami u dzieci
- Biegunka związana z antybiotykami u osób starszych i hospitalizowanych
- Podsumowanie progresji i objawów
Definicja biegunki związanej z antybiotykami
Biegunka związana z antybiotykami (ang. Antibiotic-associated diarrhea, AAD) odnosi się do występowania luźnych, wodnistych stolców oddawanych trzy lub więcej razy na dobę po przyjęciu leków stosowanych w leczeniu zakażeń bakteryjnych (antybiotyków).12 Szacuje się, że około 1 na 5 osób (20%) przyjmujących antybiotyki rozwija biegunkę związaną z ich stosowaniem, przy czym częstość występowania w niektórych badaniach waha się od 5% do nawet 39% w zależności od populacji i rodzaju antybiotyku.134 U dzieci odsetek ten może być jeszcze wyższy i według niektórych danych sięgać do 35%, a w niektórych grupach nawet do 80%.5
Manifestacja kliniczna objawów
Objawy biegunki związanej z antybiotykami mogą pojawić się w różnym czasie po rozpoczęciu terapii antybiotykowej i mogą wahać się od łagodnych do ciężkich.1
Czas wystąpienia objawów
Biegunka związana z antybiotykami najczęściej rozpoczyna się około tygodnia po rozpoczęciu antybiotykoterapii.12 Warto jednak zauważyć, że objawy mogą pojawić się w różnym czasie:
- Już w ciągu kilku godzin po rozpoczęciu antybiotykoterapii6
- W trakcie stosowania antybiotyku (najczęściej pomiędzy 2 a 8 dniem przyjmowania leku)7
- Dni lub nawet tygodnie po zakończeniu leczenia antybiotykiem1
- W rzadkich przypadkach nawet do 10 tygodni po zakończeniu antybiotykoterapii8
Objawy łagodnej biegunki związanej z antybiotykami
U większości pacjentów biegunka związana z antybiotykami powoduje łagodne objawy, które obejmują:12
- Luźne stolce (zmiana konsystencji na bardziej płynną)
- Częstsze wypróżnienia (3 lub więcej luźnych stolców na dobę)
- Łagodne dolegliwości brzuszne
Objawy te zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni po zakończeniu antybiotykoterapii, bez konieczności specjalistycznego leczenia.111
Objawy ciężkiej biegunki związanej z antybiotykami
Poważniejszą i potencjalnie zagrażającą życiu przyczyną biegunki związanej z antybiotykami jest infekcja wywołana przez bakterię Clostridioides difficile (dawniej Clostridium difficile, C. diff).12 Zakażenie C. difficile występuje w około 10-25% przypadków biegunki związanej z antybiotykami i może prowadzić do rozwoju poważnych powikłań.135
Objawy ciężkiej biegunki związanej z zakażeniem C. difficile obejmują:122
- Nasilona biegunka (do 10-15 wypróżnień na dobę)8
- Ciężkie odwodnienie
- Silny ból i skurcze w dolnej części brzucha
- Gorączka o niskim nasileniu (zazwyczaj poniżej 38,3°C)
- Nudności
- Utrata apetytu
- Obecność krwi lub śluzu w stolcu8
- Utrata masy ciała8
Progresja choroby i rozwój ciężkiej postaci
W rzadkich przypadkach biegunka związana z zakażeniem C. difficile może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:16
- Rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego (pseudomembranous colitis) – stan zapalny okrężnicy charakteryzujący się obecnością charakterystycznych białawych błon na śluzówce jelita1710
- Toksyczne rozdęcie okrężnicy (toxic megacolon) – potencjalnie zagrażające życiu rozdęcie okrężnicy1610
- Perforacja jelita – przerwanie ciągłości ściany jelita, mogące prowadzić do ogólnoustrojowego zakażenia16
- Posocznica – ogólnoustrojowe zakażenie16
- Niewydolność narządowa16
Objawami wskazującymi na rozwój tych ciężkich powikłań mogą być:1619
- Wzdęcie brzucha
- Silny ból brzucha
- Wysoka gorączka (powyżej 38,3°C)
- Obfita biegunka
- Przyspieszone tętno
- Niskie ciśnienie tętnicze
- Objawy odwodnienia (bardzo suche usta, intensywne pragnienie, skąpomocz lub bezmocz, zawroty głowy, osłabienie)20
Patogeneza i przebieg biegunki związanej z antybiotykami
Biegunka związana z antybiotykami występuje w wyniku zaburzenia równowagi mikroflory jelitowej spowodowanego działaniem antybiotyków.922
Mechanizm powstawania
W warunkach prawidłowych w jelitach człowieka żyje wiele różnych gatunków bakterii, które tworzą złożony ekosystem. Antybiotyki mogą drastycznie zmienić tę równowagę poprzez:9
- Zabijanie zarówno „dobrych”, jak i „złych” bakterii w jelitach
- Zmniejszenie różnorodności mikrobiologicznej
- Zaburzenie naturalnej funkcji ochronnej mikrobioty jelitowej
- Upośledzenie wchłaniania węglowodanów, co prowadzi do wydzielania wody i luźniejszych stolców23
W większości przypadków jest to przejściowe zaburzenie, które ustępuje po zakończeniu antybiotykoterapii. Jednak w niektórych przypadkach, szczególnie przy stosowaniu antybiotyków o szerokim spektrum działania, może dojść do znacznego zmniejszenia liczby bakterii komensalnych i nadmiernego namnożenia bakterii patogennych, takich jak C. difficile.923
Czynniki sprzyjające rozwojowi biegunki
Biegunka związana z antybiotykami może wystąpić u każdego, kto przyjmuje antybiotyk, jednak pewne czynniki zwiększają ryzyko jej wystąpienia:20
- Wcześniejsze epizody biegunki związanej z antybiotykami2013
- Długotrwała antybiotykoterapia2013
- Jednoczesne stosowanie więcej niż jednego antybiotyku20
- Wiek poniżej 3 lat oraz wiek powyżej 65 lat1318
- Dożylna droga podania antybiotyku13
- Rodzaj infekcji (zwiększone ryzyko przy zakażeniach dolnych dróg oddechowych i dróg moczowych)13
- Hospitalizacja8
- Osłabiony układ odpornościowy20
Niektóre antybiotyki częściej powodują biegunkę niż inne. Do grupy podwyższonego ryzyka należą:15
- Penicyliny i ich pochodne (np. amoksycylina, ampicylina)
- Cefalosporyny
- Klindamycyna
- Fluorochinolony
Przebieg czasowy choroby
Typowy przebieg biegunki związanej z antybiotykami można podzielić na następujące etapy:
- Początek objawów: Najczęściej około tygodnia po rozpoczęciu antybiotykoterapii, choć może pojawić się wcześniej lub później12
- Faza ostra: Charakteryzuje się luźnymi, wodnistymi stolcami oddawanymi kilka razy dziennie, czasem z towarzyszącym dyskomfortem brzusznym2
- Ustąpienie objawów: W przypadku łagodnej biegunki objawy zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni po zakończeniu antybiotykoterapii11
W przypadku zakażenia C. difficile biegunka zazwyczaj zaczyna ustępować w ciągu pierwszych 72 godzin od rozpoczęcia ukierunkowanego leczenia przeciwbakteryjnego, jednak u niektórych pacjentów mogą rozwinąć się ciężkie objawy z dłuższym czasem zdrowienia.26 Co istotne, biegunka związana z C. difficile może nawracać mimo odpowiedniego początkowego leczenia u około 15-35% pacjentów w ciągu ośmiu tygodni.2618
Objawy alarmowe wymagające natychmiastowej interwencji
Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, jeśli podczas lub po antybiotykoterapii wystąpią następujące objawy:926
- Więcej niż pięć luźnych stolców lub epizodów biegunki na dobę
- Obfita, wodnista biegunka
- Gorączka
- Ból brzucha lub tkliwość brzucha
- Krew lub ropa w stolcu
- Oznaki odwodnienia (bardzo suche usta, intensywne pragnienie, skąpomocz lub bezmocz, zawroty głowy, osłabienie)
- Wzdęcie brzucha
- Przyspieszone tętno
Oznaki odwodnienia
Jednym z najczęstszych powikłań biegunki jest utrata płynów i elektrolitów, prowadząca do odwodnienia.20 Szczególnie narażone są niemowlęta, małe dzieci i osoby starsze.1431 Objawy odwodnienia, które wymagają pilnej interwencji medycznej, to:20
- Bardzo suche usta
- Intensywne pragnienie
- Skąpomocz lub bezmocz
- Zawroty głowy
- Osłabienie
- Zmniejszona czujność i funkcje poznawcze
- Bóle głowy
- Drażliwość
- Przyspieszona czynność serca
- Zmniejszona siła mięśniowa i wytrzymałość
Ciężkie odwodnienie może prowadzić do uszkodzenia nerek i być zagrażające dla życia.3231
Różnice między łagodną a ciężką postacią biegunki związanej z antybiotykami
Poniższa tabela przedstawia kluczowe różnice między łagodną biegunką związaną z antybiotykami a ciężką postacią wywołaną zakażeniem C. difficile:
| Cecha | Łagodna biegunka związana z antybiotykami | Ciężka biegunka (zakażenie C. difficile) |
|---|---|---|
| Częstość wypróżnień | 3-5 razy dziennie | Do 10-15 razy dziennie |
| Konsystencja stolca | Luźne, wodniste | Obfite, wodniste, czasem z krwią lub śluzem |
| Ból brzucha | Łagodny dyskomfort | Silny ból i skurcze |
| Gorączka | Zwykle nieobecna | Niska lub wysoka |
| Objawy ogólne | Minimalne | Nudności, utrata apetytu, osłabienie |
| Czas ustąpienia po zakończeniu antybiotykoterapii | Kilka dni | Może utrzymywać się dłużej, wymaga leczenia |
| Ryzyko powikłań | Niskie | Wysokie (odwodnienie, zapalenie okrężnicy, toksyczne rozdęcie okrężnicy) |
| Ryzyko nawrotu | Niskie | 15-35% pacjentów |
Szczególne grupy ryzyka
Biegunka związana z antybiotykami u dzieci
Biegunka związana z antybiotykami występuje częściej u dzieci poniżej 2 roku życia, gdzie odsetek zachorowań może sięgać nawet 18%.733 U dzieci biegunka zazwyczaj utrzymuje się od 1 do 7 dni, choć czasem może trwać od pierwszego dnia antybiotykoterapii aż do kilku tygodni po jej zakończeniu.7
Objawy biegunki u dzieci mogą obejmować:34
- Wzdęcie brzucha i ból brzucha
- Lekko opuchnięty brzuch
- Częste wypróżnienia (nawet 15-20 razy dziennie)
- Luźne, śluzowate stolce, czasem zielonkawe lub żółtawe
- Pieniące się stolce lub zawierające niestrawione resztki pokarmowe
- Krew lub śluz w kale (w cięższych przypadkach)
- Zaczerwienienie skóry wokół odbytu z powodu drażniącego działania kwaśnego stolca
Głównym powikłaniem biegunki związanej z antybiotykami u dzieci jest odwodnienie, które występuje częściej u niemowląt poniżej 12 miesiąca życia.7 Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, jeśli u dziecka wystąpi ciężka biegunka, nowa gorączka, krew w kale, skrajne zmęczenie i brak przyjmowania płynów lub oznaki odwodnienia, takie jak zmniejszona ilość moczu, drażliwość, zmęczenie i suchość w jamie ustnej.735
Biegunka związana z antybiotykami u osób starszych i hospitalizowanych
Osoby starsze (powyżej 65 roku życia) oraz pacjenci hospitalizowani są szczególnie narażeni na rozwój biegunki związanej z antybiotykami, zwłaszcza wywołanej przez C. difficile.818 W tej grupie pacjentów ryzyko ciężkiego przebiegu i powikłań jest wyższe z powodu:36
- Osłabionego układu odpornościowego
- Chorób współistniejących
- Wcześniejszych hospitalizacji
- Zażywania wielu leków
U pacjentów przebywających na oddziałach intensywnej terapii czynnikami zwiększającymi ryzyko wystąpienia biegunki związanej z antybiotykami są: starszy wiek, dłuższy czas pobytu na OIT, czas stosowania inhibitorów pompy protonowej oraz czas trwania antybiotykoterapii.24
Podsumowanie progresji i objawów
Biegunka związana z antybiotykami to częste powikłanie antybiotykoterapii, występujące u około 20% pacjentów przyjmujących antybiotyki.1 Objawy najczęściej pojawiają się około tygodnia po rozpoczęciu leczenia, ale mogą wystąpić w każdym momencie podczas terapii lub nawet kilka tygodni po jej zakończeniu.12
W większości przypadków biegunka związana z antybiotykami ma przebieg łagodny i samoograniczający się, ustępując w ciągu kilku dni po zakończeniu antybiotykoterapii.1 Jednak u niektórych pacjentów, szczególnie tych z grupy podwyższonego ryzyka, może rozwinąć się ciężka postać choroby związana z zakażeniem C. difficile, która wymaga specjalistycznego leczenia i może prowadzić do poważnych powikłań.12
Ważne jest, aby monitorować objawy podczas antybiotykoterapii i niezwłocznie skonsultować się z lekarzem w przypadku wystąpienia objawów alarmowych, takich jak nasilona biegunka, gorączka, ból brzucha, krew w stolcu czy oznaki odwodnienia.926
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.