Afty
Diagnostyka i diagnoza
Afty (aphthous stomatitis) to powszechne, bolesne owrzodzenia jamy ustnej, występujące u ponad 50% populacji, charakteryzujące się okrągłymi lub owalnymi zmianami z białym lub żółtawym środkiem i czerwoną obwódką, lokalizującymi się wewnątrz jamy ustnej (policzki, wargi, język, dziąsła, podniebienie miękkie). Diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym i wywiadzie, uwzględniającym nawracające, samoistnie gojące się owrzodzenia pojawiające się regularnie. Różnicowanie z opryszczką wargową jest kluczowe, gdyż afty nie są zakaźne i nie związane z wirusem HSV. W przypadku nawracających lub ciężkich aft zaleca się badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi, poziom żelaza i ferrytyny (obniżony u 20% pacjentów), kwasu foliowego, witaminy B12, badania w kierunku celiakii (przeciwciała przeciwko endomyzjum i transglutaminazie) oraz wymazy mikrobiologiczne w celu wykluczenia infekcji Candida albicans i HSV.
Afty – Kryteria diagnostyczne
Afty (łac. aphthous stomatitis, ang. canker sores) są jednym z najczęstszych schorzeń jamy ustnej, dotykających ponad połowę populacji. Charakteryzują się występowaniem bolesnych, płytkich owrzodzeń w jamie ustnej1. Diagnostyka aft opiera się przede wszystkim na badaniu klinicznym i wywiadzie medycznym. Kluczowym elementem diagnostycznym jest historia nawracających, samoistnie gojących się owrzodzeń pojawiających się w dość regularnych odstępach czasu2.
Badanie wizualne
Afty są zazwyczaj diagnozowane na podstawie charakterystycznego wyglądu i lokalizacji. Lekarz lub dentysta może zidentyfikować je podczas badania jamy ustnej34. Typowy wygląd afty to:
- Okrągła lub owalna zmiana z białym lub żółtawym środkiem5
- Wyraźna czerwona, obrzęknięta obwódka wokół owrzodzenia6
- Pojawienie się we wnętrzu jamy ustnej – na wewnętrznej stronie policzków, warg, na języku, dziąsłach lub podniebieniu miękkim7
Afty różnią się od opryszczki wargowej (cold sores) przede wszystkim lokalizacją – afty występują zawsze wewnątrz jamy ustnej, natomiast opryszczka najczęściej na zewnętrznej części warg lub w kącikach ust8. W przeciwieństwie do opryszczki, afty nie są zakaźne i nie wiążą się z infekcjami wirusem opryszczki9.
Wywiad medyczny
Przy diagnozowaniu aft lekarz przeprowadza dokładny wywiad medyczny, który może pomóc w określeniu10:
- Historii używania tytoniu lub alkoholu
- Alergii pokarmowych i innych
- Wahań hormonalnych
- Niedawnych zabiegów stomatologicznych
- Obniżonej lub upośledzonej odporności
- Historii kontaktów seksualnych i infekcji wirusem opryszczki
Podczas badania lekarz może delikatnie dotknąć zmiany w rękawiczkach, co może być bolesne, ale pomaga w ocenie charakteru owrzodzenia11.
Afty – Diagnostyka różnicowa i badania dodatkowe
Chociaż większość przypadków aft nie wymaga dodatkowych badań, w sytuacjach gdy owrzodzenia są ciężkie, nawracające lub nietypowe, lekarz może zlecić badania w celu wykluczenia innych schorzeń lub zidentyfikowania czynników przyczyniających się do występowania aft12.
Badania laboratoryjne
W przypadku nawracających lub ciężkich aft, mogą zostać zlecone następujące badania1314:
- Morfologia krwi – w celu wykluczenia anemii, neutropenii lub leukocytozy15
- Poziom żelaza, ferrytyny – obniżony poziom żelaza może występować u 20% osób z nawracającymi aftami16
- Poziom kwasu foliowego i witaminy B12 – niedobory te mogą przyczyniać się do występowania aft17
- Badania w kierunku celiakii – przeciwciała przeciwko endomyzjum i transglutaminazie18
- Wymazy mikrobiologiczne – w celu oceny obecności Candida albicans, wirusa Herpes simplex i innych patogenów19
Niektórzy specjaliści sugerują, że badania przesiewowe w kierunku celiakii powinny stanowić rutynową część diagnostyki u osób zgłaszających nawracające afty20.
Biopsja
Biopsja nie jest rutynowo wykonywana w diagnostyce aft, ale może być konieczna w przypadku2122:
- Owrzodzeń, które nie goją się w ciągu 2-3 tygodni
- Podejrzenia nowotworu jamy ustnej
- Konieczności wykluczenia innych schorzeń, takich jak pemfigus, liszaj płaski, choroba Behçeta
Obraz histopatologiczny afty nie jest patognomoniczny (specyficzny dla schorzenia). Wczesne zmiany mają centralną strefę owrzodzenia pokrytą błoną włóknikową. W tkance łącznej pod owrzodzeniem występuje zwiększone unaczynienie i mieszany naciek zapalny składający się z limfocytów, histiocytów i leukocytów wielojądrzastych23.
Diagnostyka różnicowa
Przy diagnozowaniu aft ważne jest wykluczenie innych schorzeń, które mogą powodować podobne owrzodzenia w jamie ustnej24:
- Rumień wielopostaciowy (erythema multiforme)
- Reakcje alergiczne na leki
- Infekcje wirusem opryszczki
- Liszaj płaski pęcherzowy (bullous lichen planus)
- Choroba Behçeta
- Choroby przewodu pokarmowego – choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, celiakia25
- Choroby autoimmunologiczne – toczeń rumieniowaty układowy26
- Nowotwory jamy ustnej – szczególnie ważne jest różnicowanie w przypadku owrzodzeń, które nie goją się w ciągu 2-3 tygodni27
Każde owrzodzenie utrzymujące się dłużej niż 10-14 dni powinno zostać ocenione przez lekarza stomatologa i w razie potrzeby poddane biopsji28.
Afty – Rodzaje i klasyfikacja
W zależności od rozmiaru, liczby i przebiegu klinicznego, afty można podzielić na kilka typów29:
Afty małe (minor)
Są to najczęściej występujące afty, charakteryzujące się następującymi cechami:
- Średnica mniejsza niż 1 cm
- Goją się samoistnie w ciągu 7-14 dni, zazwyczaj bez pozostawienia blizn30
- Mogą występować pojedynczo lub w grupach
Afty duże (major)
Te afty są większe i bardziej bolesne:
- Średnica powyżej 1 cm
- Mogą być głębsze niż afty małe
- Czas gojenia może wynosić do 6 tygodni31
- Mogą pozostawiać blizny po zagojeniu32
Afty herpetiformne
Mimo nazwy, nie są związane z wirusem opryszczki:
- Występują jako liczne, małe (1-2 mm) owrzodzenia
- Mogą zlewać się w większe owrzodzenia
- Goją się w ciągu 7-14 dni bez pozostawienia blizn33
Afty – Kiedy należy zgłosić się do lekarza
Większość aft goi się samoistnie w ciągu 1-2 tygodni i nie wymaga konsultacji lekarskiej. Jednakże, w niektórych przypadkach zaleca się wizytę u lekarza lub dentysty3435:
- Gdy afty utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie36
- Gdy są wyjątkowo duże lub bolesne, uniemożliwiające jedzenie lub picie37
- Gdy towarzyszy im gorączka lub obrzęk węzłów chłonnych38
- Gdy występują częściej niż 3 razy w roku39
- Gdy owrzodzenie zmienia się – powiększa się, zmienia kolor z białego na czerwony lub krwawi40
W przypadku nawracających aft, zwłaszcza jeśli występują one często (np. więcej niż 6 razy w roku), zaleca się konsultację u lekarza w celu przeprowadzenia badań diagnostycznych, które mogą pomóc zidentyfikować przyczynę problemu41.
Afty – Opieka specjalistyczna
W większości przypadków afty mogą być diagnozowane i leczone przez lekarzy pierwszego kontaktu lub dentystów. Jednak w przypadku ciężkich, nawracających lub nietypowych aft, może być konieczna konsultacja u specjalisty42.
Konsultacje specjalistyczne
W zależności od podejrzewanej przyczyny aft lub towarzyszących objawów, pacjent może zostać skierowany do4344:
- Specjalisty medycyny jamy ustnej – w przypadku ciężkich lub nawracających aft
- Gastroenterologa – jeśli podejrzewa się chorobę Leśniowskiego-Crohna, celiakię lub inne schorzenia przewodu pokarmowego
- Reumatologa – w przypadku podejrzenia chorób autoimmunologicznych, takich jak toczeń rumieniowaty
- Specjalisty chorób zakaźnych – jeśli podejrzewa się HIV lub inne infekcje
- Onkologa – w przypadku podejrzenia nowotworu jamy ustnej
Osoby z zaawansowanym wykształceniem w dziedzinie medycyny jamy ustnej mają dodatkową wiedzę specjalistyczną w zakresie leczenia cięższych przypadków aft45.
Telemedycyna w diagnostyce aft
Współcześnie istnieje również możliwość wstępnej diagnostyki aft za pomocą telemedycyny. Certyfikowani lekarze lub pielęgniarki mogą ocenić objawy na podstawie opisu i zdjęć zmian, a następnie zaproponować plan leczenia lub skierować pacjenta do odpowiedniego specjalisty w przypadku potrzeby dalszej diagnostyki46.
Taka forma konsultacji może być wygodna w przypadku prostych, typowych aft, które nie wymagają bezpośredniego badania47.
Afty – Podsumowanie diagnostyki
Diagnostyka aft opiera się przede wszystkim na dokładnym badaniu klinicznym i wywiadzie medycznym. Typowy wygląd i lokalizacja owrzodzeń pozwalają na postawienie diagnozy bez konieczności przeprowadzania dodatkowych badań w większości przypadków48.
Kluczowe w diagnostyce aft jest rozpoznanie ich charakterystycznych cech49:
- Okrągłe lub owalne owrzodzenia z białym lub żółtawym środkiem i czerwoną obwódką
- Lokalizacja wewnątrz jamy ustnej
- Bolesność, szczególnie podczas jedzenia i mówienia
- Samoistne gojenie się w ciągu 1-2 tygodni (w przypadku małych aft)
W przypadku nawracających, ciężkich lub nietypowych aft, diagnostyka może obejmować badania laboratoryjne, wymazywanie, a w rzadkich przypadkach biopsję50. Celem tych badań jest wykluczenie innych schorzeń oraz identyfikacja potencjalnych czynników przyczyniających się do występowania aft, takich jak niedobory witamin, choroby autoimmunologiczne czy alergie pokarmowe51.
Owrzodzenia, które nie goją się w ciągu 2-3 tygodni, powinny być ocenione przez lekarza w celu wykluczenia poważniejszych schorzeń, w tym nowotworów jamy ustnej52.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.