Afty
Leczenie
Afty (aphthous ulcers) to bolesne owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej, występujące u około 25% populacji, charakteryzujące się białym lub żółtym centrum z czerwoną obwódką. Zmiany te zwykle goją się samoistnie w ciągu 1-2 tygodni, jednak w przypadku dużych, uporczywych lub bolesnych aft konieczna jest interwencja medyczna. Leczenie ma na celu zmniejszenie bólu, przyspieszenie gojenia oraz zapobieganie nawrotom. W terapii stosuje się metody miejscowe, takie jak żele z benzokainą lub lidokainą, kortykosteroidy miejscowe (np. triamcynolon, fluocynonid), niesteroidowe leki przeciwzapalne (diklofenak), a także płukanki antyseptyczne (chlorheksydyna, triklosan, siarczek cynku) i znieczulające (lidokaina). Preparaty OTC oraz domowe środki, takie jak roztwór soli (0,5 łyżeczki soli na szklankę wody), wodorotlenek magnezu, woda utleniona, soda oczyszczona, aloes vera, miód czy olej kokosowy, mogą wspomagać łagodzenie objawów i gojenie.
Afty – definicja i charakterystyka
Afty (łac. aphthous ulcers) to małe, bolesne owrzodzenia, które występują wewnątrz jamy ustnej, na języku, podniebieniu miękkim lub wewnętrznej powierzchni policzków i warg. Charakteryzują się białym lub żółtym centrum z czerwoną obwódką i mogą powodować znaczny dyskomfort, utrudniając mówienie, jedzenie i picie 12. Afty dotykają około 25% populacji, czyniąc je jednym z najczęstszych problemów zdrowia jamy ustnej 3.
Leczenie aft – zasady ogólne
Większość aft goi się samoistnie w ciągu 1-2 tygodni bez konieczności stosowania specyficznego leczenia 12. Jednak w przypadku większych, uporczywych lub wyjątkowo bolesnych zmian, może być konieczna interwencja medyczna. Cele leczenia aft są trojakie: zmniejszenie bólu, przyspieszenie gojenia oraz zapobieganie nawrotom 3. Obecnie nie ma dostępnej terapii, która spełniałaby wszystkie te cele, choć większość metod leczenia przynosi pewne korzyści osobom dotkniętym aftami.
Dokładna diagnoza przez wykwalifikowanego pracownika służby zdrowia jest wymagana przed rozpoczęciem leczenia 4. W przypadku ciężkich zmian lub aft, które nie goją się przez ponad 3 tygodnie, zaleca się konsultację specjalistyczną 5.
Leczenie domowe
W większości przypadków afty można leczyć domowymi środkami, które przynoszą ulgę w bólu i przyspieszają gojenie 1. Do podstawowych metod należą:
- Unikanie gorących, pikantnych i kwaśnych pokarmów, które mogą nasilać ból 3
- Płukanie jamy ustnej roztworem soli (pół łyżeczki soli w szklance ciepłej wody) kilka razy dziennie 45
- Stosowanie roztworu wodorotlenku magnezu (Milk of Magnesia) bezpośrednio na aftę 3-4 razy dziennie 5
- Płukanie jamy ustnej mieszaniną wody utlenionej i wody w proporcji 1:1, aplikowaną bezpośrednio na zmianę patologiczną za pomocą wacika 6
- Płukanie jamy ustnej mieszaniną roztworu wodorotlenku magnezu i leku przeciwalergicznego (Benadryl) przez około 1 minutę 7
- Stosowanie domowych płukanek z sody oczyszczonej, która neutralizuje kwasy i zmniejsza stan zapalny 67
Leki dostępne bez recepty (OTC)
Preparaty dostępne bez recepty do leczenia aft dzielą się na kilka kategorii: środki okluzyjne, anestetyki, środki oczyszczające/antyseptyczne i inne 8. Wielu pacjentów uzyskuje ulgę stosując te środki, które są przeznaczone do leczenia łagodnych i umiarkowanych przypadków aft 9.
Żele, pasty i kremy miejscowe
Preparaty miejscowe mogą pomóc złagodzić ból i przyspieszyć gojenie, jeśli zostaną zastosowane na pojedyncze afty zaraz po ich pojawieniu się 10. Należą do nich:
- Żele i kremy znieczulające zawierające benzokaninę lub lidokainę, które zmniejszają ból i stan zapalny 1112
- Preparaty kortykosteroidowe do stosowania miejscowego, które mogą pomóc w przypadku, gdy inne metody leczenia nie przynoszą rezultatów 13
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) zawierające diklofenak, które mogą łagodzić ból i zmniejszać stan zapalny 14
- Żele okluzyjne, które tworzą ochronną barierę na afcie, chroniąc ją przed podrażnieniami podczas jedzenia i picia 15
- Karmeloza żelatynowa w postaci pasty, która przyłącza się do podstawy owrzodzenia i chroni je, przyspieszając gojenie, zmniejszając ryzyko urazu i ból 16
Płyny do płukania jamy ustnej
Płyny do płukania jamy ustnej mogą pomóc w utrzymaniu czystości w jamie ustnej, zmniejszeniu bólu i przyspieszeniu gojenia 17. Do stosowanych preparatów należą:
- Płukanki antyseptyczne zawierające chlorheksydynę, triklosan lub siarczek cynku, które zapobiegają namnażaniu się bakterii i przyspieszają gojenie 1819
- Płyny do płukania jamy ustnej z lidokainą, które mogą złagodzić ból związany z aftami 20
- Płyny na bazie jodopowidonów, które można stosować przez krótki okres (mniej niż 14 dni) w ciężkich przypadkach 21
- Regularne stosowanie Listerine (OTC) i Peridex lub Periogard (chlorheksydyna glukonian na receptę) może zmniejszyć ból związany z aftami, chociaż te płukanki często nie zapobiegają nawrotom 22
Inne preparaty dostępne bez recepty
Oprócz środków miejscowych i płukanek, dostępne są również inne preparaty OTC, które mogą pomóc w leczeniu aft:
- Doustne leki przeciwbólowe jak ibuprofen (Advil, Motrin) lub acetaminofen (Tylenol), które mogą pomóc w łagodzeniu bólu i stanu zapalnego 2324
- Tabletki do ssania z cynkiem, które mogą wzmocnić układ odpornościowy w walce z bakteriami wywołującymi afty i przyspieszać gojenie 25
- Mieszanki na bazie roślin jak nalewki z mirry lub korzenia rabarbaru, które mogą pomóc niektórym osobom poprzez zwężenie naczyń krwionośnych w błonach śluzowych, co może łagodzić ból 26
Leczenie farmakologiczne (na receptę)
W przypadku dużych, utrzymujących się lub wyjątkowo bolesnych aft, lekarz może przepisać silniejsze leki 27. Leczenie farmakologiczne może obejmować:
Płyny do płukania na receptę
W przypadku występowania licznych aft, lekarz może przepisać płyn do płukania jamy ustnej zawierający:
- Deksametazon – steroid zmniejszający ból i stan zapalny 2829
- Lidokainę – środek znieczulający zmniejszający ból 30
- Chlorheksydynę – środek przeciwbakteryjny zapobiegający infekcjom 31
- „Magic mouthwash” – recepturowa płukanka zawierająca zwykle lidokainę, difenhydraminę i wodorotlenek magnezu, która znieczula błonę śluzową jamy ustnej i zmniejsza stan zapalny, redukując ból 32
Kortykosteroidy
Kortykosteroidy mogą być stosowane w cięższych przypadkach w różnych postaciach:
- Miejscowe sterydy w postaci kremów, maści lub żeli, takie jak triamcynolon (Lidex), fluocynonid (Vanos) lub klobetazol, które zmniejszają stan zapalny i ból 3334
- Doustne sterydy w postaci tabletek, które mogą być przepisane, gdy leczenie miejscowe nie przynosi efektów 3536
Inne leki systemowe
W niektórych przypadkach lekarz może przepisać:
- Sukralfat (Carafate) – lek stosowany w leczeniu wrzodów jelitowych, który może być skuteczny również w leczeniu aft 3738
- Kolchicynę (Mitigare) – lek przeciw dnie moczanowej, który może również leczyć afty 3940
- Antybiotyki doustne jak doksycyklina w niskich dawkach, które mogą być pomocne w leczeniu nawracających aft 41
- Leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego, które mogą zmniejszyć dyskomfort w niektórych przypadkach 4243
- Apremilast – lek stosowany w leczeniu łuszczycy, który zapewnia efekt przeciwzapalny bez immunosupresji związanej ze steroidami 44
- Leki immunosupresyjne – w rzadkich, ciężkich przypadkach aft, które są związane z chorobami autoimmunologicznymi lub gdy wszystkie inne metody leczenia zawiodły 45
Suplementy diety
Lekarz może przepisać suplementy diety, jeśli afty są wynikiem niedoborów żywieniowych 46:
- Witamina B-12 – badania wykazały, że suplementacja witaminą B-12 znacząco zmniejsza ból związany z aftami 4748
- Kwas foliowy (folacyna) – niedobór może przyczyniać się do rozwoju aft 49
- Witamina B-6 – suplementacja może być zalecana w przypadku niedoboru 50
- Cynk – suplementacja może być korzystna dla osób z niedoborem tego pierwiastka 51
- Żelazo – niedobór żelaza może zwiększać ryzyko występowania aft 52
Metody zabiegowe
W przypadku ciężkich, nawracających lub opornych na leczenie aft, mogą być stosowane metody zabiegowe:
Kauteryzacja
Podczas kauteryzacji narzędzie lub substancja chemiczna jest używana do wypalenia, przyżegania lub zniszczenia tkanki 52. Metody kauteryzacji obejmują:
- Debacterol – roztwór topiczny zawierający sulfonowane związki fenolowe i kwas siarkowy, który chemicznie kauteryzuje aftę i może skrócić czas gojenia do tygodnia w przypadku poważnych zmian 5354
- Azotan srebra – substancja chemiczna używana do kauteryzacji aft 5556
Laseroterapia
Laseroterapia jest zaawansowaną opcją leczenia ciężkich aft, które nie reagują na konwencjonalne metody leczenia 57:
- Lasery stomatologiczne mogą zapewnić natychmiastową ulgę w bólu 58
- Leczenie laserem może zmniejszyć czas trwania i intensywność aft 59
- Zabieg laserowy musi być wykonany w ciągu pierwszych 1-2 dni wystąpienia zmiany, ale jeśli zostanie przeprowadzony wystarczająco wcześnie, może zatrzymać progresję zmiany 60
- Leczenie laserem może zmniejszyć ból i przyspieszyć gojenie, powodując zanikanie aft nawet o 10 dni szybciej niż normalnie 61
Metody naturalne i domowe środki
Oprócz leków dostępnych bez recepty i na receptę, niektóre domowe środki mogą pomóc w łagodzeniu aft 62:
- Aloes vera – aplikacja żelu z aloesu bezpośrednio na aftę może złagodzić podrażnienie, zmniejszyć ból i stan zapalny 6364
- Miód – ma właściwości antybakteryjne i przeciwzapalne; badania sugerują, że miód jest skuteczny w leczeniu ran, co może obejmować zmniejszenie bólu, rozmiaru i zaczerwienienia aft 6566
- Olej kokosowy – zawiera kwas laurynowy, który ma właściwości antybakteryjne; może pomóc w leczeniu aft spowodowanych przez bakterie i zapobiegać ich rozprzestrzenianiu się 6768
- Rumianek – używany jako naturalny środek do gojenia ran i łagodzenia bólu; można stosować mocną herbatę rumiankową do płukania jamy ustnej po ostygnięciu 6970
- Szałwia – tradycyjnie używana do łagodzenia stanów zapalnych jamy ustnej 71
- Lukrecja (DGL) – płukanka zawierająca deglicyryzowaną lukrecję (DGL) może zmniejszać ból i czas gojenia u osób z owrzodzeniami jamy ustnej dzięki właściwościom przeciwzapalnym 72
- Kostki lodu – ssanie kostek lodu lub przykładanie ich do afty może złagodzić ból i dyskomfort, ponieważ zimno znieczula obszar 7374
- Zimny kompres – przykładanie zimnego kompresu do zajętego obszaru może pomóc znieczulić teren i zmniejszyć stan zapalny 75
Zapobieganie nawrotom aft
Afty często nawracają, ale można zmniejszyć częstotliwość ich występowania stosując następujące wskazówki 76:
- Przestrzeganie dobrej higieny jamy ustnej – regularne szczotkowanie po posiłkach i czyszczenie nicią dentystyczną raz dziennie może utrzymać jamę ustną w czystości i wolną od pokarmów, które mogą wywołać aftę 77
- Używanie miękkiej szczoteczki – pomoże zapobiec podrażnieniom delikatnych tkanek jamy ustnej 78
- Unikanie past do zębów i płynów do płukania jamy ustnej zawierających laurylosiarczan sodu (SLS) 7980
- Unikanie pokarmów, które mogą wywoływać afty – pikantne, kwaśne lub ścierne pokarmy mogą nasilać problemy 8182
- Stosowanie wosku ortodontycznego w przypadku aparatów ortodontycznych lub innych urządzeń dentystycznych z ostrymi krawędziami 83
- Redukcja stresu – jeśli afty wydają się być związane ze stresem, nauka i stosowanie technik redukujących stres, takich jak medytacja i wizualizacja 8485
- Prowadzenie dziennika aft – zapisywanie, kiedy występują afty, może pomóc w znalezieniu powiązań między dietą, pastą do zębów lub stylem życia 86
Kiedy skonsultować się z lekarzem
Chociaż większość aft goi się bez interwencji medycznej, w niektórych przypadkach należy skonsultować się z lekarzem lub stomatologiem 87:
- Gdy afty są wyjątkowo duże lub bolesne 88
- Jeśli afty nie goją się po dwóch tygodniach 8990
- W przypadku częstych nawrotów aft 9192
- Jeśli afty są tak bolesne, że utrudniają jedzenie lub picie 93
- Gdy występuje gorączka jako objaw towarzyszący 94
- W przypadku trudności w połykaniu 95
W takich sytuacjach lekarz może przepisać odpowiednie leczenie lub przeprowadzić dalsze badania w celu wykluczenia innych problemów zdrowotnych 96.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.