Leki w grupie
„preparaty osmotyczne”

Preparaty osmotyczne to grupa leków, których działanie opiera się na zmianie ciśnienia osmotycznego w świetle przewodu pokarmowego. Powodują zatrzymanie wody w jelitach lub jej napływ do światła jelita, co zwiększa objętość i rozrzedzenie treści jelitowej, zmiękczając stolec i ułatwiając jego wydalanie. Mechanizm ich działania polega na zwiększeniu zawartości wody w masach kałowych, co prowadzi do zwiększenia częstotliwości wypróżnień i zmniejszenia zaparć.

Do preparatów osmotycznych zaliczamy kilka podgrup: cukry i alkohole cukrowe (laktuloza, mannitol, sorbitol), sole magnezu (siarczan magnezu, wodorotlenek magnezu), sole sodu (fosforan sodu) oraz glikol polietylenowy (makrogol). Najczęściej stosowanymi preparatami są: laktuloza (Duphalac, Lactulosum, Normalac), makrogol (Fortrans, Forlax, Moxalole), siarczan magnezu (Sal Epsomska), wodorotlenek magnezu (Milk of Magnesia) oraz fosforan sodu (Fleet Phospho-soda).

Laktuloza to syntetyczny disacharyd, który nie ulega trawieniu w jelicie cienkim, ale jest fermentowany przez bakterie okrężnicy do kwasów organicznych. Obniża to pH treści jelitowej, zwiększa ciśnienie osmotyczne i zatrzymuje wodę w świetle jelita. Makrogol (glikol polietylenowy) to obojętna chemicznie substancja, która wiąże wodę w świetle jelita, zwiększając objętość i rozrzedzając masy kałowe bez wchłaniania się do krwiobiegu.

Największą zaletą preparatów osmotycznych jest ich skuteczność i stosunkowo łagodne działanie w porównaniu z lekami drażniącymi. Nie powodują one uzależnienia i mogą być bezpiecznie stosowane przez dłuższy czas. Laktuloza ma dodatkowe zastosowanie w leczeniu encefalopatii wątrobowej, gdzie obniża pH w jelicie grubym, zmniejszając wchłanianie amoniaku. Makrogol jest szczególnie przydatny w przygotowaniu do badań endoskopowych i radiologicznych przewodu pokarmowego.

Niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem preparatów osmotycznych obejmują możliwość zaburzeń elektrolitowych, szczególnie przy stosowaniu soli magnezu i sodu, co może być niebezpieczne u pacjentów z niewydolnością nerek. Mogą one powodować wzdęcia, kurczowe bóle brzucha i biegunkę, zwłaszcza przy przedawkowaniu. U niektórych pacjentów laktuloza może powodować dyskomfort związany z nadmierną produkcją gazów jelitowych. Stosowanie preparatów osmotycznych jest przeciwwskazane w niedrożności jelit i stanach ostrych w obrębie jamy brzusznej.

Preparaty osmotyczne można podzielić na dwie główne podgrupy: niewchłanialne cukry i poliole (laktuloza, sorbitol) oraz niewchłanialne jony i związki (sole magnezu, glikol polietylenowy). Pierwsza grupa działa wolniej i jest odpowiednia do długotrwałego stosowania, podczas gdy druga działa szybciej i jest przydatna w przygotowaniu do badań diagnostycznych. Wybór odpowiedniego preparatu zależy od charakteru zaparcia, stanu pacjenta i celu terapeutycznego.