Działania niepożądane
Somatropina

Działania niepożądane somatropiny – wprowadzenie

Somatropina to rekombinowany ludzki hormon wzrostu, stosowany w leczeniu niedoboru hormonu wzrostu zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Pomimo swojej skuteczności terapeutycznej, jak każdy lek, wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Znajomość tych działań jest kluczowa dla bezpiecznego stosowania somatropiny i odpowiedniego monitorowania pacjentów podczas terapii.¹²

Mechanizm powstawania działań niepożądanych somatropiny

Większość działań niepożądanych obserwowanych podczas terapii somatropiną wynika z jej działania fizjologicznego. Pacjentów z niedoborem hormonu wzrostu charakteryzuje zmniejszona objętość płynów pozakomórkowych. Po rozpoczęciu leczenia somatropiną deficyt ten zostaje szybko wyrównany, co może prowadzić do objawów związanych z retencją płynów.³⁴

Inne działania niepożądane mogą wynikać z wpływu somatropiny na gospodarkę węglowodanową, metabolizm tarczycy oraz układ mięśniowo-szkieletowy. Wpływ somatropiny na zmniejszenie wrażliwości tkanek na insulinę może prowadzić do hiperglikemii i w rzadkich przypadkach do rozwoju cukrzycy typu 2.⁵⁶

Częstotliwość występowania działań niepożądanych somatropiny

Częstość występowania działań niepożądanych somatropiny zależy od wielu czynników, w tym dawki leku, wieku pacjenta oraz prawdopodobnie od wieku, w którym pojawił się niedobór hormonu wzrostu. Działania niepożądane mają zwykle nasilenie łagodne do umiarkowanego i występują głównie w pierwszych miesiącach leczenia.⁷

U dorosłych działania niepożądane związane z retencją płynów występują znacznie częściej niż u dzieci. U dzieci takie działania są obserwowane niezbyt często.⁸⁹

Najczęstsze działania niepożądane somatropiny

Działania niepożądane u dorosłych

U dorosłych pacjentów leczonych somatropiną najczęściej występują działania niepożądane związane z zatrzymywaniem płynów, do których należą:¹⁰

• Obrzęk obwodowy – często występuje u dorosłych, typowo ma charakter przemijający i zależy od dawki
• Obrzęk twarzy – zwykle o nasileniu łagodnym do umiarkowanego
• Sztywność mięśniowo-szkieletowa – może wymagać czasowego zmniejszenia dawki
• Bóle stawów i mięśni – zwykle o umiarkowanym nasileniu, ustępują samoistnie
• Parestezje (zaburzenia czucia) – mają charakter przemijający

¹¹¹²

Do innych często występujących działań niepożądanych u dorosłych pacjentów należy zespół cieśni nadgarstka, który występuje niezbyt często, ale może być obserwowany szczególnie w początkowej fazie leczenia.¹³¹⁴

Działania niepożądane u dzieci

U dzieci działania niepożądane występują niezbyt często lub rzadko. Do najczęściej obserwowanych należą:¹⁵

• Reakcje w miejscu wstrzyknięcia – mają charakter przemijający, występują często
• Obrzęki obwodowe – znacznie rzadsze niż u dorosłych
• Ból głowy – występuje niezbyt często
• Bóle stawów i mięśni – występują niezbyt często
• Sztywność mięśniowo-szkieletowa – rzadsze niż u dorosłych

¹⁶¹⁷

Poważne działania niepożądane somatropiny

Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne

Leczenie somatropiną może wpływać na gospodarkę węglowodanową i w rzadkich przypadkach prowadzić do hiperglikemii oraz cukrzycy typu 2. Częstość występowania cukrzycy typu 2 jest niska, ale stanowi istotne zagrożenie dla pacjentów z czynnikami ryzyka.¹⁸¹⁹

Somatropina może również prowadzić do zmniejszenia stężenia kortyzolu i obniżenia poziomu wolnej tyroksyny. Kliniczne znaczenie tych zmian nie jest do końca poznane.²⁰²¹

Zaburzenia neurologiczne

Rzadkim, ale poważnym działaniem niepożądanym somatropiny jest łagodne nadciśnienie śródczaszkowe (rzadko występujące zarówno u dzieci, jak i dorosłych). Wymaga ono natychmiastowego rozpoznania i odpowiedniego postępowania.²²²³

Zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego

U dzieci leczonych hormonem wzrostu zgłaszano przypadki młodzieńczego złuszczenia głowy kości udowej i choroby Legg-Calvé-Perthesa. Złuszczenie nasady głowy kości udowej występuje częściej w przypadku zaburzeń endokrynologicznych, a choroba Legg-Calvé-Perthesa częściej w przypadku niskiego wzrostu. Nie jest jednak ustalone, czy te patologie występują częściej podczas leczenia somatropiną.²⁴²⁵

Powikłania w zespole Pradera-Williego

Po wprowadzeniu produktu leczniczego do obrotu zgłaszano rzadkie przypadki nagłych zgonów pacjentów z zespołem Pradera-Williego, u których stosowano somatropinę. Związek przyczynowy nie został jednak ustalony.²⁶

Rzadkie powikłania onkologiczne

U niektórych dzieci leczonych somatropiną z powodu niedoboru hormonu wzrostu zgłaszano rzadkie przypadki wystąpienia białaczki. Jednak nie ma dowodów na zwiększone ryzyko wystąpienia białaczki u pacjentów bez czynników predysponujących, takich jak napromieniowanie mózgu lub głowy.²⁷²⁸

Inne rzadkie powikłania

Po wprowadzeniu produktu do obrotu zgłaszano przypadki zapalenia trzustki u pacjentów leczonych z powodu niedoboru hormonu wzrostu.²⁹

W rzadkich przypadkach może dojść do powstania przeciwciał przeciw somatropinie. Jednak miano i zdolność wiązania tych przeciwciał są zwykle bardzo małe i nie mają wpływu na odpowiedź wzrostową.³⁰

Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych somatropiny według częstości występowania

Poniższa tabela przedstawia działania niepożądane somatropiny sklasyfikowane według układów i narządów oraz częstości występowania u dzieci oraz osób dorosłych, zgodnie z informacjami zawartymi w charakterystykach produktów leczniczych.

³¹³²

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

Większość działań niepożądanych somatropiny ma charakter łagodny do umiarkowanego i ustępuje samoistnie lub po modyfikacji dawkowania. W przypadku wystąpienia działań niepożądanych zaleca się następujące postępowanie:³³³⁴

• Objawy związane z retencją płynów (obrzęki obwodowe, obrzęk twarzy, dolegliwości mięśniowo-szkieletowe):
  • Czasowe zmniejszenie dawki somatropiny
  • Monitorowanie objawów, które zwykle ustępują samoistnie
• Zespół cieśni nadgarstka:
  • Czasowe zmniejszenie dawki
  • W cięższych przypadkach – konsultacja ortopedyczna/neurologiczna
• Zaburzenia metaboliczne (hiperglikemia, cukrzyca typu 2):
  • Regularne monitorowanie glikemii, szczególnie u pacjentów z czynnikami ryzyka
  • W przypadku rozwoju cukrzycy – odpowiednie leczenie hipoglikemizujące
• Łagodne nadciśnienie śródczaszkowe:
  • Natychmiastowe przerwanie leczenia somatropiną
  • Pilna konsultacja neurologiczna
  • Możliwość wznowienia leczenia mniejszą dawką po ustąpieniu objawów

³⁵³⁶

Szczególne grupy ryzyka

Pacjenci z zespołem Pradera-Williego

Pacjenci z zespołem Pradera-Williego wymagają szczególnej uwagi podczas leczenia somatropiną ze względu na rzadkie, ale raportowane przypadki nagłych zgonów. Choć związek przyczynowy nie został ustalony, zaleca się szczególną ostrożność podczas terapii tych pacjentów.³⁷

Pacjenci po leczeniu onkologicznym

U pacjentów po napromieniowaniu mózgu lub głowy może istnieć zwiększone ryzyko rozwoju białaczki podczas leczenia somatropiną. Tacy pacjenci wymagają regularnej kontroli hematologicznej.³⁸

Dzieci z dolegliwościami w obrębie stawu biodrowego

U dzieci zgłaszających dyskomfort lub ból w biodrze lub kolanie należy rozważyć diagnozę młodzieńczego złuszczenia głowy kości udowej lub choroby Legg-Calvé-Perthesa, szczególnie u pacjentów z zaburzeniami endokrynologicznymi lub niskim wzrostem.³⁹

Monitoring pacjentów podczas terapii somatropiną

Dla zapewnienia bezpieczeństwa terapii somatropiną zaleca się regularny monitoring pacjentów, obejmujący:⁴⁰⁴¹

• Kontrolę parametrów metabolicznych:
  • Regularne badanie glikemii, szczególnie u pacjentów z czynnikami ryzyka cukrzycy
  • Ocena tolerancji glukozy w przypadku podejrzenia zaburzeń metabolizmu węglowodanów
• Ocenę funkcji tarczycy:
  • Okresowe badanie poziomu hormonów tarczycy (fT4, TSH)
  • W przypadku rozwoju niedoczynności tarczycy – odpowiednie leczenie substytucyjne
• Ocenę funkcji nadnerczy:
  • Obserwacja pod kątem objawów niewydolności nadnerczy
  • W wybranych przypadkach – kontrola stężenia kortyzolu
• Ocenę układu mięśniowo-szkieletowego:
  • U dzieci z dolegliwościami ze strony bioder lub kolan – badania obrazowe
  • Monitorowanie proporcji wzrostu (np. u pacjentów z zespołem Turnera)

⁴²⁴³

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych:⁴⁴⁴⁵

• Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
• Tel.: + 48 22 49 21 301
• Faks: + 48 22 49 21 309
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

⁴⁶⁴⁷

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu lub przedstawicielowi podmiotu odpowiedzialnego.⁴⁸⁴⁹