Działania niepożądane
Progesteron
Progesteron, jako hormon steroidowy stosowany w różnych formach farmaceutycznych (tabletki dopochwowe, kapsułki doustne, żele, globulki, roztwory do wstrzykiwań), wykazuje szerokie spektrum działań niepożądanych, których częstość i charakter zależą od drogi podania, dawki oraz indywidualnych cech pacjentek. Najczęściej obserwowane działania niepożądane dotyczą układu rozrodczego i obejmują tkliwość piersi (do 10,4%), ból głowy (3,4%), nudności (2,2%), ból miednicy (3,1%), krwawienia z dróg rodnych (3,4%) oraz upławy (3,4%). Preparaty dopochwowe mogą powodować miejscowe objawy takie jak dyskomfort, pieczenie, suchość, a także specyficzne reakcje związane z żelem Crinone, w tym tworzenie się grudek i podrażnienie pochwy. Działania niepożądane ze strony układu nerwowego to przede wszystkim bóle głowy (1,5-3,4%), senność i zawroty głowy, zwłaszcza przy niedoborze estrogenów, które ustępują po dostosowaniu dawki lub poziomu estrogenów. Rzadziej występują zaburzenia psychiczne, takie jak depresja czy lęk, oraz objawy ze strony przewodu pokarmowego, w tym wzdęcia, biegunka i wymioty.
- Działania niepożądane progesteronu – wprowadzenie
- Najczęstsze działania niepożądane progesteronu
- Działania niepożądane układu rozrodczego
- Działania niepożądane neurologiczne
- Działania niepożądane żołądka i jelit
- Działania niepożądane skórnej i tkanki podskórnej
- Tabela działań niepożądanych progesteronu w zależności od częstości występowania
- Szczegółowe działania niepożądane w zależności od drogi podania
- Działania niepożądane progesteronu dopochwowego
- Działania niepożądane progesteronu doustnego
- Działania niepożądane progesteronu podjęzykowego
- Działania niepożądane progesteronu parenteralnego
- Poważne działania niepożądane progesteronu
- Przedawkowanie progesteronu i związane z tym niebezpieczeństwa
- Znaczenie monitorowania działań niepożądanych
- Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych
Działania niepożądane progesteronu – wprowadzenie
Progesteron jest hormonem steroidowym, naturalnie występującym w organizmie kobiety, odgrywającym kluczową rolę w procesach rozrodczych, w tym w utrzymaniu ciąży. Jako substancja aktywna, progesteron jest stosowany w wielu postaciach farmaceutycznych, takich jak tabletki dopochwowe, kapsułki miękkie doustne, żele dopochwowe, globulki, czy roztwory do wstrzykiwań. Pomimo że jest to endogenny hormon, jego stosowanie w postaci farmaceutycznej może wiązać się z wystąpieniem szeregu działań niepożądanych, które wymagają szczegółowego omówienia.1
Prezentowane działania niepożądane progesteronu opracowano na podstawie danych klinicznych pochodzących z charakterystyk produktów leczniczych zawierających tę substancję. Częstość występowania poszczególnych działań niepożądanych różni się w zależności od drogi podania, dawki oraz indywidualnych cech pacjentek.2
Najczęstsze działania niepożądane progesteronu
Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem progesteronu należą: tkliwość piersi (do 10,4%), ból głowy (3,4%), nudności (2,2%), ból miednicy (3,1%), krwawienie z dróg rodnych (3,4%) oraz upławy (3,4%).3
Przy stosowaniu progesteronu dopochwowo najczęściej obserwowanymi działaniami niepożądanymi są: bóle głowy, zaburzenia sromu i pochwy oraz skurcze macicy, które występują odpowiednio u około 1,5%, 1,5% i 1,4% pacjentek.4
Działania niepożądane układu rozrodczego
Działania niepożądane progesteronu najczęściej dotyczą układu rozrodczego, co ma związek z mechanizmem działania tej substancji. Najczęściej obserwuje się:5
- Skurcze macicy (1,4%)
- Zaburzenia sromu i pochwy, takie jak uczucie dyskomfortu, pieczenie, upławy, suchość, krwawienie z pochwy (1,5%)
- Tkliwość piersi (do 10,4%)
- Ból piersi i obrzęk piersi (0,4%)
- Krwawienia (plamienia) międzymiesiączkowe
- Zaburzenia miesiączkowania, brak miesiączki
- Grzybica pochwy
- Świąd sromu i pochwy
6
7
W przypadku produktów dopochwowych zawierających progesteron może się również pojawić wyciek z globulki, co jest zjawiskiem naturalnym i nie stanowi powodu do niepokoju.8
Przy stosowaniu żelu dopochwowego Crinone odnotowano specyficzne działanie niepożądane związane z tworzeniem się grudek lub kumulacją żelu. Zwykle objawia się to beżową lub brązowawą wydzieliną grudkową lub czasami mętną, białą wydzieliną z pochwy. Może to wiązać się z podrażnieniem pochwy, bólem i obrzękiem, a w bardzo rzadkich przypadkach może powodować skurcze i krwawienie z pochwy.9
Działania niepożądane neurologiczne
Wśród działań niepożądanych ze strony układu nerwowego najczęściej obserwuje się:10
- Bóle głowy (1,5-3,4%)
- Zawroty głowy
- Senność
- Zmęczenie
<sup data-drug="Lutinus" data-section="Działania niepożądane" title="Często (≥ 1/100 do 11
W przypadku stosowania progesteronu doustnego często obserwuje się senność i przemijające zawroty głowy, zwłaszcza przy towarzyszącym niedoborze estrogenów. Objawy te zazwyczaj ustępują po zmniejszeniu dawki lub wzroście poziomu estrogenów.12
W rzadkich przypadkach mogą także wystąpić zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, zaburzenia nastroju, zaburzenia koncentracji i uwagi oraz uczucie lęku.13
Działania niepożądane żołądka i jelit
Progesteron może powodować następujące zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego:14
- Wzdęcia
- Ból brzucha
- Nudności (2,2%)
- Biegunka
- Zaparcia
- Wymioty
15
Działania niepożądane skórnej i tkanki podskórnej
Rzadziej występujące działania niepożądane, które mogą dotyczyć skóry i tkanki podskórnej:16
- Pokrzywka
- Wysypka
- Reakcje nadwrażliwości
- Trądzik
- Ostuda (przebarwienia skóry)
- Łysienie
- Hirsutyzm (nadmierne owłosienie)
- Nocne pocenie się
17
Tabela działań niepożądanych progesteronu w zależności od częstości występowania
| Klasyfikacja układów i narządów | Bardzo często (≥1/10) | Często (≥1/100 do <1/10) | Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) | Rzadko (≥1/10000 do <1/1000) | Bardzo rzadko (<1/10000) | Częstość nieznana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zaburzenia układu immunologicznego | – | – | – | – | – | Reakcje nadwrażliwości (np. wysypka, świąd), obrzęk sromu i pochwy, obrzęk piersi i twarzy |
| Zaburzenia metabolizmu i odżywiania | – | – | – | Zatrzymanie płynów | – | – |
| Zaburzenia psychiczne | – | – | Zaburzenia nastroju, uczucie lęku, depresja, zaburzenia koncentracji i uwagi | – | – | – |
| Zaburzenia układu nerwowego | – | Ból głowy (1,5-3,4%), senność | Zawroty głowy, zmęczenie, bezsenność, zaburzenia smaku | – | – | – |
| Zaburzenia naczyniowe | – | – | Uderzenia gorąca | Krwawienia | – | – |
| Zaburzenia żołądka i jelit | – | Bóle i skurcze brzucha | Wzdęcia, nudności (2,2%), biegunka, zaparcia, wymioty, gazy jelitowe, rozstrzeń żołądka | – | – | – |
| Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych | – | – | – | Żółtaczka | – | – |
| Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej | – | – | Pokrzywka, wysypka | Trądzik, ostuda, łysienie, hirsutyzm | – | Świąd, nocne pocenie się |
| Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej | – | – | Bóle stawów | – | – | – |
| Zaburzenia nerek i układu moczowego | – | – | Częstomocz, nietrzymanie moczu | – | – | – |
| Zaburzenia układu rozrodczego i piersi | Tkliwość piersi (10,4%) | Krwawienie (plamienie) międzymiesiączkowe, skurcze macicy (1,4%), krwawienie z dróg rodnych (3,4%), upławy (3,4%) | Zaburzenia sromu i pochwy (1,5%), ból piersi, grzybica pochwy, świąd sromu i pochwy | Zaburzenia miesiączkowania, brak miesiączki, zmiany libido | Skurcze i krwawienie z pochwy związane z tworzeniem się grudek żelu (dot. Crinone) | – |
| Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania | – | Ból głowy, podrażnienie pochwy i inne łagodne reakcje w miejscu podania | Uczucie zimna, uczucie zmian temperatury ciała, dyskomfort | Gorączka | – | Obrzęk |
| Badania diagnostyczne | – | – | – | – | – | Zmiana masy ciała (zwiększenie lub zmniejszenie) |
Szczegółowe działania niepożądane w zależności od drogi podania
Działania niepożądane progesteronu dopochwowego
Preparaty progesteronu podawane dopochwowo (tabletki dopochwowe, globulki, żele) mogą powodować specyficzne działania niepożądane związane z miejscem aplikacji:18
- Uczucie dyskomfortu w pochwie
- Pieczenie pochwy
- Suchość pochwy
- Upławy i wydzielina z pochwy
- Świąd sromu i pochwy
- Podrażnienie pochwy
19
W przypadku preparatu Crinone (żel dopochwowy) obserwowano również tworzenie się grudek/krzepnięcie/kumulację żelu, co może wiązać się z podrażnieniem pochwy, bólem i obrzękiem. Bardzo rzadko może powodować również skurcze i krwawienie z pochwy.20
Działania niepożądane progesteronu doustnego
Preparaty progesteronu podawane doustnie (kapsułki miękkie) mogą wiązać się z występowaniem działań niepożądanych ze strony układu pokarmowego, a także z możliwością wystąpienia senności i zawrotów głowy:21
- Senność i przemijające zawroty głowy (szczególnie przy niedoborze estrogenów)
- Nudności
- Wymioty
- Biegunka
- Zaparcia
22
Działania niepożądane progesteronu podjęzykowego
Preparaty progesteronu podawane podjęzykowo (Luteina 50) mogą powodować:23
- Suchość w jamie ustnej
- Krwawienie z dziąseł (rzadko)
24
Działania niepożądane progesteronu parenteralnego
W przypadku progesteronu podawanego w postaci roztworu do wstrzykiwań (Prolutex) najczęstsze działania niepożądane związane są z miejscem podania:25
- Reakcje w miejscu podania (podrażnienie, ból, świąd i obrzęk)
- Krwiak w miejscu wstrzyknięcia
- Stwardnienie w miejscu wstrzyknięcia
26
Poważne działania niepożądane progesteronu
Zaburzenia zakrzepowo-zatorowe
Choroby zakrzepowo-zatorowe żył, np. zakrzepica żył głębokich nóg lub żył miednicy oraz zatorowość płucna, występują częściej u kobiet stosujących hormonalną terapię zastępczą (składającą się z estrogenów i progestagenów), w porównaniu do kobiet niestosujących tej terapii.27
Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, tzn. zakrzepica żył głębokich kończyn dolnych lub żył miednicy i zatorowość płucna występuje częściej wśród kobiet stosujących hormonalną terapię zastępczą (obejmującą łącznie estrogeny i progestageny) niż niestosujących jej.28
Reakcje nadwrażliwości
U osób z predyspozycją do reakcji alergicznych mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości na progesteron, zwykle mające postać wysypki skórnej, np. uogólnionej, swędzącej wysypki skórnej, obrzęku sromu i pochwy, obrzęku piersi i twarzy.29
Żółtaczka cholestatyczna
W rzadkich przypadkach stosowanie progesteronu może prowadzić do żółtaczki cholestatycznej.30
Przedawkowanie progesteronu i związane z tym niebezpieczeństwa
Progesteron jest substancją o niskiej toksyczności, jednak w przypadku przedawkowania mogą wystąpić następujące objawy:31
- Nudności
- Wymioty
- Tkliwość piersi
- Zawroty głowy
- Ból brzucha
- Senność/zmęczenie
- Krwawienie z odstawienia
32
Jest mało prawdopodobne, aby w przypadku przedawkowania konieczne było zastosowanie jakiegokolwiek określonego leczenia poza leczeniem objawowym.33
Znaczenie monitorowania działań niepożądanych
Po dopuszczeniu produktu leczniczego zawierającego progesteron do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.34
Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.35
Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych
W przypadku senności i przemijających zawrotów głowy, szczególnie przy niedoborze estrogenów, działania te ustępują zwykle bez uszczerbku dla korzyści z leczenia po zmniejszeniu dawki progesteronu lub wzroście poziomu estrogenów.36
W sytuacji wystąpienia miejscowej nietolerancji przy dopochwowej postaci leku (pieczenie, swędzenie lub oleista wydzielina), należy rozważyć zmianę drogi podania lub produktu zawierającego progesteron.37
Jeżeli nieprawidłowe krwawienia są uporczywe lub nieoczekiwane, należy rozważyć badanie w celu wykluczenia choroby podstawowej. Szczególnie dotyczy to sytuacji, gdy sekwencja leczenia zostanie rozpoczęta zbyt wcześnie w danym miesiącu, zwłaszcza przed 15. dniem cyklu – wówczas czas trwania cyklu może ulec skróceniu lub może wystąpić równoczesne krwawienie.38
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.
- Dawkowanie i sposób podawania
- Działania niepożądane
- Interakcje
- Przeciwwskazania stosowania
- Przedawkowanie
- Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
- Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
- Właściwości farmakodynamiczne
- Właściwości farmakokinetyczne
- Wpływ na płodność, ciążę i laktację
- Wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn
- Wskazania do stosowania