Właściwości farmakodynamiczne

Metformina należy do grupy farmakoterapeutycznej doustnych leków hipoglikemizujących, oznaczonej kodem ATC: A10BA02. Jest to biguanid wykazujący działanie przeciwhiperglikemiczne, który obniża zarówno podstawowe, jak i poposiłkowe stężenie glukozy w osoczu. Istotną cechą mechanizmu działania metforminy jest fakt, że nie pobudza ona wydzielania insuliny, co pozwala uniknąć ryzyka wystąpienia hipoglikemii.¹

Mechanizm działania

Metformina działa poprzez złożony mechanizm, który obejmuje trzy główne elementy wpływające na homeostazę glukozy:

• Zmniejszenie wytwarzania glukozy w wątrobie poprzez hamowanie glukoneogenezy i glikogenolizy
• Zwiększenie wrażliwości na insulinę w mięśniach, poprawiając obwodowy wychwyt glukozy i jej wykorzystanie
• Opóźnienie wchłaniania glukozy w jelitach

Na poziomie komórkowym metformina stymuluje wewnątrzkomórkową syntezę glikogenu poprzez oddziaływanie na enzym syntazę glikogenową. Dodatkowo substancja ta zwiększa zdolność transportową wszystkich typów błonowych transporterów glukozy (GLUT), co przyczynia się do poprawy metabolizmu węglowodanów.²

Działanie farmakodynamiczne

Badania kliniczne wykazały, że oprócz efektu obniżającego stężenie glukozy we krwi, metformina wywiera również pozytywny wpływ na masę ciała pacjentów. Głównym nieglikemicznym efektem działania tego leku jest stabilizacja masy ciała lub jej niewielka utrata, co stanowi istotną korzyść u pacjentów z cukrzycą typu 2, u których nadwaga lub otyłość często współwystępują z chorobą podstawową.³

Metformina w postaci o natychmiastowym uwalnianiu wykazuje również korzystny wpływ na metabolizm lipidów, co potwierdzono w kontrolowanych, średnio- lub długoterminowych badaniach klinicznych. Lek ten zmniejsza stężenie cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji LDL oraz trójglicerydów. Należy jednak zaznaczyć, że podobnego działania nie zaobserwowano w przypadku metforminy w postaci o przedłużonym uwalnianiu, prawdopodobnie ze względu na wieczorną porę jej podawania. W przypadku preparatów o przedłużonym uwalnianiu może nawet dojść do zwiększenia stężenia trójglicerydów.⁴

Skuteczność kliniczna

Leczenie cukrzycy typu 2

Długoterminowe korzyści stosowania metforminy u pacjentów z cukrzycą typu 2 zostały potwierdzone w prospektywnym, randomizowanym badaniu UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study). Badanie to koncentrowało się na pacjentach z nadwagą, u których zastosowano metforminę w postaci o natychmiastowym uwalnianiu jako leczenie pierwszego rzutu po niepowodzeniu terapii dietetycznej.⁵

Analiza wyników badania UKPDS u pacjentów z nadwagą leczonych metforminą po niepowodzeniu samej diety wykazała szereg istotnych korzyści klinicznych:

Badanie UKPDS wykazało zatem istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka w kilku kluczowych obszarach:

• Powikłania cukrzycowe ogółem – redukcja o 31% w porównaniu z grupą stosującą tylko dietę i o 26% w porównaniu z grupami stosującymi pochodne sulfonylomocznika i insulinę⁶
• Zgony związane z cukrzycą – redukcja o 41% w porównaniu z grupą stosującą tylko dietę⁷
• Śmiertelność ogólna – redukcja o 35% w porównaniu z grupą stosującą tylko dietę i o 29% w porównaniu z grupami stosującymi pochodne sulfonylomocznika i insulinę⁸
• Zawał mięśnia sercowego – redukcja o 39% w porównaniu z grupą stosującą tylko dietę⁹

Skuteczność w terapii skojarzeniowej

Warto odnotować, że gdy metformina była stosowana jako lek drugiego rzutu w skojarzeniu z pochodną sulfonylomocznika, nie wykazano istotnych korzyści w zakresie wyników klinicznych w porównaniu z monoterapią.¹⁰

Zastosowanie w cukrzycy typu 1

Metformina była również stosowana w skojarzeniu z insuliną u wybranych pacjentów z cukrzycą typu 1. Należy jednak podkreślić, że korzyści kliniczne wynikające z takiego skojarzenia nie zostały formalnie potwierdzone w badaniach klinicznych, co ogranicza jej zastosowanie w tej grupie pacjentów do przypadków indywidualnie ocenianych przez lekarza prowadzącego.¹¹