Zespół płucno-sercowy wirusa hantawirusa
Epidemiologia
Zespół płucno-sercowy wirusa hantawirusa (HPS) to rzadka, ale ciężka choroba zakaźna układu oddechowego, wywoływana przez hantawirusy Nowego Świata, z wysoką śmiertelnością sięgającą 30-60%. W USA od 1993 do 2022 roku zgłoszono 834 potwierdzone przypadki HPS, głównie na zachód od rzeki Missisipi, z największą liczbą w Nowym Meksyku (129 przypadków, 52 zgony). Współczynnik zapadalności wynosi około 0,009/100 000 mieszkańców rocznie, a śmiertelność utrzymuje się na poziomie 35-36%. Diagnostyka opiera się na badaniach serologicznych, a klinicznie HPS manifestuje się ostrą gorączką (>38,3°C), objawami prodromalnymi oraz obustronnym obrzękiem śródmiąższowym lub ARDS. Leczenie jest wyłącznie wspomagające, z koniecznością intensywnej terapii i wentylacji mechanicznej. Epidemiologia wskazuje na sezonowość wiosenno-letnią, z transmisją głównie przez aerozole zawierające wydzieliny gryzoni, zwłaszcza Peromyscus maniculatus. Czynniki środowiskowe, takie jak opady deszczu i zmiany klimatyczne, wpływają na dynamikę populacji rezerwuarów i ryzyko zakażeń.
- Zespół płucno-sercowy wirusa hantawirusa (Hantavirus Pulmonary Syndrome) – Epidemiologia i nadzór
- Występowanie globalne
- Sytuacja epidemiologiczna w USA
- Wskaźniki epidemiologiczne
- Sezonowość i czynniki wpływające
- Rola środowiska i zmian klimatycznych
- Systemy nadzoru i monitorowanie
- Definicja przypadku i diagnostyka
- Leczenie i zapobieganie
- Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
- Znaczenie dla zdrowia publicznego
- Sytuacja w innych regionach świata
- Monitoring i strategia zdrowia publicznego
- Kolejne rozdziały
Zespół płucno-sercowy wirusa hantawirusa (Hantavirus Pulmonary Syndrome) – Epidemiologia i nadzór
Zespół płucno-sercowy wirusa hantawirusa (ang. Hantavirus Pulmonary Syndrome, HPS) jest rzadką, ale potencjalnie śmiertelną chorobą zakaźną układu oddechowego, wywoływaną przez wirusy należące do rodziny hantawirusów. HPS został po raz pierwszy rozpoznany w 1993 roku podczas ogniska ostrej choroby w regionie Four Corners w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, na obszarze łączącym stany Arizona, Kolorado, Nowy Meksyk i Utah.12 Choroba stała się jednostką podlegającą obowiązkowi zgłaszania w USA w 1995 roku i jest obecnie raportowana w ramach Krajowego Systemu Nadzoru Chorób Podlegających Zgłaszaniu (Nationally Notifiable Disease Surveillance System, NNDSS).13
Występowanie globalne
Hantawirusy występują na całym świecie, przy czym ich rozmieszczenie geograficzne jest ściśle związane z występowaniem ich naturalnych rezerwuarów – gryzoni.4 Szacuje się, że rocznie na całym świecie dochodzi do około 150 000-200 000 przypadków chorób wywoływanych przez hantawirusy, z czego 70-90% stanowią przypadki gorączki krwotocznej z zespołem nerkowym (HFRS) w Chinach.5 Hantawirusy dzieli się na hantawirusy Starego Świata (Old World hantaviruses, OWHV), które typowo powodują gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (HFRS) w Afryce, Azji i Europie, oraz hantawirusy Nowego Świata (New World hantaviruses, NWHV), które wiążą się z zespołem płucno-sercowym (HPS) w obu Amerykach.6
Zespół płucno-sercowy wirusa hantawirusa (HPS) występuje głównie w Ameryce Północnej i Południowej, gdzie rocznie zgłaszanych jest około 200 przypadków.7 Choroba charakteryzuje się wysoką śmiertelnością – współczynnik śmiertelności dla HPS wynosi od 30% do 60%, podczas gdy dla HFRS waha się od poniżej 1% do 15%.6 W Ameryce Północnej co roku odnotowuje się kilkadziesiąt przypadków HPS, natomiast w Ameryce Południowej ponad 100 przypadków rocznie.4
Sytuacja epidemiologiczna w USA
Od początku nadzoru epidemiologicznego nad hantawirusami w USA w 1993 roku do końca 2022 roku, zgłoszono łącznie 864 potwierdzone laboratoryjnie przypadki choroby wywoływanej przez hantawirusy. Obejmowały one zarówno HPS (834 przypadki), jak i nie-płucne zakażenia hantawirusami.1 W latach 1993-2013 odnotowano 624 przypadki HPS w 34 stanach, w tym 31 przypadków, które wystąpiły przed 1993 rokiem i zostały zdiagnozowane retrospektywnie.3
Znacząca większość (94%) przypadków zakażeń hantawirusem w USA występuje na zachód od rzeki Missisipi.18 Siedem stanów odpowiada za około 70% wszystkich przypadków zgłoszonych w Stanach Zjednoczonych, z największą liczbą przypadków w Nowym Meksyku (109), Kolorado (104), Arizonie (77), Kalifornii (63), Waszyngtonie (47), Teksasie (42) i Montanie (41).9 Sama Kalifornia odnotowała 16 przypadków HPS do 1996 roku, w tym cztery zidentyfikowane retrospektywnie z okresu przed 1993 rokiem.10
W Nowym Meksyku, który charakteryzuje się jednym z najwyższych wskaźników zachorowalności, w latach 1975-2023 odnotowano łącznie 129 przypadków HPS z 52 zgonami.11 W 2024 roku zgłoszono tam 7 potwierdzonych przypadków, a w 2023 roku również 7 przypadków.11
Wskaźniki epidemiologiczne
Współczynnik śmiertelności dla HPS w Stanach Zjednoczonych utrzymuje się na wysokim poziomie około 35-36%.112 Wskaźnik zapadalności w USA jest stosunkowo niski i wynosi około 0,009 przypadku na 100 000 mieszkańców rocznie, w porównaniu do 0,29 przypadku na 100 000 mieszkańców w Chile, które jest jednym z najbardziej endemicznych regionów dla HPS.13
Analiza ekspozycji wskazuje, że około 50% zakażeń następuje w wyniku narażenia w domu lub wokół domu, 10% w miejscu pracy, a 5% podczas rekreacji. Pozostałe ekspozycje mają charakter mieszany lub nieznany.9 Grupy ryzyka obejmują osoby, których działalność zawodowa (biolodzy, pracownicy zwalczający szkodniki) lub rekreacyjna (turyści, wędrowcy) narażają na częsty kontakt z gryzoniami lub ich odchodami.14
Sezonowość i czynniki wpływające
Większość przypadków HPS występuje wiosną lub latem, choć zachorowania odnotowywane są przez cały rok.14 Szczytowe poziomy przypadków HPS obserwuje się wraz z sezonowym wzrostem populacji myszy jeleniowatych (głównego rezerwuaru wirusa) wiosną i latem z powodu zwiększonej reprodukcji.15 Większość przypadków zachorowań na HPS u ludzi związana jest z budynkami, które zostały mocno zainfekowane przez gryzonie szukające schronienia w okresie zimowym.16
Opady deszczu są konsekwentnie powiązane z występowaniem hantawirusów według różnych wzorców. Intensywne opady deszczu stanowią czynnik ryzyka wystąpienia ognisk choroby w kolejnych miesiącach, ale mogą również negatywnie wpływać na zachorowalność poprzez zalewanie nor i gniazd gryzoni.17 W miejscach o porach suchych i deszczowych zakażenia są częstsze w porze deszczowej niż w porze suchej.17
Susze i niskie opady deszczu wiążą się ze zmniejszoną zachorowalnością, ponieważ takie warunki skutkują mniejszą populacją gryzoni, ale przemieszczanie się populacji gryzoni z powodu suszy lub powodzi może prowadzić do zwiększenia interakcji gryzonie-ludzie i wzrostu zakażeń.17 Badania w północno-zachodniej Argentynie wykazały, że zarówno opady deszczu, jak i liczebność gryzoni mają opóźnioną dodatnią korelację z przypadkami HPS, odpowiednio o osiem i trzy miesiące.18
Rola środowiska i zmian klimatycznych
Zmiany klimatyczne i degradacja środowiska zwiększają obszary kontaktu między gryzoniami będącymi gospodarzami a ludźmi, co zwiększa potencjalne narażenie na hantawirusy.1719 Przypuszczalna rola opadów deszczu w ogniskach HPS polega na ich wpływie na wzrost roślinności, produkcję pierwotną ekosystemu, co zwiększa jego pojemność i ułatwia przeżycie gryzoni poprzez dostarczanie pokarmu i schronienia.18
Klimat ma silny wpływ na dynamikę populacji rezerwuarów hantawirusów. Czynniki klimatyczne są środowiskowymi regulatorami występowania i wskaźników transmisji wirusów przenoszonych przez gryzonie poprzez ich wpływ na sukces reprodukcyjny w populacji gospodarza.20
Systemy nadzoru i monitorowanie
Nadzór nad zespołem płucno-sercowym hantawirusa (HPS) w Stanach Zjednoczonych rozpoczął się w 1993 roku podczas wybuchu epidemii ciężkiej choroby układu oddechowego w regionie Four Corners.1 W niektórych miejscach, takich jak Korea Południowa, prowadzi się rutynowe odławianie dzikich gryzoni w celu nadzoru nad krążeniem hantawirusów.419
W Kanadzie aktywny nadzór nad hantawirusami rozpoczął się w 1994 roku, a HPS stało się chorobą podlegającą krajowemu zgłaszaniu w 2000 roku.21 Narodowe Laboratorium Mikrobiologiczne jest jedynym laboratorium w Kanadzie, które prowadzi diagnostykę zakażeń hantawirusami u ludzi, analizuje trendy w przypadkach HPS w Kanadzie i prowadzi dochodzenia terenowe dotyczące przypadków zakażenia hantawirusem w całej Kanadzie.21
W stanie Waszyngton, od rozpoznania HPS w 1993 roku do 2016 roku, zgłoszono 48 przypadków z 17 (35%) związanymi zgonami (w tym retrospektywnie zidentyfikowany przypadek z 1985 roku).22 Nadzór nad HPS ma na celu scharakteryzowanie epidemiologii i aspektów klinicznych tej nowo pojawiającej się choroby, monitorowanie trendów chorobowych i rozpoznawanie ognisk, a także ukierunkowanie przekazów dotyczących zapobiegania i kontroli.22
Definicja przypadku i diagnostyka
HPS definiuje się jako ostrą chorobę gorączkową (tj. temperaturę powyżej 101,0°F [powyżej 38,3°C]) z prodromem składającym się z gorączki, dreszczy, mialgii, bólu głowy i objawów żołądkowo-jelitowych oraz jednej lub więcej z następujących cech klinicznych: obustronny rozlany obrzęk śródmiąższowy lub ostry zespół niewydolności oddechowej (ARDS), lub radiologiczne dowody niekardiogennego obrzęku płuc.1223
Diagnozowanie HPS u osoby, która została zakażona zaledwie kilka dni wcześniej, jest trudne, ponieważ wczesne objawy, takie jak gorączka, bóle mięśni i zmęczenie, łatwo pomylić z grypą.24 Jeśli u danej osoby występuje gorączka, zmęczenie i duszność oraz ma ona w wywiadzie potencjalną ekspozycję na gryzonie na obszarach wiejskich, silnie sugeruje to HPS.24
Diagnoza HPS opiera się na specyficznych testach laboratoryjnych.25 Badania serologiczne pozostają metodą z wyboru do diagnozy.26 HPS należy rozważyć, gdy małopłytkowość występuje z ciężkim zapaleniem płuc klinicznie przypominającym zespół ostrej niewydolności oddechowej w odpowiednim kontekście epidemiologicznym.26
Leczenie i zapobieganie
Obecnie nie ma specyficznego leczenia HPS.24 Pacjenci z HPS wymagają hospitalizacji na oddziale intensywnej terapii i często potrzebują intubacji oraz respiratora, aby pomóc im w oddychaniu.24 Pacjenci z podejrzeniem HPS powinni być natychmiast przenoszeni do ośrodka opieki trzeciego stopnia, gdzie można prowadzić leczenie wspomagające obrzęku płuc, ciężkiej hipoksemii i niedociśnienia w ciągu pierwszych krytycznych 24-48 godzin.26
Ponieważ nie ma szczepionki zapobiegającej hantawirusom, najlepszą ochroną przed HPS jest unikanie kontaktu z gryzoniami lub ich odchodami, moczem i śliną, szczególnie na obszarach Stanów Zjednoczonych, gdzie HPS jest najbardziej powszechny.25 Kontrola gryzoni w domu i wokół niego pozostaje główną strategią zapobiegania zakażeniom hantawirusami.2728
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Pomimo istnienia systemów nadzoru, choroby wywoływane przez hantawirusy są niedodiagnozowane w wielu regionach. W Europie potrzebne są lokalnie dostosowane wytyczne w celu zwiększenia świadomości.29 Nadzór nad tą chorobą pozostaje trudny. Wśród wyzwań zauważa się, że prawdopodobnie występuje znaczne niedoszacowanie liczby przypadków w niektórych prowincjach.30
Badania nad nadzorem zdrowia publicznego i reakcją na epidemie w społecznościach rdzennych Amerykanów mogą dostarczyć informacji na temat wyzwań, przed którymi stoją te społeczności, i pomóc zidentyfikować potencjalne rozwiązania w celu poprawy ich zdolności do wykrywania, reagowania i zapobiegania chorobom zakaźnym z wykorzystaniem innowacyjnych podejść i nowych technologii, takich jak sztuczna inteligencja.31
Potrzebne są specjalnie zaprojektowane programy nadzoru HPS, w tym standaryzowane raportowanie danych o HPS poprzez Krajową Sieć Laboratoriów Hantawirusowych, aby poprawić nadzór.32 Systemy wczesnego ostrzegania oparte na znaczących relacjach między opóźnionymi zmiennymi klimatycznymi a transmisją hantawirusów mogą pomóc w przewidywaniu potencjalnych ognisk.32
Znaczenie dla zdrowia publicznego
HPS jest chorobą budzącą obawy w zakresie zdrowia publicznego ze względu na wysoką śmiertelność, brak specyficznego leczenia terapeutycznego i brak szczepionki.33 Nadzór epidemiologiczny i identyfikacja czynników ryzyka, obszarów i okresów są kluczowe dla wzmocnienia działań edukacyjnych i zapobiegawczych mających na celu łagodzenie zakażeń u ludzi i ochronę podatnej populacji ludzkiej.33
Eliminowanie lub minimalizowanie kontaktu z gryzoniami jest najlepszym sposobem zapobiegania zakażeniu.34 Ponieważ wirus Puumala pozostaje zakaźny poza gospodarzem przez nieoczekiwanie długi okres (przez dwa tygodnie w temperaturze pokojowej), ryzyko zakażenia może utrzymywać się po usunięciu gryzoni.29
Specyficzne badania przypadków HPS mogą dostarczyć dalszych informacji na temat dróg transmisji.35 Badania genetyczne wykazały bezpośredni związek między konkretnymi gryzoniami Peromyscus maniculatus a ludźmi z HPS, dostarczając pewnych wskazówek co do ścieżki zakażenia.35 Ogólnie dane zdają się potwierdzać przekonanie, że ekspozycje wewnętrzne na aerozole zawierające wydzieliny gryzoni są głównym źródłem transmisji SNV.35
Sytuacja w innych regionach świata
W Europie, w 2020 roku, 28 krajów zgłosiło 1647 przypadków zakażenia hantawirusem (0,4 przypadku na 100 000 mieszkańców), głównie spowodowanych wirusem Puumala (98%).34 W okresie 2016-2020 ogólny wskaźnik notyfikacji wahał się między 0,4 a 1,0 przypadku na 100 000 mieszkańców, bez wyraźnego długoterminowego trendu.34
W Kanadzie od 1989 roku odnotowano 109 potwierdzonych przypadków i 27 zgonów z powodu zakażenia hantawirusem.7 Rocznie w Kanadzie pojawia się średnio około 4-5 nowych przypadków.15 Większość przypadków zgłaszana jest w południowych rejonach wiejskich Manitoby, Saskatchewan, Alberty i Kolumbii Brytyjskiej.15
W Argentynie HPS jest poważnym problemem, nie tyle ze względu na liczbę przypadków, która średnio wynosi 70 zgłaszanych przypadków rocznie, co na fakt, że zdecydowana większość z nich wymagała hospitalizacji (94%); ponad 84% rozwinęło ciężką niewydolność oddechową, wymagającą wentylacji mechanicznej (30%), a ogólny współczynnik śmiertelności wynosił 21,4%.33
W Panamie nadzór nad chorobą hantawirusową wskazuje, że 37% (266) panamskich przypadków to gorączka hantawirusowa, a 63% (446) to przypadki HPS.36 Surowy roczny wskaźnik zachorowalności na chorobę wahał się od 0,10 do 2,52 na 100 000 mieszkańców. Ogólny współczynnik śmiertelności z powodu HPS wynosił 12,6% (56/446) i wahał się od 7,3% do 50,0% w latach 1999-2019.36
HPS w Panamie występuje z relatywnie niską częstotliwością w porównaniu do chorób wywoływanych przez inne patogeny odzwierzęce lub przenoszone przez wektory w Panamie. Wciąż jednak choroba hantawirusowa spowodowana przez CHOV w Panamie występuje z wyższym wskaźnikiem zachorowalności niż SNV w USA.37
Monitoring i strategia zdrowia publicznego
Ze względu na brak szczepionek i specyficznego leczenia terapeutycznego, zapobieganie zakażeniom hantawirusem obejmuje głównie praktyki zarządzania środowiskiem i kampanie edukacyjne.38 Wyniki badań dostarczają ramy dla planowania i wdrażania wczesnych kampanii zapobiegawczych w zakresie zdrowia publicznego w oparciu o istotny związek między ogniskami hantawirusa a opóźnionymi zmiennymi klimatycznymi.38
Ważnym aspektem, który należy podkreślić, jest to, że między 2006 a 2009 rokiem liczba przypadków stopniowo poprawiła się wraz z decentralizacją testu diagnostycznego Strip Immunoblot Assay (SIA) w regionach zdrowotnych Los Santos i Veraguas.37 Bez wątpienia decentralizacja testu laboratoryjnego i rozpowszechnianie opartych na dowodach wytycznych i przepisów dotyczących nadzoru ustandaryzowały i poprawiły diagnozę, powiadamianie na poziomie systemu podstawowej opieki zdrowotnej oraz zarządzanie na oddziałach intensywnej terapii w całym kraju.39
Program nadzoru nad gryzoniami mógłby prowadzić do dokładniejszego prognozowania ognisk HPS.38 Nasze wyniki sugerują, że im większa liczebność gryzoni, tym więcej gatunków obecnych w zespole.18
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.