Zespół lyncha
Objawy
Zespół Lyncha (HNPCC) to autosomalnie dominujący zespół genetyczny związany z mutacjami w genach naprawy błędów DNA (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM), predysponujący do rozwoju nowotworów, zwłaszcza raka jelita grubego, który występuje średnio w wieku 44-45 lat (w populacji ogólnej 70 lat). Charakterystyczne jest szybkie tempo progresji nowotworu (1-2 lata vs. 10 lat w populacji ogólnej) oraz lokalizacja w proksymalnej części okrężnicy (około 66% przypadków). Ryzyko życiowe raka jelita grubego wynosi 20-80%, z wyższym ryzykiem u mężczyzn (60-80%) i nosicieli mutacji MLH1/MSH2 (30-97%). Inne nowotwory związane z zespołem Lyncha to rak endometrium (ryzyko 15-60%, średni wiek diagnozy ~60 lat), rak jajnika (ryzyko 1-38%, średni wiek 42,5-45,3 lat) oraz rak żołądka (ryzyko 1-13%, średni wiek 56 lat). Objawy kliniczne obejmują m.in. krew w stolcu (40-50%), anemię z niedoboru żelaza (25-35%), ból brzucha, zmiany rytmu wypróżnień oraz nieprawidłowe krwawienia u kobiet. Wysokie ryzyko nawrotów i rozwoju drugiego pierwotnego raka jelita grubego (do 60% po 30 latach) wymaga intensywnej kontroli i profilaktyki.
- Zespół Lyncha – charakterystyka objawów
- Objawy zespołu Lyncha związane z rakiem jelita grubego
- Objawy związane z rakiem endometrium
- Objawy związane z rakiem jajnika
- Objawy związane z rakiem żołądka
- Progresja zespołu Lyncha
- Wiek wystąpienia nowotworów
- Ryzyko rozwoju nowotworów
- Gruczolaki i polipy
- Lokalizacja nowotworów jelita grubego
- Ryzyko nawrotu nowotworów
- Rokowanie i wpływ na długość życia
- Zalecenia dotyczące badań przesiewowych
Zespół Lyncha – charakterystyka objawów
Zespół Lyncha (znany również jako rak jelita grubego niezwiązany z polipowatością” class=”to-tag” data-termid=”38694″>dziedziczny rak jelita grubego niezwiązany z polipowatością, HNPCC) to genetyczny zespół predysponujący do rozwoju nowotworów. Schorzenie to dziedziczone jest w sposób autosomalny dominujący i związane jest z mutacjami w genach odpowiedzialnych za naprawę błędnie sparowanych zasad DNA (MMR – ang. mismatch repair), głównie MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 lub EPCAM12. Sam zespół Lyncha nie powoduje bezpośrednich objawów, dopóki nie rozwinie się nowotwór34.
Objawy zespołu Lyncha związane z rakiem jelita grubego
Rak jelita grubego jest najczęstszym nowotworem występującym u osób z zespołem Lyncha. Objawy, które mogą sugerować rozwój tego nowotworu, obejmują56:
- Krew w stolcu (występuje u 40-50% przypadków zespołu Lyncha z rakiem jelita grubego)7
- Zmiany w rytmie wypróżnień (biegunka lub zaparcia utrzymujące się dłużej niż kilka dni)8
- Ból lub dyskomfort w jamie brzusznej (zgłaszany przez 20-25% pacjentów)9
- Uczucie pełności lub wzdęcia
- Zmiana kształtu stolca (cieńszy niż zwykle)10
- Zmęczenie i osłabienie (doświadczane przez 30-40% pacjentów)11
- Niezamierzona utrata masy ciała (występuje u 15-20% pacjentów)12
- Nudności lub wymioty
- Anemia z niedoboru żelaza (występuje u 25-35% pacjentów)13
Raki jelita grubego spowodowane zespołem Lyncha mają tendencję do częstszego występowania po prawej stronie okrężnicy i rozwijają się znacznie szybciej niż w populacji ogólnej (jeden do dwóch lat w porównaniu do 10 lat)14. Ponadto osoby, u których rozwija się rak jelita grubego w wyniku zespołu Lyncha, mają zwiększone ryzyko jego ponownego rozwoju. To ryzyko wynosi około 15% w ciągu 10 lat po pierwotnym zabiegu usunięcia pierwszego nowotworu, 40% w ciągu 20 lat i 60% po 30 latach15.
Objawy związane z rakiem endometrium
Rak endometrium (rak błony śluzowej macicy) jest drugim najczęstszym nowotworem występującym u kobiet z zespołem Lyncha. Objawy mogą obejmować1617:
- Nieprawidłowe krwawienie z pochwy (w tym krwawienie między miesiączkami lub u kobiet po menopauzie)
- Nieprawidłowa wydzielina z pochwy (może mieć nieprzyjemny zapach)
- Ból w obrębie miednicy lub pleców
- Ból podczas oddawania moczu
- Ból podczas stosunku płciowego
- Krew w stolcu lub moczu
Objawy związane z rakiem jajnika
Kobiety z zespołem Lyncha mają również zwiększone ryzyko rozwoju raka jajnika. Objawy mogą obejmować1819:
- Wzdęcie brzucha
- Ból w obrębie brzucha lub miednicy
- Uczucie szybkiego nasycenia podczas jedzenia
- Zwiększona częstotliwość lub nagłość oddawania moczu
- Zmęczenie
- Zaparcia
- Ból podczas stosunku płciowego
- Miesiączki cięższe lub bardziej nieregularne niż zwykle
Objawy związane z rakiem żołądka
Zespół Lyncha zwiększa również ryzyko raka żołądka. Objawy mogą obejmować20:
- Niestrawność, zgaga lub objawy przypominające wrzody
- Trudności w połykaniu
- Ból brzucha lub niewyraźny dyskomfort w jamie brzusznej
- Utrata apetytu lub nudności po posiłkach
- Wymioty krwi lub krew w stolcu
- Uczucie pełności po zjedzeniu niewielkich ilości pożywienia (nazywane również wczesnym uczuciem sytości)
Progresja zespołu Lyncha
Zespół Lyncha sam w sobie nie powoduje postępującej choroby, ale zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów. Progresja związana jest z rozwojem nowotworów u osób z tą predyspozycją genetyczną21.
Wiek wystąpienia nowotworów
Jedną z kluczowych cech zespołu Lyncha jest wcześniejszy wiek zachorowania na nowotwory w porównaniu z populacją ogólną22:
- Średni wiek rozpoznania raka jelita grubego w zespole Lyncha wynosi 44-45 lat, w porównaniu do 70 lat w populacji ogólnej2324
- Nowotwory jelita grubego często występują przed 50. rokiem życia25
- Rak endometrium diagnozowany jest średnio w wieku około 60 lat26
- Rak jajnika diagnozowany jest średnio w wieku 42,5-45,3 lat; około 30% diagnozowanych jest przed 40. rokiem życia2728
- Średni wiek rozpoznania raka żołądka wynosi 56 lat29
Wiek wystąpienia nowotworów może różnić się w zależności od konkretnej mutacji genowej30:
- Średni wiek wystąpienia raka jelita grubego u osób z mutacjami MLH1 i MSH2 wynosi około 44 lat
- Dla osób z mutacjami MSH6 raki jelita grubego występują w wieku 42-69 lat
- Dla osób z mutacjami PMS2 średni wiek rozpoznania raka jelita grubego wynosi 61-66 lat
Ryzyko rozwoju nowotworów
Ryzyko rozwoju nowotworów różni się w zależności od płci i konkretnego zmutowanego genu3132:
- Rak jelita grubego: 20-80% ryzyko życiowe (w porównaniu do 5% w populacji ogólnej)
- Mężczyźni z zespołem Lyncha mają 60-80% ryzyko życiowe rozwoju raka jelita grubego
- Kobiety mają 40-60% ryzyko życiowe rozwoju raka jelita grubego
- Rak endometrium: 15-60% ryzyko życiowe
- Rak jajnika: 1-38% ryzyko życiowe
- Rak żołądka: 1-13% ryzyko życiowe
- Rak dróg moczowych: 1-18% ryzyko życiowe
- Rak dróg żółciowych (wątroba, drogi żółciowe i/lub pęcherzyk żółciowy): 1-4% ryzyko życiowe
- Rak jelita cienkiego: 1-6% ryzyko życiowe
- Rak trzustki: 1-6% ryzyko życiowe
- Rak mózgu lub ośrodkowego układu nerwowego: 1-3% ryzyko życiowe
Ryzyko rozwoju raka jelita grubego jest znacząco wyższe u osób z mutacjami MLH1 i MSH2 w porównaniu do osób z mutacjami MSH6 lub PMS23334:
- Mutacje MLH1 i MSH2: ryzyko życiowe 30-97% (szczególnie u mężczyzn)
- Mutacje MSH6: ryzyko życiowe około 20%
- Mutacje PMS2: ryzyko życiowe około 10% do wieku 70 lat
Gruczolaki i polipy
U osób z zespołem Lyncha mogą rozwijać się polipy jelita grubego, nazywane gruczolakami (niezłośliwe guzy), w okrężnicy lub odbytnicy. Jeśli te polipy nie zostaną wykryte i usunięte, mogą przekształcić się w nowotwór złośliwy35. Osoby z zespołem Lyncha często rozwijają polipy jelita grubego w młodszym wieku niż osoby bez tej choroby, jednak zespół Lyncha nie wpływa na liczbę polipów, które się rozwijają36.
W przeciwieństwie do rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (FAP), gdzie występują setki polipów gruczolakowatych, zespół Lyncha charakteryzuje się występowaniem tylko kilku polipów37. U pacjentów z zespołem Lyncha polipy mają tendencję do szybszego przekształcania się w nowotwory złośliwe – proces ten może trwać tylko 1-2 lata, w porównaniu do 10 lat w populacji ogólnej38.
Lokalizacja nowotworów jelita grubego
Nowotwory jelita grubego związane z zespołem Lyncha mają charakterystyczną lokalizację3940:
- Raki jelita grubego występują częściej w proksymalnej (prawej) części okrężnicy
- Około dwie trzecie raków jelita grubego występuje w proksymalnej okrężnicy
Ryzyko nawrotu nowotworów
Osoby z zespołem Lyncha mają zwiększone ryzyko rozwoju kolejnych nowotworów4142:
- Pacjenci z rakiem jelita grubego i zespołem Lyncha mają około 40% ryzyko rozwoju drugiego pierwotnego raka jelita grubego w ciągu siedmiu lat od diagnozy pierwszego guza
- Ryzyko nawrotu raka jelita grubego może wynosić nawet 43% dla osób z mutacją MLH1 lub MSH2, które miały częściową resekcję okrężnicy
- Dostępne dane wskazują, że ryzyko ponownego wystąpienia raka jelita grubego może być niższe dla osób z mutacją MSH6 i znikome lub nieobecne dla osób z mutacją PMS2
Rokowanie i wpływ na długość życia
Obecnie nie ma lekarstwa na zespół Lyncha4344. Najlepsze rokowanie występuje, jeśli lekarz znajdzie i usunie nowotwór we wczesnym stadium, zanim zdąży rozprzestrzenić się do innych części ciała45.
Ogólne zmniejszenie oczekiwanej długości życia u pacjentów z zespołem Lyncha wynika głównie ze zwiększonej częstości występowania nowotworów, zwłaszcza raka jelita grubego, i jego pojawienia się w młodszym wieku46. Jednak 10-letnie całkowite przeżycie w przypadku raka jelita grubego u pacjentów z zespołem Lyncha pozostaje wysokie i wynosi 70% dla nowotworów złośliwych odbytniczo-esiczych i 88% dla raka okrężnicy47.
Pięcioletni wskaźnik przeżycia dla osób z HNPCC (zespołem Lyncha) wynosi około 60%. Oznacza to, że 60% osób z diagnozą HNPCC żyje pięć lat po rozpoznaniu48. Co ciekawe, pacjenci z zespołem Lyncha i rakiem jelita grubego generalnie mają lepsze wskaźniki przeżycia niż osoby z rakiem jelita grubego w szerszej populacji (tzw. sporadyczny rak jelita grubego). W rzeczywistości, jeśli masz HNPCC, twoje szanse na przeżycie pięciu lat po diagnozie wynoszą około 60%, podczas gdy osoby ze sporadycznym rakiem jelita grubego zazwyczaj mają wskaźnik przeżycia wynoszący 40-50%49.
Nowotwory związane z zespołem Lyncha mogą zachowywać się w sposób mniej agresywny, niż można by przewidzieć na podstawie ich histologii50. Wczesne wykrycie i leczenie nowotworów u pacjentów z zespołem Lyncha poprawia przeżywalność51.
Zalecenia dotyczące badań przesiewowych
Ze względu na zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów, osoby z zespołem Lyncha powinny być poddawane badaniom przesiewowym przez całe życie, począwszy od dorosłości, w celu wczesnego wykrycia nowotworów5253:
- Kolonoskopia:
- Rozpoczęcie w wieku 20-25 lat lub 2-5 lat wcześniej niż najmłodszy krewny, u którego zdiagnozowano raka jelita grubego54
- Kontynuacja kolonoskopii co 1-2 lata do wieku 39 lat i co roku, począwszy od 40. roku życia55
- Kolonoskopia co 2 lata (od 25. roku życia dla nosicieli konstytutywnych patogennych wariantów w MLH1 lub MSH2 i od 35. roku życia dla nosicieli konstytutywnych patogennych wariantów w MSH6 lub PMS2)56
- Badania przesiewowe dla kobiet:
- Coroczna biopsja endometrium57
- Coroczne badanie krwi i USG w celu wykrycia wczesnych oznak raka u kobiet58
- Coroczne USG przezpochwowe i badanie stężenia biomarkera CA125 we krwi59
- Inne badania:
Należy również zwracać uwagę na objawy nowotworów związanych z zespołem Lyncha i zgłaszać je lekarzowi. Wczesne wykrycie i leczenie mogą znacznie poprawić rokowanie62.
Zmniejszanie ryzyka rozwoju nowotworów
Istnieją różne strategie zmniejszania ryzyka rozwoju nowotworów u osób z zespołem Lyncha63:
- Codzienne stosowanie kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) zostało udowodnione jako zmniejszające ryzyko raka u osób z zespołem Lyncha
- Badanie kliniczne z podwójnie ślepą próbą, randomizowane wykazało, że profilaktyczne podawanie 600 mg kwasu acetylosalicylowego dziennie przez okres do czterech lat zmniejszyło częstość występowania raka jelita grubego o połowę64
- Utrzymywanie zdrowych nawyków, takich jak regularne ćwiczenia, dieta bogata w owoce i warzywa i mniej czerwonego mięsa, oraz utrzymywanie prawidłowej masy ciała również może pomóc zmniejszyć ryzyko raka w zespole Lyncha65
- Profilaktyczna operacja w celu zmniejszenia ryzyka rozwoju raka jest opcją:
- Histerektomia i/lub usunięcie jajników może zmniejszyć ryzyko raka endometrium i jajnika u kobiet6667
- Kobietom z zespołem Lyncha zaleca się rozważenie profilaktycznej histerektomii i obustronnej salpingo-ooforektomii (usunięcie jajników, jajowodów, macicy i szyjki macicy) w wieku 35-40 lat, chyba że kobieta planuje kolejną ciążę68
- Kolektomia (usunięcie okrężnicy) może być opcją dla osób, które nie są w stanie lub nie chcą przechodzić częstych badań przesiewowych okrężnicy69
Ważne jest, aby pamiętać, że posiadanie zespołu Lyncha nie gwarantuje, że u danej osoby rozwinie się nowotwór, ale zwiększa to ryzyko7071. Regularne badania przesiewowe, zdrowy styl życia i w niektórych przypadkach operacje profilaktyczne mogą znacznie zmniejszyć ryzyko rozwoju raka lub pomóc w jego wczesnym wykryciu, kiedy jest najbardziej uleczalny72.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.