Zapalenie mieszków włosowych
Etiologia i przyczyny
Zapalenie mieszków włosowych (folliculitis) to stan zapalny obejmujący powierzchowne lub głębokie partie mieszków włosowych, wywołany przez różnorodne czynniki zakaźne i niezakaźne. Najczęstszą etiologią są infekcje bakteryjne, głównie Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa (hot tub folliculitis) oraz bakterie Gram-ujemne (Klebsiella spp., Enterobacter spp., Proteus spp.) pojawiające się często po długotrwałej antybiotykoterapii. Grzybicze przyczyny obejmują Malassezia spp. (pityrosporum folliculitis), Candida albicans oraz dermatofity (tinea barbae). Wirusy, takie jak HSV, VZV i rzadziej Molluscum contagiosum, również mogą indukować zapalenie mieszków włosowych. Pasożytnicze zakażenia wywołuje Demodex folliculorum, szczególnie u pacjentów z obniżoną odpornością lub trądzikiem różowatym. Czynniki niezakaźne to m.in. mechaniczne uszkodzenia (golenie, woskowanie), tarcie, okluzja, nadmierne pocenie, preparaty parafinowe, oleje przemysłowe, kosmetyki oraz nadużywanie miejscowych kortykosteroidów i niektórych leków (androgeny, ACTH, lit, izoniazyd, fenytoina, witaminy z grupy B, inhibitory kinazy białkowej).
Zapalenie mieszków włosowych – etiologia
Zapalenie mieszków włosowych (folliculitis) to powszechna choroba skóry charakteryzująca się stanem zapalnym jednego lub więcej mieszków włosowych. Proces zapalny może obejmować powierzchowną lub głęboką część mieszka włosowego, powodując powstawanie bolesnych, zaczerwienionych guzków lub krostek na powierzchni skóry. Etiologia tego schorzenia jest złożona, a czynniki wywołujące mogą mieć charakter zakaźny lub niezakaźny.123
Czynniki zakaźne
Najczęstszą przyczyną zapalenia mieszków włosowych są infekcje bakteryjne, grzybicze, wirusowe lub pasożytnicze.234
Zakażenia bakteryjne
Zakażenie bakteryjne mieszków włosowych stanowi najczęstszą przyczynę zapalenia mieszków włosowych. Główne bakterie odpowiedzialne za ten stan to:
- Staphylococcus aureus – najczęstsza przyczyna zapalenia mieszków włosowych. Bakteria ta zwykle żyje nieszkodliwie na skórze, ale może powodować zakażenie po wniknięciu do uszkodzonego mieszka włosowego.1234
- Pseudomonas aeruginosa – odpowiedzialna za tzw. „zapalenie mieszków włosowych związane z gorącą kąpielą” (hot tub folliculitis). Bakteria ta rozwija się w ciepłej, poruszającej się wodzie (np. wanny z hydromasażem, baseny, zjeżdżalnie wodne) i może infekować mieszki włosowe, powodując wysypkę przypominającą tę wywołaną przez gronkowca.123
- Bakterie Gram-ujemne – zapalenie mieszków włosowych wywołane przez bakterie Gram-ujemne może wystąpić po długotrwałym stosowaniu antybiotyków w leczeniu trądziku. Patogeny obejmują Klebsiella spp., Enterobacter spp. i Proteus spp. W miarę upływu czasu oporne bakterie namnażają się i powodują zapalenie.123
Zakażenia grzybicze
Zapalenie mieszków włosowych może być również spowodowane przez infekcje grzybicze:
- Malassezia (pityrosporum) folliculitis – wywoływane przez drożdżaki z rodzaju Malassezia (np. Malassezia furfur), które normalnie występują na skórze. Kiedy te drożdżaki dostają się do mieszków włosowych i nadmiernie namnażają, mogą powodować swędzące zmiany przypominające trądzik, najczęściej na górnej części pleców, ramionach, klatce piersiowej, szyi i twarzy.1234
- Candida albicans – może powodować zapalenie mieszków włosowych, szczególnie w fałdach skórnych (intertrigo) lub w okolicy brody.12
- Dermatofity – grzyby wywołujące grzybicę (tinea) mogą również powodować zapalenie mieszków włosowych, zwłaszcza w okolicy brody (tinea barbae).12
Zakażenia wirusowe
Wirusy mogą również być przyczyną zapalenia mieszków włosowych:
- Wirus opryszczki pospolitej (HSV) – może powodować zapalenie mieszków włosowych, szczególnie gdy zakażenie rozprzestrzenia się na sąsiednie mieszki włosowe. Często występuje u mężczyzn, którzy golą się w pobliżu zmian opryszczkowych wokół ust.123
- Wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV) – może również powodować zapalenie mieszków włosowych.12
- Mięczak zakaźny (Molluscum contagiosum) – rzadziej może być przyczyną zapalenia mieszków włosowych.12
Zakażenia pasożytnicze
Pasożyty również mogą wywoływać zapalenie mieszków włosowych:
- Nużeniec ludzki (Demodex folliculorum) – jest to mikroskopijny roztocz żyjący w mieszkach włosowych i gruczołach łojowych skóry. Nadmierne namnażanie się nużeńca może prowadzić do zapalenia mieszków włosowych, szczególnie u osób z obniżoną odpornością lub u zdrowych osób starszych. Jest to najczęstsze u pacjentów z trądzikiem różowatym.123
Czynniki niezakaźne
Zapalenie mieszków włosowych może być również spowodowane przez czynniki niezakaźne, które uszkadzają lub drażnią mieszki włosowe:123
Podrażnienia fizyczne
- Golenie, woskowanie i wyrywanie włosów – zapalenie mieszków włosowych może pojawić się, gdy włosy odrastają po goleniu, woskowaniu, depilacji elektrycznej lub wyrywaniu. Szczególnie narażeni są mężczyźni z kręconymi włosami, którzy się golą (pseudofolliculitis barbae).123
- Tarcie i okluzja – ciasna odzież, ochraniacze sportowe, hełmy, buty, które nie przepuszczają potu lub ciepła, mogą powodować tarcie i okluzję mieszków włosowych, przyczyniając się do rozwoju zapalenia.123
- Nadmierne pocenie się – szczególnie w połączeniu z ciasną odzieżą zwiększa ryzyko zapalenia mieszków włosowych.123
Podrażnienia chemiczne
- Preparaty na bazie parafiny – maści, kremy nawilżające i plastry samoprzylepne mogą powodować jałowe zapalenie mieszków włosowych.12
- Oleje przemysłowe – ekspozycja na nierozpuszczalne oleje tnące może powodować zapalenie mieszków włosowych, szczególnie u pracowników rafinerii, robotników drogowych, mechaników i osób strzyżących owce.12
- Kosmetyki i produkty do włosów – nadmierne stosowanie produktów do włosów, które mogą się z czasem gromadzić, może powodować zapalenie mieszków włosowych.12
Leki i czynniki związane z lekami
- Kortykosteroidy – nadużywanie miejscowych sterydów może powodować zapalenie mieszków włosowych (trądzik steroidowy).123
- Długotrwałe stosowanie antybiotyków – może prowadzić do zapalenia mieszków włosowych przez bakterie Gram-ujemne, szczególnie u pacjentów leczonych z powodu trądziku.123
- Inne leki – androgeny (hormony męskie), hormon adrenokortykotropowy (ACTH), lit, izoniazyd, fenytoina, witaminy z grupy B, inhibitory kinazy białkowej i niektóre leki stosowane w leczeniu czerniaka przerzutowego mogą powodować zapalenie mieszków włosowych.123
Czynniki predysponujące
Istnieją również czynniki, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju zapalenia mieszków włosowych:123
- Zaburzenia odporności – osłabiony układ odpornościowy z powodu HIV/AIDS, chemioterapii, leków immunosupresyjnych lub innych chorób przewlekłych może zwiększać podatność na zapalenie mieszków włosowych.123
- Choroby podstawowe – cukrzyca, otyłość, niedożywienie, choroby nowotworowe mogą predysponować do zapalenia mieszków włosowych.123
- Istniejące schorzenia skóry – trądzik, wyprysk, łuszczyca lub inne stany zapalne skóry mogą zwiększać ryzyko rozwoju zapalenia mieszków włosowych.123
- Uszkodzenie skóry – drobne urazy skóry, zadrapania, skaleczenia mogą ułatwiać wniknięcie bakterii do mieszków włosowych.123
- Nosicielstwo gronkowca – osoby będące nosicielami Staphylococcus aureus w jamie nosowej są bardziej narażone na rozwój zapalenia mieszków włosowych.12
Szczególne typy zapalenia mieszków włosowych
Istnieją również specyficzne typy zapalenia mieszków włosowych, które mają charakterystyczne przyczyny i objawy kliniczne:12
Eozynofilowe zapalenie mieszków włosowych
Jest to specyficzny typ zapalenia mieszków włosowych, który może wystąpić u osób z obniżoną odpornością, takich jak pacjenci z zaawansowanym HIV lub osoby z niską liczbą komórek CD4. Chociaż dokładna etiologia tego stanu nie jest znana, badania sugerują, że może być wynikiem choroby zapalnej wtórnej do dysregulacji immunologicznej i może być związana z podstawowym zakażeniem. Może również rozwinąć się po przeszczepie szpiku kostnego lub narządów miąższowych.123456
Zapalenie mieszków włosowych decalvans
Jest to rzadki, przewlekły stan skóry głowy powodujący zapalenie i utratę włosów. Dokładna przyczyna folliculitis decalvans nie jest znana, ale może być spowodowana reakcją na bakterię Staphylococcus aureus, która naturalnie występuje na zdrowej skórze. Niestety, mimo dostępności wielu różnych metod leczenia do kontrolowania stanu zapalnego, nie znaleziono jeszcze skutecznego lekarstwa.12
Zapalenie mieszków włosowych związane z inhibitorami receptora naskórkowego czynnika wzrostu
Inhibitory receptora naskórkowego czynnika wzrostu (EGFR), takie jak gefitynib, cetuksymab, są coraz częściej stosowane w leczeniu zaawansowanego raka płuc, trzustki, jelita grubego oraz głowy i szyi. Wydają się one odgrywać rolę w zapaleniu mieszków włosowych poprzez powodowanie nieprawidłowego różnicowania naskórka, co prowadzi do zablokowania mieszka włosowego i późniejszego stanu zapalnego.123
Zrozumienie złożonej etiologii zapalenia mieszków włosowych jest kluczowe dla właściwego diagnozowania i leczenia tego powszechnego schorzenia skóry. W zależności od czynnika przyczynowego, leczenie może obejmować antybiotyki miejscowe lub ogólnoustrojowe, leki przeciwgrzybicze, zmiany stylu życia lub modyfikację czynników ryzyka.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.