Zapalenie jąder
Etiologia i przyczyny
Zapalenie jąder (orchitis) to stan zapalny jednego lub obu jąder o zróżnicowanej etiologii, obejmującej zakażenia wirusowe, bakteryjne oraz przyczyny nieinfekcyjne. Najczęstszą przyczyną wirusową jest wirus świnki (paramyxovirus), który u 20-30% mężczyzn po okresie dojrzewania wywołuje orchitis 4-7 dni po wystąpieniu objawów świnki, z ryzykiem bezpłodności, szczególnie przy zajęciu obu jąder. Bakteryjne zapalenie jąder najczęściej występuje jako powikłanie zapalenia najądrza (epididymo-orchitis) i jest wywołane przez bakterie układu moczowego (np. Escherichia coli u mężczyzn >35 lat) lub patogeny przenoszone drogą płciową (Neisseria gonorrhoeae, Chlamydia trachomatis u mężczyzn 14-35 lat). U pacjentów z obniżoną odpornością mogą wystąpić rzadkie patogeny, takie jak Mycobacterium tuberculosis, będące najczęstszą przyczyną ziarniniakowatego zapalenia jąder. Mechanizmy patogenetyczne obejmują szerzenie się zakażenia wstecznie z dróg moczowych, krwiopochodnie oraz bezpośrednio z narządów sąsiednich. W przebiegu świnki dochodzi do infiltracji limfocytarnej, uszkodzenia bariery krew-jądro, obrzęku i atrofii, co może skutkować hipogonadyzmem i bezpłodnością.
- Etiologia i przyczyny zapalenia jąder
- Zakażenia wirusowe
- Zakażenia bakteryjne
- Zakażenia u osób z obniżoną odpornością
- Przyczyny nieinfekcyjne
- Czynniki ryzyka zapalenia jąder
- Mechanizm powstawania zapalenia jąder
- Szerzenie się zakażenia
- Mechanizmy patogenetyczne w zapaleniu jądrowym w śladzie świnki
- Mechanizmy nieinfekcyjne
- Zapalenie jąder w różnych grupach wiekowych
- Chłopcy przed okresem dojrzewania
- Młodzież i młodzi dorośli (14-35 lat)
- Mężczyźni powyżej 35 roku życia
- Specyficzne typy zapalenia jąder
- Zapalenie jąder w przebiegu świnki
- Ziarniniakowate zapalenie jąder
- Autoimmunologiczne zapalenie jąder
- Chemiczne zapalenie jąder
- Związek między zapaleniem najądrza i jąder
- Epididymo-orchitis
- Mechanizm przejścia zapalenia z najądrza do jądra
- Różnice między izolowanym zapaleniem jąder a epididymo-orchitis
- Implikacje kliniczne i powikłania
- Zapobieganie zapaleniu jąder
Etiologia i przyczyny zapalenia jąder
Zapalenie jąder (orchitis) to stan zapalny jednego lub obu jąder, który może być wywołany przez różnorodne czynniki infekcyjne i nieinfekcyjne. Etiologia tego schorzenia jest złożona, a zrozumienie przyczyn ma kluczowe znaczenie dla właściwego diagnozowania i leczenia.12
Zakażenia wirusowe
Zakażenia wirusowe stanowią istotną przyczynę izolowanego zapalenia jąder, czyli takiego, które nie jest związane z zapaleniem najądrza. Wśród wirusów odpowiedzialnych za orchitis można wyróżnić:34
- Wirus świnki (paramyxovirus) – najczęstsza przyczyna wirusowego zapalenia jąder, występująca u około 20-30% mężczyzn, którzy przechodzą świnkę po okresie dojrzewania. Orchitis w przebiegu świnki zwykle rozwija się 4-7 dni po wystąpieniu objawów świnki i może prowadzić do bezpłodności, szczególnie w przypadku zajęcia obu jąder.56
- Inne wirusy – rzadziej zapalenie jąder mogą powodować: wirus Coxsackie, wirus ospy wietrznej (varicella), echowirus, wirus cytomegalii (CMV), wirus Epsteina-Barr oraz wirus grypy.78
Dzięki powszechnym szczepieniom przeciwko śwince, częstość występowania orchitis związanego z tą chorobą znacząco spadła w ostatnich dekadach.1
Zakażenia bakteryjne
Zapalenie jąder o etiologii bakteryjnej rzadko występuje jako izolowane zapalenie jądra. Najczęściej jest związane z zapaleniem najądrza (epididymo-orchitis) w wyniku szerzenia się zakażenia z najądrza do jądra. Bakteryjne zapalenie jąder może być spowodowane przez:69
- Bakterie powodujące zakażenia układu moczowego:
- Escherichia coli – najczęstsza przyczyna u mężczyzn powyżej 35 roku życia10
- Klebsiella pneumoniae3
- Pseudomonas aeruginosa11
- Staphylococcus spp.7
- Streptococcus spp.7
- Proteus mirabilis12
- Bakterie odpowiedzialne za infekcje przenoszone drogą płciową (STI):
- Neisseria gonorrhoeae (rzeżączka) – najczęstsza przyczyna u mężczyzn w wieku 14-35 lat6
- Chlamydia trachomatis (chlamydia) – również częsta przyczyna u młodych, aktywnych seksualnie mężczyzn5
- Treponema pallidum (kiła)3
- Ureaplasma urealyticum13
U mężczyzn praktykujących insertywny seks analny, bakterie jelitowe (np. E. coli) są częstymi patogenami wywołującymi zapalenie jąder, podobnie jak Haemophilus influenzae.1014
Zakażenia u osób z obniżoną odpornością
U pacjentów z obniżoną odpornością (np. zakażonych HIV) zapalenie jąder może być wywołane przez rzadsze patogeny:37
- Mycobacterium avium complex
- Cryptococcus neoformans
- Toxoplasma gondii
- Haemophilus parainfluenzae
- Candida albicans
- Mycobacterium tuberculosis – najczęstsza przyczyna ziarniniakowatego zapalenia jąder15
Przyczyny nieinfekcyjne
Zapalenie jąder nie zawsze jest związane z infekcją. Inne przyczyny obejmują:616
- Reakcje autoimmunologiczne – mogą wystąpić jako pierwotne autoimmunologiczne zapalenie jąder lub wtórne do chorób układowych (np. układowego tocznia rumieniowatego, choroba Behçeta)13
- Leki – amiodarone (lek stosowany w zaburzeniach rytmu serca) może wywoływać zapalenie najądrzy i jąder12
- Uraz jąder – może prowadzić do zapalenia17
- Niedokrwienne zapalenie jąder – może powstać w wyniku uszkodzenia naczyń krwionośnych powrózka nasiennego, np. podczas operacji przepukliny pachwinowej17
- Wsteczny przepływ moczu – do najądrza, co może powodować podrażnienie chemiczne, często występujące przy dźwiganiu ciężarów lub nadwyrężaniu1819
Czynniki ryzyka zapalenia jąder
Identyfikacja czynników ryzyka ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania zapaleniu jąder. Do głównych czynników predysponujących do rozwoju tego schorzenia należą:2021
Czynniki związane z infekcjami
- Brak szczepienia przeciwko śwince – najważniejszy czynnik ryzyka wirusowego zapalenia jąder22
- Zachowania seksualne:
- Nawracające infekcje układu moczowego25
Czynniki anatomiczne i urologiczne
- Wiek powyżej 45 lat9
- Długotrwałe używanie cewnika Foleya25
- Wrodzone nieprawidłowości układu moczowego2522
- Zabiegi chirurgiczne w obrębie układu moczowo-płciowego25
- Przerost prostaty (BPH) – powodujący przeszkodę podpęcherzową15
- Zwężenie cewki moczowej – powodujące blokadę odpływu moczu25
Inne czynniki ryzyka
- Wysiłek fizyczny – zwłaszcza dźwiganie ciężarów przy pełnym pęcherzu15
- Jazda na rowerze lub motocyklu10
- Długotrwałe siedzenie – np. podczas podróży10
- Instrumentacja i cewnikowanie15
- Obniżona odporność – HIV, cukrzyca, choroby autoimmunologiczne26
Mechanizm powstawania zapalenia jąder
Zapalenie jąder może rozwijać się na kilka sposobów, w zależności od czynnika etiologicznego. Zrozumienie mechanizmów patogenetycznych ma istotne znaczenie dla prawidłowego podejścia terapeutycznego.6
Szerzenie się zakażenia
- Wsteczne szerzenie się z cewki moczowej i pęcherza – bakterie z dolnego odcinka układu moczowego mogą przemieszczać się wstecznie przez przewody wytryskowe do nasieniowodu i najądrza, a następnie do jądra. Ten mechanizm jest typowy dla epididymo-orchitis.15
- Rozprzestrzenienie krwiopochodne – patogeny mogą dotrzeć do jądra poprzez krwiobieg z innych ognisk zakażenia w organizmie. Jest to typowy mechanizm dla izolowanego zapalenia jądra, zwłaszcza w przypadku zakażeń wirusowych jak świnka.27
- Bezpośrednie szerzenie się z narządów sąsiednich – zakażenie może rozprzestrzeniać się z zapalenia najądrza (najczęściej), prostaty lub innych sąsiednich struktur.25
Mechanizmy patogenetyczne w zapaleniu jądrowym w śladzie świnki
W przypadku zapalenia jąder wywołanego wirusem świnki, proces patogenetyczny obejmuje:28
- Infiltrację limfocytów
- Uszkodzenie bariery krew-jądro
- Obrzęk z podwyższeniem ciśnienia wewnątrzjądrowego
- Atrofię z powodu ucisku (spowodowaną nieelastyczną osłonką białawą jądra)
Te zmiany mogą prowadzić do bezpłodności, subfertylności i hipogonadyzmu, w zależności od stopnia (jedno- lub obustronnego) uszkodzenia.28
Mechanizmy nieinfekcyjne
W przypadku nieinfekcyjnego zapalenia jąder mechanizmy mogą obejmować:1815
- Refluksowy przepływ moczu – sterylny mocz może spływać wstecznie z cewki moczowej do najądrza, wywołując podrażnienie chemiczne, zwłaszcza podczas próby Valsalvy (np. przy dźwiganiu ciężarów)
- Odpowiedź autoimmunologiczna – może być pierwotna lub wtórna do istniejącej choroby autoimmunologicznej
- Reakcja na leki – niektóre leki, jak amiodarone, mogą koncentrować się w najądrzu, prowadząc do reakcji zapalnej
- Niedokrwienie – uszkodzenie naczyń krwionośnych powrózka nasiennego może prowadzić do niedokrwiennego zapalenia jąder
Zapalenie jąder w różnych grupach wiekowych
Etiologia zapalenia jąder różni się w zależności od wieku pacjenta, co ma istotne znaczenie dla diagnostyki i leczenia.153
Chłopcy przed okresem dojrzewania
U chłopców przed okresem dojrzewania zapalenie najądrzy i jąder często ma charakter nieinfekcyjny i samoograniczający się.29 Gdy ma podłoże infekcyjne, najczęściej jest spowodowane:15
- Infekcjami wirusowymi
- Bakteriami E. coli i innymi bakteriami wywołującymi zakażenia układu moczowego
- Zakażeniem poinfekcyjnym na tle patogenów takich jak Mycoplasma pneumoniae, enterowirusy, adenowirusy
Młodzież i młodzi dorośli (14-35 lat)
W tej grupie wiekowej najczęstszymi przyczynami są:56
- Infekcje przenoszone drogą płciową:
- Chlamydia trachomatis – odpowiada za nawet 50% przypadków
- Neisseria gonorrhoeae
- Świnka – u osób niezaszczepionych
Mężczyźni powyżej 35 roku życia
U starszych mężczyzn zapalenie jąder najczęściej spowodowane jest:1020
- Bakteriami wywołującymi zakażenia układu moczowego (E. coli, Klebsiella, Pseudomonas)
- Przeszkodą podpęcherzową związaną z przerostem prostaty
- Zwężeniem cewki moczowej
- Instrumentacją urologiczną
Ziarniniakowate zapalenie jąder, często o podłożu autoimmunologicznym, również częściej występuje u starszych mężczyzn.30
Specyficzne typy zapalenia jąder
Zapalenie jąder w przebiegu świnki
Zapalenie jąder w przebiegu świnki (mumps orchitis) stanowi najczęstszą przyczynę wirusowego zapalenia jąder i charakteryzuje się:65
- Występowaniem u 20-30% mężczyzn, którzy zachorują na świnkę po okresie dojrzewania
- Rozwojem objawów 4-7 dni po wystąpieniu zapalenia ślinianek przyusznych (parotitis)
- Ostrym początkiem bólu i obrzęku moszny
- W 15% przypadków zajęciem obu jąder
- Możliwością rozwoju bezpłodności (ryzyko 4% przy jednostronnym zajęciu, znacznie wyższe przy obustronnym)
- Możliwością rozwoju atrofii jąder
Dzięki powszechnym szczepieniom przeciwko śwince, częstość występowania tego typu zapalenia jąder znacząco spadła.6
Ziarniniakowate zapalenie jąder
Ten typ zapalenia jąder charakteryzuje się tworzeniem ziarniniaków i może być spowodowany przez:3130
- Mycobacterium tuberculosis – najczęstsza przyczyna ziarniniakowatego zapalenia najądrzy i jąder
- Treponema pallidum (kiła)
- Zakażenia grzybicze
- Reakcję autoimmunologiczną na plemniki u starszych mężczyzn
Autoimmunologiczne zapalenie jąder
Autoimmunologiczne zapalenie jąder można podzielić na:16
- Pierwotne – charakteryzujące się niepłodnością i bezobjawowym zapaleniem jąder związanym z przeciwciałami przeciwplemnikowymi (ASA), skierowanymi przeciwko błonie podstawnej lub kanalikom nasiennym u niepłodnych mężczyzn, bez choroby układowej
- Wtórne – objawowe zapalenie jąder i/lub zapalenie naczyń jąder związane z układową chorobą autoimmunologiczną, zwłaszcza zapaleniem naczyń. Pacjenci zazwyczaj odczuwają ból jąder, zaczerwienienie i/lub obrzęk.
Chemiczne zapalenie jąder
Ten typ zapalenia jąder występuje, gdy sterylny mocz przepływa wstecznie z cewki moczowej do najądrza, powodując podrażnienie chemiczne. Najczęściej występuje przy:32
- Ciężkim dźwiganiu
- Nadwyrężaniu
- Próbie Valsalvy z pełnym pęcherzem
Związek między zapaleniem najądrza i jąder
Zapalenie jąder rzadko występuje w izolacji. Najczęściej jest związane z zapaleniem najądrza, tworząc jednostkę chorobową zwaną epididymo-orchitis.3334
Epididymo-orchitis
Epididymo-orchitis (zapalenie najądrza i jądra) charakteryzuje się:3536
- Zapaleniem zarówno najądrza (struktury przechowującej i transportującej plemniki), jak i jądra
- Najczęściej bakteryjną etiologią
- Dwoma głównymi przyczynami infekcji:
- Infekcje przenoszone drogą płciową (STI) – najczęściej u mężczyzn poniżej 35 roku życia
- Zakażenia układu moczowego (UTI) – najczęściej u mężczyzn powyżej 35 roku życia
Mechanizm przejścia zapalenia z najądrza do jądra
Bakteryjne zapalenie jąder zwykle rozwija się jako powikłanie zapalenia najądrza poprzez:121
- Wsteczne szerzenie się zakażenia z cewki moczowej do najądrza
- Bezpośrednie rozprzestrzenianie się procesu zapalnego z najądrza do przylegającego jądra
Z wyjątkiem chorób wirusowych, infekcje układu moczowo-płciowego rzadko pierwotnie zajmują jądro.5
Różnice między izolowanym zapaleniem jąder a epididymo-orchitis
Kluczowe różnice między izolowanym zapaleniem jąder a epididymo-orchitis obejmują:632
| Cecha | Izolowane zapalenie jąder | Epididymo-orchitis |
|---|---|---|
| Główna etiologia | Wirusowa (najczęściej świnka) | Bakteryjna |
| Droga zakażenia | Krwiopochodna | Wsteczne szerzenie z dróg moczowych |
| Początek objawów | Ostry | Stopniowy |
| Grupa wiekowa | Częściej młodzi mężczyźni | Wszystkie grupy wiekowe |
| Leczenie | Głównie objawowe | Antybiotykoterapia |
Implikacje kliniczne i powikłania
Zapalenie jąder, jeśli nie jest odpowiednio leczone, może prowadzić do poważnych powikłań, które mogą mieć długotrwały wpływ na zdrowie reprodukcyjne mężczyzny.2125
Wpływ na płodność
Zapalenie jąder może wpływać na płodność poprzez:437
- Uszkodzenie nabłonka plemnikotwórczego – prowadzące do zmniejszonej produkcji plemników
- Atrofię jąder – szczególnie po zapaleniu jąder w przebiegu świnki
- Niedrożność dróg wyprowadzających nasienie – jako następstwo procesu zapalnego
Ryzyko bezpłodności zależy od:438
- Jednostronnego lub obustronnego zajęcia jąder (znacznie wyższe ryzyko przy obustronnym zapaleniu)
- Etiologii (zapalenie wirusowe, zwłaszcza w przebiegu świnki, wiąże się z większym ryzykiem)
- Czasu trwania i nasilenia stanu zapalnego
Płodność jest zmniejszona u około 25% mężczyzn po jednostronnym zapaleniu jąder w przebiegu świnki i u około 67% mężczyzn po obustronnej chorobie.4
Hipogonadyzm
Zapalenie jąder może prowadzić do hipogonadyzmu (niedoboru testosteronu) poprzez:2128
- Uszkodzenie komórek Leydiga produkujących testosteron
- Atrofię tkanki jądrowej
W ciężkich przypadkach, zwłaszcza przy obustronnym zapaleniu jąder, może rozwinąć się hipogonadyzm hipergonadotropowy.28
Inne powikłania
- Ropień jądra – może wymagać interwencji chirurgicznej39
- Przewlekły ból jąder – może utrzymywać się przez miesiące po ustąpieniu ostrego stanu zapalnego21
- Pęknięcie jądra – rzadkie, ale potencjalnie poważne powikłanie39
Nawet po zastosowaniu odpowiedniego leczenia przeciwbakteryjnego, rokowanie dotyczące zachowania płodności u pacjentów z zakaźnym zapaleniem jąder lub najądrzy jest niepewne ze względu na potencjalne nieodwracalne uszkodzenia i termiczne uszkodzenie nabłonka plemnikotwórczego, degenerację kanalików, rozwój autoimmunologicznego zapalenia jąder (wtórnego do przerwania bariery krew-jądro) oraz niedrożność systemu przewodów. Te następstwa mogą rozwijać się przez miesiące.39
Zapobieganie zapaleniu jąder
Profilaktyka zapalenia jąder obejmuje różne strategie, które mogą znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju tej choroby.2140
Szczepienia
Szczepienie przeciwko śwince jest najskuteczniejszym sposobem zapobiegania wirusowemu zapaleniu jąder, które jest najczęściej wywoływane przez wirusa świnki.2140
Praktyki seksualne
Aby zmniejszyć ryzyko zapalenia jąder spowodowanego przez STI:2123
- Używanie prezerwatyw podczas stosunków seksualnych
- Ograniczenie liczby partnerów seksualnych
- Regularne badania przesiewowe na STI dla osób aktywnych seksualnie
- Szybkie leczenie STI, jeśli zostanie wykryte
Inne środki zapobiegawcze
- Wczesne leczenie infekcji układu moczowego – aby zapobiec rozprzestrzenianiu się zakażenia do jąder41
- Odpowiednie leczenie przerostu prostaty i zwężenia cewki moczowej – aby zapobiec zastojowi moczu i wtórnym infekcjom25
- Unikanie dźwigania ciężarów z pełnym pęcherzem – aby zmniejszyć ryzyko wstecznego przepływu moczu15
- Dbałość o ogólną higienę układu moczowo-płciowego41
Identyfikacja i odpowiednie leczenie czynników predysponujących, takich jak przerost prostaty, zwężenie cewki moczowej czy zaburzenia oddawania moczu, może znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju zapalenia jąder.25
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.