Zakrzepica żył głębokich
Zapobieganie i profilaktyka
Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) stanowi istotne zagrożenie dla pacjentów hospitalizowanych, z ryzykiem rozwoju sięgającym około 50% w warunkach szpitalnych. Kluczowym elementem profilaktyki jest ocena ryzyka zakrzepowo-zatorowego, która pozwala na klasyfikację pacjentów do grup niskiego, umiarkowanego i wysokiego ryzyka, co determinuje dobór odpowiednich metod zapobiegania. Profilaktyka obejmuje metody mechaniczne, takie jak wczesne uruchomienie, pończochy uciskowe o ciśnieniu 15-30 mmHg, przerywaną kompresję pneumatyczną oraz farmakologiczne stosowanie heparyn drobnocząsteczkowych (np. enoksaparyna, dalteparyna), heparyny niefrakcjonowanej, fondaparynuksu oraz doustnych antykoagulantów bezpośredniego działania (DOAC). Wytyczne ASH i ACCP rekomendują stosowanie profilaktyki farmakologicznej u pacjentów internistycznych i chirurgicznych, z uwzględnieniem przeciwwskazań takich jak aktywne krwawienie czy zaburzenia krzepnięcia. Szczególną uwagę zwraca się na pacjentów po dużych zabiegach ortopedycznych, u których profilaktyka powinna trwać od 10 do 35 dni po operacji.
- Profilaktyka zakrzepicy żył głębokich
- Metody profilaktyki ZŻG
- Profilaktyka ZŻG w poszczególnych grupach pacjentów
- Pacjenci chirurgiczni
- Pacjenci internistyczni
- Pacjenci onkologiczni
- Pacjentki w ciąży i połogu
- Podróżujący na długich dystansach
- Skuteczność profilaktyki ZŻG
- Przeciwwskazania do profilaktyki farmakologicznej
- Potencjalne powikłania profilaktyki farmakologicznej
- Znaczenie zespołowego podejścia do profilaktyki ZŻG
- Podsumowanie
Profilaktyka zakrzepicy żył głębokich
Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) to poważny, ale możliwy do uniknięcia stan chorobowy, definiowany jako powstanie skrzepliny w głębokim układzie żylnym. Odpowiednie zastosowanie profilaktyki przeciwzakrzepowej u pacjentów hospitalizowanych znacząco zmniejsza ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych, w tym zatorowości płucnej (ZP), co przekłada się na zmniejszenie śmiertelności i chorobowości.12 Pomimo dostępnych wytycznych i udowodnionej skuteczności, tylko 40-50% pacjentów internistycznych i 60-75% pacjentów chirurgicznych otrzymuje odpowiednią profilaktykę przeciwzakrzepową w trakcie hospitalizacji.34
Profilaktyka zakrzepicy żył głębokich jest obowiązkowym elementem postępowania u każdego pacjenta przyjmowanego do szpitala, gdyż ryzyko rozwoju ZŻG w warunkach szpitalnych jest znacznie wyższe (około 50%) niż w populacji ogólnej.5 Amerykańska Agencja ds. Badań i Jakości w Ochronie Zdrowia (AHRQ) określiła profilaktykę przeciwzakrzepową jako „numer jeden wśród praktyk bezpieczeństwa pacjenta” dla osób hospitalizowanych.6
Stratyfikacja ryzyka
Pierwszym krokiem w profilaktyce ZŻG jest ocena ryzyka zakrzepowo-zatorowego u każdego pacjenta przyjmowanego do szpitala. Na podstawie czynników ryzyka pacjentów klasyfikuje się do trzech kategorii:78
- Pacjenci niskiego ryzyka: Młode osoby bez czynników ryzyka zakrzepicy, zwykle nie wymagają specjalnych metod profilaktyki poza wczesnym uruchomieniem
- Pacjenci umiarkowanego ryzyka: Osoby z co najmniej jednym czynnikiem ryzyka, wymagające farmakologicznej i/lub mechanicznej profilaktyki
- Pacjenci wysokiego ryzyka: Osoby z wieloma czynnikami ryzyka, wymagające połączenia metod farmakologicznych i mechanicznych
Do głównych czynników ryzyka ZŻG należą: przebyta zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna, trombofilia, choroba nowotworowa, stan pooperacyjny, uraz, obecność cewnika centralnego, unieruchomienie, podeszły wiek, ciąża i połóg, otyłość, niewydolność serca, zapalne choroby jelit i palenie tytoniu.1011
Metody profilaktyki ZŻG
Profilaktyka zakrzepicy żył głębokich może być pierwotna lub wtórna. Preferowana jest profilaktyka pierwotna, która obejmuje zastosowanie leków przeciwzakrzepowych i metod mechanicznych w celu zapobiegania powstawaniu zakrzepów.12 Metody profilaktyki można podzielić na dwie główne kategorie: mechaniczne i farmakologiczne.
Metody mechaniczne
Mechaniczne metody profilaktyki ZŻG mają na celu przeciwdziałanie zastojowi żylnemu i obejmują:1314
- Wczesne uruchomienie pacjenta – najważniejszy element profilaktyki dla wszystkich pacjentów, niezależnie od poziomu ryzyka
- Pończochy o stopniowanym ucisku (graduowane pończochy uciskowe) – zapewniają kontrolowany ucisk kończyn dolnych, poprawiając przepływ krwi
- Przerywaną kompresję pneumatyczną – urządzenia zakładane na kończyny dolne, cyklicznie pompujące powietrze, co symuluje pracę mięśni i poprawia powrót żylny
- Pompy stopy – stymulujące przepływ krwi w kończynach dolnych
Metody mechaniczne są szczególnie zalecane dla pacjentów z umiarkowanym lub wysokim ryzykiem ZŻG, u których występuje zwiększone ryzyko krwawienia, co uniemożliwia zastosowanie profilaktyki farmakologicznej.17 Mogą być również stosowane jako uzupełnienie profilaktyki farmakologicznej u pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem ZŻG.18
W przypadku długotrwałych podróży (powyżej 4-5 godzin), osoby z czynnikami ryzyka ZŻG powinny nosić odpowiednio dopasowane pończochy uciskowe poniżej kolana o ciśnieniu 15-30 mmHg, wraz z częstym poruszaniem się i wykonywaniem ćwiczeń mięśni łydek.1920
Metody farmakologiczne
Profilaktyka farmakologiczna ZŻG jest ukierunkowana na przeciwdziałanie nadkrzepliwości krwi. Najczęściej stosowane leki to:2122
- Heparyny drobnocząsteczkowe (HDCz) – np. enoksaparyna (Lovenox), dalteparyna (Fragmin)
- Heparyna niefrakcjonowana (HNF) – szczególnie u pacjentów z niewydolnością nerek
- Fondaparynuks (Arixtra) – selektywny inhibitor czynnika Xa
- Doustne antykoagulanty bezpośredniego działania (DOAC) – apiksaban (Eliquis), riwaroksaban (Xarelto), dabigatran (Pradaxa)
- Antagoniści witaminy K (warfaryna) – stosowane rzadziej w profilaktyce ze względu na opóźniony początek działania
Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Hematologicznego (ASH) z 2018 roku zdecydowanie zalecają profilaktykę farmakologiczną z zastosowaniem heparyny niefrakcjonowanej, heparyny drobnocząsteczkowej lub fondaparynuksu u hospitalizowanych pacjentów internistycznych w stanie ostrym lub krytycznym, o ile nie ma przeciwwskazań.25 Natomiast w przypadku pacjentów ze zwiększonym ryzykiem krwawienia preferowane są metody mechaniczne.26
Rolą kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) w profilaktyce ZŻG jest ograniczona głównie do pacjentów poddawanych całkowitej alloplastyce stawu biodrowego lub kolanowego.27 W większości przypadków preferuje się heparyny drobnocząsteczkowe, które wykazują większą skuteczność.2829
Profilaktyka ZŻG w poszczególnych grupach pacjentów
Pacjenci chirurgiczni
Ryzyko ZŻG jest szczególnie wysokie u pacjentów poddawanych dużym zabiegom chirurgicznym, zwłaszcza ortopedycznym.30 Wytyczne zalecają:3132
- Wczesne uruchomienie pacjenta – kluczowy element profilaktyki u wszystkich pacjentów chirurgicznych
- Dla pacjentów niskiego ryzyka – wczesna mobilizacja
- Dla pacjentów umiarkowanego ryzyka – HNF lub HDCz oraz metody mechaniczne
- Dla pacjentów wysokiego ryzyka (duże zabiegi ortopedyczne) – HDCz, fondaparynuks, DOAC lub warfaryna oraz metody mechaniczne
W przypadku dużych zabiegów ortopedycznych, takich jak endoprotezoplastyka stawu biodrowego lub kolanowego, profilaktyka powinna być kontynuowana przez co najmniej 10-14 dni, a najlepiej przez 35 dni po operacji (szczególnie po całkowitej alloplastyce stawu biodrowego) przy braku czynników ryzyka krwawienia.3435
Dziewiąta edycja wytycznych American College of Chest Physicians (ACCP) zaleca podawanie HDCz u pacjentów poddawanych dużym zabiegom ortopedycznym co najmniej 12 godzin przed operacją lub po operacji.36 Najnowsze wytyczne europejskie z 2024 roku dotyczące profilaktyki przeciwzakrzepowej u pacjentów poddawanych nieambulatoryjnym zabiegom ortopedycznym sugerują, że dla pacjentów poddawanych procedurom o niskim ryzyku ZŻG i nieposiadających osobistych czynników ryzyka, farmakologiczna profilaktyka nie jest konieczna.37
Pacjenci internistyczni
Dla pacjentów internistycznych z poważnymi chorobami, wymagających unieruchomienia, zaleca się:3839
- HDCz lub HNF w małych dawkach dla pacjentów, którzy nie otrzymują już dożylnie heparyny lub trombolityków
- W przypadku przeciwwskazań do antykoagulacji – metody mechaniczne (pończochy uciskowe, przerywaną kompresję pneumatyczną lub obie metody)
Według metaanalizy dotyczącej hospitalizowanych pacjentów internistycznych, heparyna drobnocząsteczkowa i heparyna niefrakcjonowana (5000 jednostek podskórnie trzy razy dziennie) są równie skuteczne w zapobieganiu ZŻG, przy podobnym ryzyku krwawienia.41
Pacjenci onkologiczni
Wytyczne opublikowane przez National Comprehensive Cancer Network (NCCN), American Society of Clinical Oncology (ASCO) i międzynarodową grupę konsensusową nie zalecają rutynowej profilaktyki ZŻG u ambulatoryjnych pacjentów z chorobą nowotworową, z wyjątkiem osób z bardzo wysokim ryzykiem ZŻG (np. pacjenci z rakiem żołądka lub trzustki poddawani chemioterapii).4243
Natomiast u hospitalizowanych pacjentów onkologicznych, NCCN zaleca profilaktykę przeciwzakrzepową u wszystkich pacjentów poddawanych aktywnej terapii, którzy nie mają przeciwwskazań do antykoagulacji.44
W przypadku pacjentów z szpiczakiem mnogim otrzymujących chemioterapię z talidomidem, pomalidomidem lub lenalidomidem ze steroidami, należy rozważyć profilaktykę farmakologiczną (aspiryna 75 mg lub 150 mg, lub HDCz).45 Podobnie, u pacjentów z rakiem trzustki poddawanych chemioterapii, należy rozważyć profilaktykę farmakologiczną z HDCz.46
Pacjentki w ciąży i połogu
Częstość występowania zakrzepicy żylnej jest zwiększona w trzecim trymestrze ciąży i najwyższa w okresie poporodowym.47 Profilaktyka farmakologiczna jest rozważana w indywidualnych przypadkach, szczególnie u pacjentek z:48
- Przebytą w wywiadzie zakrzepicą żył głębokich
- Hospitalizacją z powodu ostrej choroby lub cięcia cesarskiego
- Obecnością wrodzonej trombofilii
Zalecanymi lekami profilaktycznymi zarówno w okresie ciąży, jak i po porodzie są heparyna drobnocząsteczkowa i heparyna niefrakcjonowana, zgodnie z zaleceniami American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG).50 Należy pamiętać, że warfaryna, powszechnie stosowany antagonista witaminy K, może powodować wady wrodzone i nie jest stosowany w profilaktyce podczas ciąży.51
Profilaktykę farmakologiczną w okresie poporodowym należy rozpocząć nie wcześniej niż 4-6 godzin po porodzie drogami natury i 6-12 godzin po cięciu cesarskim, aby zminimalizować powikłania krwotoczne związane z porodem.52
Podróżujący na długich dystansach
Długotrwałe podróże (np. lot samolotem lub jazda samochodem trwająca ponad 4-5 godzin) zwiększają ryzyko rozwoju zakrzepów krwi, chociaż to ryzyko jest bardzo małe.5354 Zalecenia dla osób podróżujących na długich dystansach obejmują:5556
- Częste przerwy i poruszanie się – wstawanie i chodzenie co najmniej raz na godzinę
- Ćwiczenia mięśni łydek podczas siedzenia – unoszenie i opuszczanie pięt przy stopach opartych na podłodze, a następnie unoszenie palców przy piętach opartych na podłodze
- Siedzenie w miejscu przy przejściu, co ułatwia wstawanie i poruszanie się
- Unikanie odwodnienia – picie dużej ilości wody, ograniczenie alkoholu i kofeiny
- Noszenie pończoch uciskowych, szczególnie u osób z dodatkowymi czynnikami ryzyka ZŻG
American College of Chest Physicians (ACCP) oraz American Society of Hematology (ASH) zalecają dla podróżujących na długich dystansach (powyżej 4-6 godzin) ze zwiększonym ryzykiem ZŻG częste chodzenie, ćwiczenia mięśni łydek, siedzenie przy przejściu oraz stosowanie odpowiednio dopasowanych pończoch uciskowych poniżej kolana, zapewniających ciśnienie 15-30 mmHg na poziomie kostki.59
Dla osób ze znacznie zwiększonym ryzykiem ZŻG (np. po niedawnej operacji, z przebytą zakrzepicą w wywiadzie, w okresie poporodowym, z aktywną chorobą nowotworową lub z co najmniej dwoma czynnikami ryzyka), wytyczne ASH sugerują pończochy uciskowe lub profilaktyczne stosowanie HDCz.60
Skuteczność profilaktyki ZŻG
Stosowanie odpowiedniej profilaktyki przeciwzakrzepowej u pacjentów hospitalizowanych znacząco zmniejsza ryzyko ZŻG i ZP. Według dostępnych danych, właściwa profilaktyka może zmniejszyć częstość występowania ZŻG od 10% do nawet 80%.6162
Strategie profilaktyki ZŻG wykazały zdolność do znacznego zmniejszenia częstości występowania ZŻG o około 70%.63 Ponadto, wczesne badania kliniczne wykazały, że stosowanie profilaktyki przeciwzakrzepowej u pacjentów poddawanych dużym zabiegom chirurgicznym zmniejsza śmiertelność z powodu zatorowości płucnej u 1 pacjenta na każde 200 dużych operacji.64
W badaniu kohortowym obejmującym 1599 pacjentów wykazano, że zastosowanie skomputeryzowanego narzędzia wspomagającego podejmowanie decyzji klinicznych zwiększyło przestrzeganie przez lekarzy odpowiedniej profilaktyki z 66,2% do 84,4%.65 Z kolei analiza 1614 wizyt pacjentów badająca pomijane dawki profilaktyki ZŻG w szpitalu społecznym wykazała, że zastosowanie pakietu edukacyjnego skoncentrowanego na pacjencie znacząco zmniejszyło odsetek pominiętych dawek z 13,8% do 8,2%.66
Przeciwwskazania do profilaktyki farmakologicznej
Nie każdy pacjent może otrzymać farmakologiczną profilaktykę przeciwzakrzepową. Główne przeciwwskazania obejmują:6768
- Aktywne krwawienie
- Zaburzenia krzepnięcia krwi
- Małopłytkowość
- Zaplanowana operacja w ciągu najbliższych 6-12 godzin
- Uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego z krwawieniem
- Ciężka choroba naczyń obwodowych
- Uszkodzona i niegojąca się skóra
W przypadku pacjentów z wysokim ryzykiem ZŻG i jednocześnie wysokim ryzykiem krwawienia, zaleca się stosowanie metod mechanicznych do czasu zmniejszenia ryzyka krwawienia i możliwości zastosowania leków przeciwzakrzepowych.70
Potencjalne powikłania profilaktyki farmakologicznej
Stosowanie leków przeciwzakrzepowych w profilaktyce ZŻG wiąże się z pewnym ryzykiem wystąpienia powikłań, takich jak:71
- Zaburzenia czynności nerek
- Krwawienia
- Małopłytkowość indukowana heparyną (HIT)
Ryzyko tych powikłań należy zawsze zestawiać z korzyściami wynikającymi z profilaktyki przeciwzakrzepowej, szczególnie u pacjentów o wysokim ryzyku ZŻG.
Znaczenie zespołowego podejścia do profilaktyki ZŻG
Współpraca interdyscyplinarna jest niezbędna w zapobieganiu ZŻG u pacjentów hospitalizowanych. Dobra komunikacja między lekarzami prowadzącymi, chirurgami (w przypadku pacjentów chirurgicznych), personelem pielęgniarskim i farmaceutami jest kluczowa dla zastosowania odpowiednich metod profilaktyki.73
Rola farmaceuty w profilaktyce ZŻG polega głównie na edukacji dotyczącej ryzyka związanego z lekami przeciwzakrzepowymi oraz identyfikacji pacjentów wysokiego ryzyka.74 Personel pielęgniarski odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu prawidłowego stosowania metod mechanicznych i przestrzegania zaleconego schematu farmakologicznego.75
Edukacja pacjenta jest również istotnym elementem profilaktyki ZŻG. Badania wykazały, że przedoperacyjna edukacja z użyciem broszury informacyjnej na temat ZŻG zwiększała wiedzę pacjentów i stosowanie pooperacyjnej profilaktyki mechanicznej.76 Podobnie, sesje szkoleniowe prowadzone przez pielęgniarkę, wykorzystujące poradnik na temat ZŻG, zwiększały poziom wiedzy pacjentów o ZŻG i częstość wykonywania pooperacyjnych praktyk samoopieki.77
Podsumowanie
Profilaktyka zakrzepicy żył głębokich (ZŻG) jest kluczowym elementem bezpieczeństwa pacjenta w środowisku szpitalnym. Odpowiednie stosowanie profilaktyki przeciwzakrzepowej zmniejsza ryzyko poważnych powikłań, takich jak zatorowość płucna i zespół pozakrzepowy.7879
Każdy pacjent przyjmowany do szpitala powinien być poddany ocenie ryzyka ZŻG i otrzymać odpowiednią profilaktykę w zależności od indywidualnego profilu ryzyka. Profilaktyka może obejmować metody mechaniczne (wczesne uruchomienie, pończochy uciskowe, przerywaną kompresję pneumatyczną) oraz farmakologiczne (heparyny drobnocząsteczkowe, heparyna niefrakcjonowana, fondaparynuks, doustne antykoagulanty).8081
Pomimo dostępności skutecznych metod profilaktyki, ZŻG pozostaje istotnym problemem medycznym, wymagającym ciągłej edukacji personelu medycznego i pacjentów oraz wdrażania kompleksowych programów profilaktyki w placówkach ochrony zdrowia.82
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.