Zaburzenie skubania skóry (dermatillomania)
Diagnostyka i diagnoza
Zaburzenie skubania skóry (dermatillomania, F42.4 wg DSM-5-TR i ICD-11) to kompulsywne, nawracające zachowanie prowadzące do uszkodzeń skóry i istotnego upośledzenia funkcjonowania psychospołecznego. Diagnoza opiera się na spełnieniu kryteriów DSM-5-TR, w tym obecności zmian skórnych, nieudanych próbach zaprzestania skubania oraz wykluczeniu innych przyczyn dermatologicznych, somatycznych i psychiatrycznych. Kluczowe jest przeprowadzenie szczegółowego wywiadu klinicznego, oceny lokalizacji i wzorców skubania, a także badania fizykalnego skóry, uwzględniającego świeże rany, blizny i infekcje wtórne. W diagnostyce pomocne są narzędzia takie jak Skin Picking Scale (SPS), Skin Picking Impact Scale (SPIS) oraz Diagnostic Interview for Skin Picking Problems (DISP), które umożliwiają ocenę nasilenia objawów i ich wpływu na życie pacjenta. Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. egzemy, łuszczycę, świerzb, cukrzycę, zaburzenia dysmorficzne ciała, zaburzenia psychotyczne oraz efekty używania substancji psychoaktywnych.
Zaburzenie skubania skóry (dermatillomania) – Diagnostyka
Zaburzenie skubania skóry (dermatillomania), znane również jako zaburzenie ekskoriacjii, to zaburzenie psychiczne zaliczane do grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych w klasyfikacji DSM-5-TR. Charakteryzuje się nawracającym, kompulsyjnym skubaniem własnej skóry, które prowadzi do uszkodzeń tkanek i powoduje znaczne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania.12 Prawidłowa diagnostyka tego zaburzenia wymaga kompleksowej oceny klinicznej, która pozwala na odróżnienie go od innych zaburzeń oraz stanów medycznych mogących powodować podobne objawy.
Kryteria diagnostyczne DSM-5-TR
Zgodnie z klasyfikacją DSM-5-TR, aby zdiagnozować zaburzenie skubania skóry, muszą być spełnione następujące kryteria:123
- Nawracające skubanie skóry, skutkujące powstawaniem zmian skórnych
- Powtarzające się próby zmniejszenia lub zaprzestania skubania skóry
- Skubanie skóry powoduje klinicznie znaczące cierpienie lub upośledzenie w funkcjonowaniu społecznym, zawodowym lub w innych ważnych obszarach funkcjonowania
- Skubanie skóry nie jest spowodowane fizjologicznymi efektami substancji (np. kokainy) lub innym stanem medycznym (np. świerzbem)
- Skubanie skóry nie może być lepiej wyjaśnione objawami innego zaburzenia psychicznego (np. urojeniami lub halucynacjami dotykowymi w zaburzeniu psychotycznym, próbami poprawy postrzeganego defektu lub wady wyglądu w zaburzeniu dysmorficznym ciała, stereotypiami w zaburzeniu ruchów stereotypowych lub zamiarem samookaleczenia)
Klasyfikacja ICD
W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 zaburzenie skubania skóry jest klasyfikowane w kategorii zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych jako zachowanie powtarzalne skupione na ciele. Zgodnie z kryteriami ICD-11, charakteryzuje się ono:12
- Nawracającym skubaniem własnej skóry prowadzącym do powstania zmian skórnych
- Nieudanymi próbami zmniejszenia lub zaprzestania tego zachowania
- Objawami powodującymi znaczne cierpienie lub znaczne upośledzenie funkcjonowania osobistego, rodzinnego, społecznego, edukacyjnego, zawodowego lub w innych ważnych obszarach
Warto zauważyć, że wcześniej w ICD-10 zaburzenie to było czasem kodowane jako dermatitis factitia (neurotyczne ekskoriacje) (kod: 98.1), ale od 1 października 2017 roku Światowa Organizacja Zdrowia dodała zaburzenie skubania skóry jako nową kategorię pod OCD (kod: F42.4).12
Proces diagnostyczny
Prawidłowa diagnoza zaburzenia skubania skóry wymaga kompleksowego podejścia i często zaangażowania specjalistów z różnych dziedzin medycyny, w tym psychiatrów, psychologów i dermatologów.12
Wywiad kliniczny
Kluczowym elementem procesu diagnostycznego jest szczegółowy wywiad kliniczny, podczas którego lekarz zbiera informacje na temat:12
- Historii skubania skóry – kiedy się rozpoczęło, jak często występuje, jakie okoliczności temu towarzyszą
- Lokalizacji skubania – najczęściej spotykane miejsca to twarz, ramiona i ręce, ale wiele osób skubie skórę w wielu miejscach ciała1
- Wzorców czasowych – skubanie może występować w krótkich epizodach rozłożonych w ciągu dnia lub w mniej częstych, ale bardziej intensywnych okresach1
- Emocji towarzyszących zachowaniu – skubanie może być wyzwalane przez niepokój lub nudę i poprzedzane uczuciem napięcia, a następnie przynosić uczucie przyjemności, ulgi lub satysfakcji2
- Wcześniejszych prób zaprzestania skubania i ich efektów
- Wpływu skubania na życie codzienne, funkcjonowanie społeczne i zawodowe
Badanie fizykalne
Badanie fizykalne koncentruje się na ocenie zmian skórnych powstałych w wyniku skubania. Typowe zmiany obejmują:12
- Świeże i zagojone rany
- Blizny
- Obszary z widocznymi śladami wielokrotnego skubania
- Ślady infekcji wtórnych
Warto zauważyć, że wiele osób z zaburzeniem skubania skóry próbuje maskować zmiany za pomocą ubrań lub makijażu, co może utrudniać diagnozę.12
Narzędzia diagnostyczne
W procesie diagnostycznym mogą być wykorzystywane specjalistyczne narzędzia oceny, takie jak:12
- Skin Picking Scale (SPS) – skala oceniająca nasilenie objawów skubania skóry
- Skin Picking Scale-Revised (SPS-R) – zrewidowana wersja SPS
- Skin Picking Impact Scale (SPIS) – ocenia wpływ skubania skóry na życie pacjenta
- Skin Picking Symptom Assessment Scale (SP-SAS) – ocenia nasilenie objawów
- Skin Picking Reward Scale (SPRS) – pomaga określić „chcenie” i „lubienie” skubania skóry przez pacjenta1
- Diagnostic Interview for Skin Picking Problems (DISP) – półustrukturyzowany wywiad zaprojektowany do oceny kryteriów DSM-5 dla zaburzenia skubania skóry oraz kilku cech klinicznych, w tym częstotliwości i czasu trwania epizodów skubania oraz proporcji czasu poświęconego na skubanie różnych obszarów ciała12
DISP jest obecnie jedynym zwalidowanym narzędziem oceny klinicznej dostępnym do diagnozy zaburzenia skubania skóry zgodnie z kryteriami DSM-5. Wstępne dane potwierdzają jego dokładność psychometryczną i użyteczność kliniczną.12
Diagnostyka różnicowa
Kluczowym elementem procesu diagnostycznego jest wykluczenie innych stanów medycznych i zaburzeń psychicznych, które mogą powodować podobne objawy. Diagnostyka różnicowa obejmuje:12
- Choroby dermatologiczne, które mogą powodować świąd i prowokować drapanie:
- Egzema
- Łuszczyca
- Świerzb
- Trądzik
- Choroby ogólnoustrojowe, które mogą powodować świąd:
- Cukrzyca
- Choroby wątroby
- Choroba Hodgkina
- Czerwienica prawdziwa
- Toczeń układowy
- Zespół Pradera-Willego
- Zaburzenia psychiczne, które mogą objawiać się skubaniem skóry:
- Zaburzenie dysmorficzne ciała
- Zaburzenia psychotyczne z urojeniami lub halucynacjami dotykowymi
- Zaburzenie ruchów stereotypowych
- Celowe samookaleczanie bez intencji samobójczych
- Efekty używania substancji psychoaktywnych, szczególnie stymulantów, takich jak kokaina czy amfetamina12
Badania diagnostyczne
W celu wykluczenia innych przyczyn skubania skóry mogą być zlecone następujące badania:1
- Morfologia krwi z rozmazem
- Profil biochemiczny
- Oznaczenie poziomu TSH
- Poziom glukozy na czczo
- Badania w kierunku chorób nowotworowych (w wybranych przypadkach)
- RTG klatki piersiowej
- Biopsja skóry (w wybranych przypadkach)
Zaburzenie skubania skóry jest często rozpoznawane na podstawie objawów klinicznych, a większość osób z tym zaburzeniem przyznaje się do skubania skóry, dlatego diagnoza dermatopatologiczna rzadko jest wymagana.1 Jednakże, skubanie skóry ma charakterystyczne cechy w badaniu histopatologicznym, które mogą pomóc w diagnostyce w trudnych przypadkach.2
Znaczenie współpracy między specjalistami
Ze względu na złożoność zaburzenia skubania skóry i konieczność wykluczenia wielu innych stanów, prawidłowa diagnoza często wymaga współpracy między specjalistami z różnych dziedzin:12
- Dermatolodzy – pomagają wykluczyć choroby skóry jako przyczynę skubania
- Psychiatrzy – oceniają obecność zaburzeń psychicznych, które mogą być pierwotną przyczyną lub współwystępować z zaburzeniem skubania skóry
- Psycholodzy kliniczni – przeprowadzają szczegółową ocenę psychologiczną i mogą pomóc w określeniu czynników wyzwalających i podtrzymujących zachowanie
Multidyscyplinarne podejście jest ważne nie tylko w diagnostyce, ale również w planowaniu leczenia.12
Wyzwania diagnostyczne
Diagnoza zaburzenia skubania skóry może być utrudniona z kilku powodów:12
- Pacjenci mogą ukrywać fizyczne oznaki skubania i nie zgłaszać tego zachowania, chyba że zostaną zapytani bezpośrednio
- Wstyd i zakłopotanie związane z zachowaniem mogą prowadzić do unikania szukania pomocy
- Zaburzenie to często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak depresja, zaburzenia lękowe czy OCD, co może komplikować obraz kliniczny
- Niektórzy klinicyści mogą nie być wystarczająco zaznajomieni z kryteriami diagnostycznymi tego stosunkowo niedawno uznanego zaburzenia
Istnieje również kontrowersja dotycząca stworzenia oddzielnej kategorii dla zaburzenia skubania skóry w DSM-5. Dwa główne powody sprzeciwu wobec włączenia tego zaburzenia to: zaburzenie skubania skóry może być jedynie objawem innego podstawowego zaburzenia (np. OCD lub zaburzenia dysmorficznego ciała) oraz fakt, że skubanie skóry jest jedynie złym nawykiem, a włączenie go jako oddzielnego zaburzenia mogłoby zmusić DSM do uwzględnienia szerokiej gamy złych nawyków jako oddzielnych zespołów, np. obgryzania paznokci, dłubania w nosie, wyrywania włosów itp.1
Znaczenie wczesnej i precyzyjnej diagnozy
Wczesne rozpoznanie i prawidłowa diagnoza zaburzenia skubania skóry są niezwykle ważne z kilku powodów:12
- Stan ten rzadko ulega spontanicznej poprawie bez leczenia i może się nasilać w okresach zwiększonego stresu
- Skubanie skóry może prowadzić do poważnych powikłań fizycznych, takich jak infekcje, uszkodzenia tkanki i trwałe blizny
- Zaburzenie to może powodować znaczne cierpienie psychiczne, w tym wstyd, zakłopotanie i obniżoną samoocenę
- Nieleczone zaburzenie może prowadzić do izolacji społecznej i pogorszenia funkcjonowania zawodowego
- Precyzyjna diagnoza umożliwia zastosowanie odpowiednich, opartych na dowodach metod leczenia
Dokładna diagnoza służy celom klinicznym, ponieważ determinuje leczenie. Dla osoby zmagającej się z kompulsyjnym skubaniem skóry, precyzyjna diagnoza może być źródłem nadziei.1
Podsumowanie procesu diagnostycznego
Diagnoza zaburzenia skubania skóry wymaga kompleksowego podejścia, które obejmuje:12
- Szczegółowy wywiad kliniczny – zbieranie informacji o historii skubania, czynnikach wyzwalających, próbach zaprzestania i wpływie na funkcjonowanie
- Badanie fizykalne – ocena zmian skórnych wynikających ze skubania
- Ocena psychologiczna – określenie obecności współwystępujących zaburzeń psychicznych oraz wpływu zaburzenia na dobrostan psychiczny
- Diagnostyka różnicowa – wykluczenie innych stanów medycznych i zaburzeń psychicznych, które mogą powodować podobne objawy
- Zastosowanie zwalidowanych narzędzi oceny – użycie specjalistycznych skal i kwestionariuszy do oceny nasilenia i charakterystyki objawów
- Konsultacje interdyscyplinarne – współpraca między specjalistami z różnych dziedzin w celu kompleksowej oceny
Prawidłowa diagnoza zaburzenia skubania skóry stanowi podstawę do wdrożenia skutecznego leczenia, które może znacząco poprawić jakość życia pacjentów dotkniętych tym zaburzeniem.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.