Toxokarioza
Epidemiologia
Toksokaroza jest globalną zoonozą pasożytniczą wywoływaną głównie przez larwy Toxocara canis i w mniejszym stopniu Toxocara cati, o istotnym znaczeniu dla zdrowia publicznego, szczególnie wśród dzieci z niskim statusem społeczno-ekonomicznym. Szacuje się, że około 1,4 miliarda osób na świecie jest zakażonych lub narażonych na toksokarozę, z seroprewalencją w krajach rozwiniętych wynoszącą 2-5% wśród dorosłych z obszarów miejskich i 14,2-37% z obszarów wiejskich, a w krajach tropikalnych sięgającą nawet do 92,8%. Diagnostyka opiera się głównie na testach serologicznych ELISA i Western blot, a zakażenie następuje przede wszystkim przez przypadkowe spożycie jaj pasożyta z zanieczyszczonej gleby, co podkreśla rolę środowiska i kontaktu z psami i kotami jako głównych czynników ryzyka. Występuje zróżnicowanie regionalne i demograficzne, a toksokaroza jest szczególnie rozpowszechniona w klimatach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie warunki sprzyjają przeżywalności jaj w glebie.
Toxokarioza – epidemiologia
Toksokaroza jest światową zoonozą pasożytniczą o dużym znaczeniu dla zdrowia publicznego, wywoływaną głównie przez larwy Toxocara canis (pasożyt psów) oraz w mniejszym stopniu przez Toxocara cati (pasożyt kotów) i inne gatunki glisty1. Ta zaniedbana choroba występuje powszechnie, szczególnie wśród dzieci z grup społeczno-ekonomicznie upośledzonych, zarówno w regionach tropikalnych i subtropikalnych, jak i w krajach uprzemysłowionych12. Pomimo rosnącej świadomości znaczenia toksokariozy dla zdrowia publicznego, brak ujednoliconych definicji przypadków, ograniczona infrastruktura nadzoru i brak infrastruktury laboratoryjnej w niektórych krajach utrudniają oszacowanie globalnego obciążenia chorobą2.
Globalne rozpowszechnienie
Toksokaroza występuje na całym świecie, a liczbę zakażonych ludzi szacuje się na około 1,4 miliarda34. Badania seroepidemiologiczne wykazują zróżnicowane wskaźniki występowania w zależności od regionu geograficznego:
- W krajach rozwiniętych/zachodnich: 2-5% wśród zdrowych dorosłych z obszarów miejskich i 14,2-37% z obszarów wiejskich56
- W krajach tropikalnych: znacznie wyższe wskaźniki, sięgające 63,2% na Bali, 86% na Saint Lucia (Indie Zachodnie) i 92,8% na wyspie La Reunion (francuskie terytoria zamorskie)56
- W Stanach Zjednoczonych: około 14% populacji jest zakażonych Toxocara, z około 10 000 zgłaszanych przypadków rocznie57
W ostatnich latach toksokaroza zyskała zwiększoną międzynarodową uwagę i została wpisana na listę pięciu najbardziej zaniedbanych zakażeń pasożytniczych według amerykańskiego Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CDC)2. Badania wskazują, że rozpowszechnienie jest znacznie wyższe w klimatach cieplejszych, tropikalnych i subtropikalnych, gdzie warunki środowiskowe sprzyjają rozwojowi i przeżywalności jaj Toxocara w glebie38.
Czynniki demograficzne i grupy ryzyka
Toksokaroza dotyka głównie dzieci i młodych dorosłych, ale może wystąpić w każdym wieku5. Badania epidemiologiczne wskazują na następujące grupy ryzyka:
- Dzieci w wieku 2-7 lat stanowią grupę najwyższego ryzyka dla postaci trzewnej choroby (VLM)65
- Postać oczna toksokariozy (OLM) występuje częściej u starszych dzieci i młodych dorosłych5
- Wyższe wskaźniki występują wśród populacji o niskim statusie społeczno-ekonomicznym, zwłaszcza w rejonach z nieodpowiednią infrastrukturą sanitarną, złymi warunkami mieszkaniowymi i niedostatecznym dostępem do wody3
- Osoby pracujące z psami lub kotami lub mające bliski kontakt z tymi zwierzętami9
- Dzieci z geofagią (zjadanie ziemi) są w grupie znacznie podwyższonego ryzyka910
- Pacjenci dorośli z upośledzeniem umysłowym również znajdują się w grupie wysokiego ryzyka9
Badania wykazały także, że posiadanie szczeniąt w domu zostało zidentyfikowane jako istotny czynnik ryzyka, ponieważ młode psy często są nosicielami pasożyta9. Wychowywanie się w ubogiej dzielnicy wiąże się z wyższym wskaźnikiem seropozytywności w kierunku toksokariozy niż dorastanie w mieszkalnictwie o średnich dochodach9.
Drogi transmisji
Toksokaroza jest przede wszystkim zoonozą przenoszoną przez glebę. Główne rezerwuary i drogi przenoszenia obejmują:11
- Zakażenia jelitowe u żywicieli ostatecznych (psy, koty i lisy)11
- Jaja w środowisku, zwłaszcza w glebie11
- Larwy w żywicielach paratenicznych (np. kurczakach, bydle, owcach, świniach i dżdżownicach)10
- Somatyczne larwy u żywicieli ostatecznych11
Zakażenie ludzi najczęściej następuje poprzez przypadkowe spożycie jaj z zanieczyszczonej gleby10. Parki i place zabaw w środowiskach miejskich i podmiejskich są często silnie zanieczyszczone jajami T. canis i T. cati, ponieważ w tych miejscach ludzie rutynowo wyprowadzają swoje zwierzęta9. Badania wykazały wysoki poziom zanieczyszczenia gleby jajami Toxocara w piaskownicach, trawnikach i innych miejscach publicznych12.
Rzadsze drogi przenoszenia obejmują spożywanie niedogotowanego mięsa żywicieli paratenicznych oraz, potencjalnie, zanieczyszczoną wodę pitną1013. Ponadto, niektóre badania sugerują możliwość przenoszenia przez sierść zwierząt, chociaż znaczenie epidemiologiczne tej drogi jest prawdopodobnie niewielkie ze względu na małą liczbę jaj11.
Regionalne zróżnicowanie występowania
Rozpowszechnienie toksokariozy wykazuje znaczne różnice regionalne, co odzwierciedla zarówno czynniki środowiskowe, jak i społeczno-ekonomiczne14. Metaanaliza globalnego występowania Toxocara u dzieci wykazała, że łączny wskaźnik występowania wynosi 30% (95% przedział ufności: 22-37%), przy czym rozpowszechnienie jest wyższe w populacjach azjatyckich niż w populacjach europejskich, amerykańskich i afrykańskich14.
Szczególnie interesujące dane dotyczą następujących regionów:
- Irański meta-analiza wykazała ważone rozpowszechnienie Toxocara/Toxascaris wynoszące 24,2% u psów i 32,6% u kotów, przy czym zakażenia u ludzi wynosiły 9,3%10
- W Rosji w 2020 r. zarejestrowano 871 przypadków ludzkich zakażeń (0,59 na 100 000 mieszkańców), co stanowiło 2,25-krotny spadek w porównaniu z 2019 r. i 3,9-krotny spadek od 2011 r.15
- W badaniu przeprowadzonym w Patagii (Argentyna) seroprewalencja wynosiła 31,6%, a wskaźnik zanieczyszczenia gleby jajami Toxocara wynosił 35,1%16
- W Korei Południowej badanie zdrowych osób wykazało dodatni wskaźnik przeciwciał przeciwko toksokariozie wynoszący 8,7%, przy czym wskaźnik był znacznie wyższy w regionie Gyeongsangnam-do niż w Seulu17
Interesującym zjawiskiem jest fakt, że w badaniu z Patagonii seroprewalencja była odwrotnie skorelowana z wiekiem, ale pozytywnie związana z indeksem De Martonne’a (wskaźnik klimatyczny). Sugeruje to, że surowe warunki klimatyczne istniejące w argentyńskiej Patagonii mogą hamować embriogenezę jaj w glebie, obniżając tym samym transmisję toksokariozy u ludzi16.
Metodologia nadzoru
Nadzór nad toksokartozą opiera się głównie na badaniach seroepidemiologicznych, ponieważ większość zakażeń przebiega bezobjawowo3. Najczęściej stosowane metody diagnostyczne obejmują:
- Test ELISA (enzyme-linked immunosorbent assay) – najczęściej stosowany test diagnostyczny18
- Western blot – często używany jako test potwierdzający18
- PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy)18
- Reakcja wiązania dopełniacza, pośredni test hemaglutynacji, pośrednia immunofluorescencja18
- Oftalmoskopia (w przypadku postaci ocznej larwy wędrującej – OLM)18
Porównanie danych między krajami jest ograniczone przez szereg czynników, w tym brak standaryzacji definicji klinicznych chorób, różnice w metodach wykrywania oraz zróżnicowanie demograficzne badanych populacji19. Aby poprawić spójność wyników uzyskanych z badań prewalencji, przyszłe badania powinny rozważyć stosowanie znormalizowanych kryteriów diagnostycznych i powinny być przeprowadzane przez przeszkolonych klinicystów, którzy mogą stosować znormalizowany zestaw definicji przypadków toksokariozy2.
Trendy epidemiologiczne
Kilka niedawnych obserwacji zwiększyło świadomość znaczenia toksokariozy dla zdrowia publicznego11. Globalne trendy epidemiologiczne obejmują:
- Zwiększenie liczby psów i kotów, zwłaszcza niekontrolowanych populacji dzikich i bezpańskich, oraz ich bliskie sąsiedztwo z ludźmi, zwiększyło ryzyko zakażenia ludzi Toxocara2
- Rosnąca populacja, migracje ludności i zmiany klimatu będą służyć zwiększeniu znaczenia tej zoonozy1
- Częstość występowania u psów z toksokartozą w różnych miastach wynosi średnio 40%, podczas gdy na obszarach wiejskich jest ona dwukrotnie wyższa, a w niektórych przypadkach sięga 100%, szczególnie u szczeniąt w pierwszych miesiącach życia15
Szczególne znaczenie ma korelacja między toksokartozą a innymi schorzeniami. Metaanaliza dostarczyła dowodów epidemiologicznych na pozytywny związek między seropozytywności Toxocara a epilepsją, przy czym związek ten jest stały, ale nieco niższy niż we wcześniej opublikowanych metaanalizach (iloraz szans 1,69, 95% CI 1,42-2,01)2020. Istnieje również istotna korelacja między wysokimi mianami przeciwciał Toxocara a epilepsją u dzieci21.
W odniesieniu do atopii, badania wskazują na zwiększoną seroprewalencję toksokariozy u pacjentów atopowych, chociaż dokładna natura tego związku pozostaje niejasna22. Jednocześnie retrospektywne badanie nie wykazało wpływu atopii na obraz kliniczny i laboratoryjny u pacjentów z toksokartozą22.
Wyzwania w nadzorze i kontroli
Pomimo rosnącej świadomości na temat toksokariozy, nadal istnieją znaczące luki w naszej wiedzy na temat podstawowych aspektów epidemiologii tego pasożyta, co utrudnia pełne zrozumienie choroby, którą powoduje, jej względnego znaczenia dla zdrowia publicznego oraz najlepszych sposobów zapobiegania i kontroli transmisji pasożytów, zakażenia i choroby11.
Kluczowe wyzwania obejmują:
- Brak skutecznej metody zabijania jaj Toxocara sprawia, że niemożliwe jest wyeliminowanie tego pasożyta ze środowiska2
- Większość zakażeń jest bezobjawowa, co prowadzi do niedoszacowania globalnego obciążenia toksokartozą2
- Trwała niezdolność do rozróżnienia między ekspozycją na T. canis a T. cati za pomocą metod serologicznych11
- Brak wystandaryzowanych definicji przypadków klinicznych i nadzoru 19
- Niedostateczna świadomość wśród lekarzy i społeczeństwa11
Obecnie toxokarioza pozostaje chorobą zaniedbaną, a sytuacja, w której rządy nie inwestują konkretnie w jej badanie i kontrolę, przyczynia się do jej utrzymywania się4. Toksokaroza jest nadal niedostatecznie diagnozowaną chorobą pasożytniczą, z niedoszacowanymi wskaźnikami epidemiologicznymi, a także rzeczywistym wpływem tej patologii na globalne zdrowie publiczne4.
Zapobieganie i kontrola toksokariozy
Strategie zapobiegania zakażeniom toksokarią powinny obejmować środki zapobiegające początkowemu zanieczyszczeniu środowiska2. Kompleksowe podejście do kontroli toksokariozy obejmuje:
Interwencje weterynaryjne
Weterynarze odgrywają kluczową rolę w zwalczaniu rozprzestrzeniania się zakażenia Toxocara w sytuacjach, gdy zajmują się dużą liczbą psów i kotów przyprowadzanych do nich przez właścicieli zwierząt9. Skuteczne strategie obejmują:
- Rutynowe leczenie niedzikich psów i kotów iwermektyną, mebendazolem lub innymi pokrewnymi benzimidazolami9
- Regularne badania kału i częste stosowanie środków chemoterapeutycznych9
- Monitorowanie skuteczności odrobaczania poprzez profilaktyczne badania koproparazytologiczne przeprowadzane dwa do czterech razy w roku dla szczeniąt lub kociąt (1-rocznych) i raz lub dwa razy w roku dla psów i kotów (starszych niż 1 rok)4
Zmniejszenie zakażeń u zwierząt domowych, takich jak psy i koty, podkreśla kluczową rolę, jaką weterynarze odgrywają w zapewnianiu leczenia przeciwpasożytniczego i edukacji właścicieli zwierząt domowych i ogółu społeczeństwa11. Jednak jest to wyzwanie, ponieważ zakażenie Toxocara u dorosłych psów i kotów zazwyczaj nie jest chorobotwórcze, a inne zakażenia wzbudzają większe natychmiastowe obawy u klientów weterynarzy11.
Środki środowiskowe
Zapobieganie niekontrolowanemu składowaniu odchodów psów i kotów w miejscach zabaw uczęszczanych przez dzieci wydaje się najlepszą strategią kontroli ograniczającą zakażenie populacji młodzieży w dużych ośrodkach miejskich9. Skuteczne środki obejmują:
- Umieszczanie przezroczystych winylowych osłon na piaskownicach w nocy, co skutecznie zniechęca zwierzęta domowe do używania ich jako stref defekacji9
- Usunięcie piaskownic z parków miejskich i placów zabaw – rozwiązanie zastosowane w niektórych miastach9
- Edukacja społeczeństwa na temat odpowiedzialnego posiadania zwierząt domowych i zagrożeń związanych z toksokartozą23
W jednym z badań w Japonii stwierdzono, że podczas miesięcy letnich temperatura w piasku często przekraczała 45°C, co było spowodowane przykrywaniem piaskownic na noc. Autorzy spekulowali, że może to sprawić, że miejsce zabawy będzie bezpieczne do użytku w odniesieniu do Toxocara9.
Edukacja zdrowia publicznego
Kluczowe jest podkreślanie znaczenia edukacji zdrowotnej dla zapobiegania toksokartozie, zwłaszcza wśród grup wysokiego ryzyka11. Strategie edukacyjne powinny obejmować:
- Promocję dobrych praktyk higienicznych, w tym dokładnego mycia rąk po kontakcie z glebą lub piaskiem7
- Unikanie dotykania twarzy i obszaru ust zanieczyszczonymi rękami7
- Edukację na temat odpowiedzialnego posiadania zwierząt domowych i regularnego odrobaczania zwierząt24
- Informowanie o ryzyku związanym z geofagią i picą u dzieci9
Strategie zapobiegania powinny obejmować programy edukacyjne, zmiany behawioralne i higieniczne, wzmocnienie roli lekarzy weterynarii oraz schematy leczenia przeciwpasożytniczego w celu kontrolowania aktywnych zakażeń25.
Kierunki przyszłych działań
W celu skuteczniejszego zwalczania toksokariozy jako problemu zdrowia publicznego, konieczne są następujące działania:
- Opracowanie szczepionki przeciwko Toxocara – fundamentalny filar kompleksowego planu zwalczania toksokariozy4
- Rozwój narzędzi molekularnych, które powinny prowadzić do nowych i ulepszonych strategii leczenia, diagnostyki i kontroli toksokariozy1
- Lepsza koordynacja między lekarzami, weterynarzami, epidemiologami, specjalistami środowiskowymi i biologami dzikiej przyrody w ramach podejścia „One Health”11
- Ukierunkowany nadzór i programy badań przesiewowych w populacjach wrażliwych13
- Zwiększone badania nad wpływem czynników klimatycznych na epidemiologię toksokariozy16
Podejście „One Health” zapewnia idealną strukturę, ponieważ weterynarze, klinicyści medyczni (w tym okuliści), epidemiolodzy pasożytów, eksperci zdrowia środowiskowego i biolodzy dzikiej przyrody są wymagani do uczestnictwa w takiej ulepszonej zintegrowanej strategii badawczej, która jest niezbędna, jeśli mamy osiągnąć pełne zrozumienie różnych aspektów epidemiologii Toxocara spp.11
Podsumowanie epidemiologiczne
Toksokaroza pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego na całym świecie, z szacowaną liczbą 1,4 miliarda osób zakażonych lub narażonych4. Pomimo rosnącej świadomości na temat tej zoonozy, nadal istnieją znaczące luki w naszym zrozumieniu jej epidemiologii, co utrudnia skuteczne działania w zakresie zdrowia publicznego11.
Badania epidemiologiczne sugerują, że największe obciążenie chorobą występuje u dzieci znajdujących się w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej, z powiązaniami z złą kanalizacją i higieną oraz brakiem edukacji19. Czynniki ryzyka obejmują bliski kontakt z psami i kotami, geofagię, ubóstwo i narażenie na zanieczyszczoną glebę912.
Aby poprawić nadzór nad toksokartozą, przyszłe badania powinny koncentrować się na standaryzacji definicji przypadków, rozwoju lepszych testów diagnostycznych i wdrażaniu bardziej wszechstronnych strategii kontroli2. Podejście „One Health”, integrujące zdrowie ludzkie, zwierzęce i środowiskowe, jest niezbędne do zwalczania tej zoonozy11.
Toksokaroza pozostaje zaniedbywana pomimo jej znaczącego wpływu na zdrowie publiczne. Potrzebne są skoordynowane wysiłki ze strony władz zdrowotnych, weterynarzy, badaczy i społeczeństwa, aby zmniejszyć obciążenie tą chorobą i zapobiec jej dalszemu rozprzestrzenianiu się4.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.