Suchość pochwy
Patofizjologia i mechanizm
Suchość pochwy (atrophic vaginitis) jest wynikiem hipoestrogenizmu, który prowadzi do licznych zmian strukturalnych i funkcjonalnych w tkankach pochwy, takich jak zmniejszenie grubości nabłonka z 8-10 do 3-4 warstw, utrata kolagenu i elastyny, obniżenie elastyczności oraz zmniejszenie wydzielania śluzu. Estrogeny, poprzez receptory obecne w nabłonku, blaszce właściwej i warstwie mięśniowej pochwy, regulują nawilżenie, pH (utrzymując je poniżej 5), mikroflorę (Lactobacillus) oraz unaczynienie. Niedobór estrogenów, typowy dla menopauzy, okresu okołomenopauzalnego, laktacji, owariektomii czy terapii przeciwnowotworowej, prowadzi do zaburzeń mikrobiologicznych i biochemicznych, zwiększając ryzyko infekcji pochwy i dróg moczowych. Dodatkowo androgeny, zwłaszcza DHEA, odgrywają istotną rolę w utrzymaniu zdrowia urogenitalnego, co stanowi podstawę do stosowania lokalnej terapii androgenowej.
- Patomechanizm suchości pochwy
- Rola estrogenów w fizjologii pochwy
- Zmiany strukturalne w przebiegu suchości pochwy
- Zmiany biochemiczne i mikrobiologiczne
- Rola androgenów w patogenezie suchości pochwy
- Przyczyny suchości pochwy
- Fizjologiczne przyczyny suchości pochwy
- Jatrogenne i patologiczne przyczyny suchości pochwy
- Farmakologiczne przyczyny suchości pochwy
- Stres oksydacyjny w patogenezie suchości pochwy
- Konsekwencje suchości pochwy
- Mechanizmy naprawcze i strategie terapeutyczne
Patomechanizm suchości pochwy
Suchość pochwy (łac. atrophic vaginitis) to stan charakteryzujący się brakiem odpowiedniego nawilżenia tkanek pochwy, co prowadzi do dyskomfortu, podrażnienia i zaburzeń funkcjonalnych. Główną przyczyną tego schorzenia jest zmniejszone stężenie estrogenów we krwi, które odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej anatomii i fizjologii układu moczowo-płciowego.12
Rola estrogenów w fizjologii pochwy
Estrogeny są hormonami sterydowymi, które mają fundamentalne znaczenie dla zdrowia i funkcjonowania pochwy. Receptory estrogenowe występują w pochwie, sromie, cewce moczowej i trójkącie pęcherza moczowego, gdzie reagują na stymulację estrogenową poprzez utrzymanie prawidłowego przepływu krwi, grubości tkanki, pofałdowania, elastyczności i wilgotności powierzchni nabłonkowych.1 Estrogeny są odpowiedzialne za:34
- Utrzymanie odpowiedniego nawilżenia i elastyczności tkanek pochwy
- Stymulację wydzielania przezroczystego płynu nawilżającego przez nabłonek pochwy
- Regulację prawidłowego pH pochwy (kwasowego)
- Utrzymanie prawidłowej mikroflory pochwy
Estrogeny wpływają na wszystkie warstwy ściany pochwy. Pochwa składa się z trzech warstw: nabłonka pochwy, blaszki właściwej i warstwy mięśniowej. Wszystkie trzy warstwy posiadają receptory estrogenowe. Estrogen jest głównym regulatorem wzrostu i funkcji mięśni gładkich naczyniowych i pozanaczyniowych w warstwach podnabłonkowych pochwy.5
Zmiany strukturalne w przebiegu suchości pochwy
Gdy poziom estrogenów spada, dochodzi do zaburzenia prawidłowych procesów fizjologicznych w tkankach pochwy, co prowadzi do licznych zmian strukturalnych i czynnościowych:67
- Zmniejszenie grubości nabłonka pochwy (z 8-10 warstw komórek do 3-4 warstw)
- Utrata kolagenu, zmniejszenie zdolności tkanek do zatrzymywania wody
- Zmniejszenie elastyczności i pofałdowania ścian pochwy
- Fuzja włókien kolagenowych i fragmentacja włókien elastyny
- Zmniejszenie liczby komórek płaskonabłonkowych
- Spadek wydzielania śluzu przez nabłonek pochwy
- Zwężenie kanału pochwowego
Niedostateczne stężenie estrogenów powoduje utratę kolagenu skórnego, włókien elastyny i naczyń krwionośnych w blaszce właściwej. Zmiany te skutkują zmniejszeniem elastyczności i unaczynienia. Zmniejszone unaczynienie, w odpowiedzi na niski poziom estrogenów, powoduje ścieńczenie i zwiększoną kruchość błony śluzowej pochwy oraz zmniejszenie wydzielania.7 Ściany pochwy stają się cieńsze, mniej elastyczne i bardziej podatne na urazy nawet przy minimalnym nacisku.9
Zmiany biochemiczne i mikrobiologiczne
Hipoestrogennizm prowadzi do znaczących zmian biochemicznych i mikrobiologicznych w środowisku pochwy:610
- Podwyższenie pH pochwy powyżej 5 (utrata kwasowego środowiska)
- Zmniejszenie zawartości glikogenu w komórkach nabłonka
- Zaburzenie równowagi mikroflory pochwy – zmniejszenie liczby bakterii z rodzaju Lactobacillus
- Zwiększona podatność na kolonizację przez patogeny: Gardnerella, Prevoltella, Atopobium, Streptococcus
- Zwiększone ryzyko infekcji pochwy i dróg moczowych
W normalnych warunkach estrogen pomaga pochwie pozbywać się starych komórek, które następnie są przekształcane w kwas mlekowy przez dobre bakterie. To utrzymuje kwaśne i zdrowe pH pochwy. Gdy poziom estrogenu spada, proces ten zwalnia, prowadząc do cieńszej tkanki pochwy, mniejszego nawilżenia i mniej kwaśnego środowiska. W rezultacie istnieje wyższe ryzyko infekcji pochwy i dróg moczowych.1011
Rola androgenów w patogenezie suchości pochwy
Chociaż tradycyjnie estrogen uznawany jest za główny hormon odpowiedzialny za zdrowie i funkcjonowanie pochwy, coraz więcej dowodów sugeruje, że androgeny również odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia tkanek urogenitalnych.1 Pochwa zawiera receptory androgenowe, które po stymulacji pomagają zmniejszyć stan zapalny i utrzymać kurczliwość pochwy.1
Po menopauzie dehydroepiandrosteron (DHEA), słaby androgen wydzielany głównie przez nadnercza, staje się dominującym steroidem płciowym w organizmie. W pochwie DHEA jest przekształcany zarówno w estrogeny, jak i androgeny. To zrozumienie doprowadziło do nowszego podejścia do leczenia zespołu genitourologicznego menopauzy (GSM), w tym lokalnej terapii androgenowej z DHEA.11213
Przyczyny suchości pochwy
Główną przyczyną suchości pochwy jest obniżenie poziomu estrogenów, jednak istnieje wiele czynników, które mogą prowadzić do tego stanu.34
Fizjologiczne przyczyny suchości pochwy
Spadek poziomu estrogenów może wystąpić z wielu powodów fizjologicznych:42
- Menopauza – najczęstsza przyczyna suchości pochwy, związana z naturalnym spadkiem produkcji estrogenów przez jajniki
- Okres okołomenopauzalny (czas przejściowy przed menopauzą) – charakteryzujący się stopniowym zmniejszaniem produkcji estrogenów
- Okres po porodzie – obniżenie poziomu estrogenów występujące bezpośrednio po urodzeniu dziecka
- Karmienie piersią – wysokie poziomy prolaktyny wywierają antagonistyczne działanie na produkcję estrogenów
Podczas karmienia piersią kobiety mają wysokie poziomy prolaktyny, która wywiera antagonistyczne działanie na produkcję estrogenów. Z tych powodów hipoestrogenemia może występować przez cały okres laktacji. Obniżone poziomy estrogenów mogą powodować atrofię urogenitalną, w tym ścieńczenie nabłonka, zmniejszoną elastyczność i zmniejszony przepływ krwi w pochwie.14
Jatrogenne i patologiczne przyczyny suchości pochwy
Inne przyczyny, które mogą prowadzić do obniżenia poziomu estrogenów i suchości pochwy to:415
- Interwencje chirurgiczne – owariektomia (operacyjne usunięcie jajników)
- Terapie przeciwnowotworowe – wpływ na jajniki przez chemioterapię, radioterapię
- Choroby autoimmunologiczne – w tym zespół Sjögrena
- Palenie papierosów – obniża poziom estrogenów
- Stosowanie leków antyestrogenowych – tamoksyfen, inhibitory aromatazy
W przypadku zespołu Sjögrena, będącego chorobą autoimmunologiczną, suchość pochwy występuje jako objaw ogólnego zaburzenia wydzielania gruczołów zewnątrzwydzielniczych. Patogeneza suchości pochwy w zespole Sjögrena ma charakter wieloczynnikowy i wiąże się zarówno z przewlekłym stanem zapalnym, jak i zaburzeniami naczyniowymi w błonie śluzowej pochwy.20212223
Farmakologiczne przyczyny suchości pochwy
Wiele leków może przyczyniać się do występowania suchości pochwy poprzez różne mechanizmy:1718
- Hormonalne środki antykoncepcyjne – mogą powodować wahania hormonalne i zaburzenie równowagi między estrogenem a progesteronem, co prowadzi do suchości pochwy u niektórych kobiet
- Leki przeciwhistaminowe i na przeziębienie – zwężają naczynia krwionośne, aby obniżyć poziom wilgotności i zmniejszyć wydzielanie śluzu w całym ciele, w tym w pochwie
- Leki przeciwdepresyjne – mogą wpływać na funkcję seksualną i powodować suchość pochwy
- Leki uspokajające – stosowane w bezsenności, takie jak triazolam, alprazolam i inne benzodiazepiny, mogą powodować dysfunkcję seksualną
- Blokery kanału wapniowego i beta-blokery – mogą wpływać na przepływ krwi do narządów płciowych, powodując zmniejszone nawilżenie pochwy
Pigułki antykoncepcyjne mogą wpływać na nawilżenie pochwy prowadząc do suchości na wiele sposobów. Po pierwsze, większość pigułek utrzymuje poziom estrogenu na prawie takim samym niskim poziomie przez cały miesiąc, w przeciwieństwie do naturalnego cyklu owulacji organizmu. Wyższy poziom estrogenu jest ważny dla utrzymania normalnej produkcji śluzu w pochwie. Po drugie, pigułka antykoncepcyjna zwiększa poziom białka wiążącego hormony płciowe (SHBG), które wiąże nadmiar estrogenu i testosteronu, usuwając go z krwiobiegu.2627
Stres oksydacyjny w patogenezie suchości pochwy
Najnowsze badania wskazują, że reaktywne formy tlenu (RFT) i stres oksydacyjny spowodowany wyczerpaniem antyoksydantów są głównym mechanizmem leżącym u podstaw zapalenia pochwy i związanej z nim suchości.282930
Stres oksydacyjny jest zaburzeniem równowagi między produkcją RFT a zdolnością komórek organizmu do neutralizowania ich szkodliwego działania poprzez systemy obrony antyoksydacyjnej. Dane sugerują, że terapia antyoksydacyjna może wywołać odpowiedź antyoksydacyjną na stres oksydacyjny i spowodować poprawę zapalenia pochwy, podczas gdy wyczerpanie antyoksydantów może być związane z nadprodukcją RFT, stresem oksydacyjnym i w konsekwencji stanem zapalnym pochwy.3031
Coraz więcej dowodów sugeruje, że stres oksydacyjny wywołany przez RFT jest prawdopodobnie głównym mechanizmem rozwoju i patogenezy zapalenia pochwy, który wiąże się z wyczerpaniem antyoksydantów, fragmentacją DNA, peroksydacją lipidów i białek, stanem zapalnym, gromadzeniem się leukocytów w miejscu uszkodzonych tkanek, a także apoptozą komórek i uszkodzeniem tkanek.31
Konsekwencje suchości pochwy
Suchość pochwy może prowadzić do wielu negatywnych konsekwencji zdrowotnych i wpływać na jakość życia kobiet.3233
Konsekwencje fizyczne
Suchość pochwy może powodować szereg dolegliwości fizycznych:3234
- Dyspareunia (bolesne współżycie seksualne)
- Świąd i pieczenie okolic intymnych
- Podrażnienie i stan zapalny tkanek pochwy
- Zwiększone ryzyko infekcji pochwy i dróg moczowych
- Krwawienia po stosunku lub przy minimalnym urazie
- Objawy ze strony układu moczowego: dysuria, częstomocz, parcia naglące
Szczególnie istotnym następstwem suchości pochwy jest zwiększone ryzyko nawracających infekcji dróg moczowych. Stosowanie miejscowego estrogenu pochwowego może zmniejszyć ryzyko rozwoju zakażenia dróg moczowych, co jest szczególnie ważne w przypadku kobiet z historią nawracających infekcji dróg moczowych.323536
Konsekwencje psychoseksualne
Suchość pochwy może mieć istotny wpływ na funkcjonowanie seksualne i psychologiczne kobiet:3733
- Zmniejszenie libido i pożądania seksualnego
- Zaburzenia podniecenia seksualnego
- Trudności w osiąganiu orgazmu
- Unikanie współżycia z powodu bólu
- Negatywny wpływ na relacje partnerskie
- Obniżenie samooceny i jakości życia
Badanie REVIVE sugerowało, że objawy suchości pochwy mają znaczący wpływ na zdolność pacjentek do osiągania satysfakcjonujących relacji seksualnych (74%) i spontaniczności (70%). U 75% aktywnych seksualnie kobiet po menopauzie z zanikowym zapaleniem pochwy odnotowano znacznie zmniejszony popęd seksualny jako bezpośrednią konsekwencję objawów związanych z tym stanem.37
Progresja choroby bez leczenia
Suchość pochwy to stan przewlekły, który bez odpowiedniego leczenia może ulegać nasileniu z czasem.3339
- Objawy zanikowego zapalenia pochwy nasilają się z czasem od menopauzy
- Im dłuższy okres bez estrogenu, tym bardziej sucha staje się pochwa
- W skrajnych przypadkach atrofia może stać się tak poważna, że znacząco zwęża się ujście pochwy
- Zaawansowana atrofia może być trudniejsza do leczenia, jeśli terapia zostanie rozpoczęta zbyt późno
Wczesna terapia miejscowa może zapobiegać występowaniu dolegliwości urologicznych. Zapalenie pochwy na tle zanikowym jest stanem przewlekłym, a objawy pogarszają się z czasem od menopauzy.39
Mechanizmy naprawcze i strategie terapeutyczne
Zrozumienie patomechanizmów suchości pochwy umożliwiło opracowanie różnych strategii terapeutycznych, które mogą łagodzić objawy i poprawiać jakość życia pacjentek.4041
Miejscowa terapia estrogenowa
Miejscowe preparaty estrogenowe są uważane za złoty standard w leczeniu suchości pochwy związanej z niedoborem estrogenu.4140
- Preparaty estrogenowe zmniejszają objawy i odwracają zmiany zanikowe w tkankach miednicy
- Poprawiają przepływ krwi i grubość nabłonka w pochwie, pęcherzu moczowym i cewce moczowej
- Występują w formie kremów, tabletek, czopków lub krążków dopochwowych
- Charakteryzują się minimalnym wchłanianiem ogólnoustrojowym
Preparaty dopochwowe estriolu wykazują skuteczność kliniczną przy minimalnym wchłanianiu ogólnoustrojowym. Estriol jest najsłabszym estrogenem o jednej dziesiątej siły działania estradiolu. Po wchłonięciu do krwiobiegu estriol nie może być metabolizowany do estradiolu ani estronu.40 Miejscowy estrogen obniża również poziom pH pochwy, co prowadzi do zmniejszenia częstości występowania zakażeń dróg moczowych.42
Terapia androgenowa
Najnowsze podejścia terapeutyczne uwzględniają również rolę androgenów w utrzymaniu zdrowia tkanek urogenitalnych.143
- Miejscowy dehydroepiandrosteron (DHEA) może być przekształcany w pochwie zarówno w estrogeny, jak i androgeny
- DHEA może pomóc przy dyspareunii i poprawić zdrowie tkanek pochwy
- Preparaty z DHEA (np. Intrarosa) wykazały skuteczność w badaniach klinicznych
- Miejscowy testosteron również może być stosowany u niektórych pacjentek
Skuteczność DHEA oceniano w dwóch badaniach klinicznych z udziałem 716 kobiet z suchością pochwy i umiarkowaną do ciężkiej dyspareunią, które zgłaszały unikanie lub powstrzymywanie się od aktywności seksualnej z powodu bólu. Stosowanie wkładki dopochwowej z prasteronu (DHEA) 6,5 mg każdego wieczoru poprawia objawy dyspareunii o 0,36 do 0,40 punktu nasilenia więcej niż placebo na bazie oleju po 12 tygodniach.12
Modulatory receptora estrogenowego
Selektywne modulatory receptora estrogenowego (SERM) oferują alternatywne podejście do leczenia suchości pochwy.4445
- Ospemifen (Osphena) jest pierwszym i jedynym doustnym lekiem niebędącym hormonem stosowanym w leczeniu umiarkowanej do ciężkiej suchości pochwy
- Działa jako agonista/antagonista estrogenu z tkankowo selektywnymi efektami
- Zwiększa liczbę komórek powierzchniowych, zmniejsza liczbę komórek parabazalnych i obniża pH pochwy
Należy pamiętać, że w endometrium ospemifen ma działanie agonistyczne w stosunku do estrogenu. Istnieje zwiększone ryzyko raka endometrium u kobiety z macicą, która stosuje estrogeny bez dodatku progestagenów. Największe ryzyko wydaje się być związane z przedłużonym stosowaniem i dawką estrogenu.44
Metody niehormonalne
Metody niehormonalne są zalecane jako leczenie pierwszego rzutu dla objawów urogenitalnych, szczególnie u osób z historią nowotworów zależnych od estrogenów.4647
- Środki nawilżające pochwy i lubrykanty (np. preparaty na bazie silikonu, polikarbofilu, wody)
- Preparaty z kwasem hialuronowym poprawiające nawilżenie tkanek
- Kwas poliakrylowy o działaniu nawilżającym
- Czopki dopochwowe z witaminą E i D
- Terapia PRP (osocze bogatopłytkowe) – stymuluje wzrost nowych naczyń krwionośnych, nerwów, kolagenu i elastyny w ścianach pochwy
Środki nawilżające (produkt w postaci żelu stosowany regularnie, mający naśladować naturalne wydzieliny w estrogenizowanej pochwie niezależnie od czasu aktywności seksualnej) i lubrykanty (stosowane w momencie aktywności seksualnej w celu zapewnienia krótkotrwałej ulgi w dyskomforcie podczas aktywności seksualnej, mogą być na bazie wody, silikonu lub oleju) są zalecane do łagodzenia szeregu objawów zespołu genitourologicznego menopauzy.47
Mechanizmy naprawcze na poziomie komórkowym
Badania wykazały, że niektóre preparaty mogą indukować mechanizmy naprawcze na poziomie komórkowym:5051
- Preparaty nawilżające mogą regulować przepływ wody poprzez indukcję ekspresji akwaporyny 3 (AQP3)
- Zwiększenie ekspresji CD44, związanego z dystrybucją kwasu hialuronowego w macierzy zewnątrzkomórkowej
- Przebudowa morfologii nabłonka z przywróconym trofizmem
- Działanie na skład macierzy komórkowej i jej odnowę
Poprzez te mechanizmy preparaty mogą indukować głębokie nawilżenie i elastyczność błony śluzowej pochwy. Respecta® Hydragel wykazał skuteczność w regulowaniu przepływu wody poprzez indukcję ekspresji AQP3, determinując tym samym pozytywny bilans wodny w obrębie nabłonka pochwy.51
Strategie profilaktyczne
Istotne są również strategie profilaktyczne, które mogą zapobiegać lub minimalizować objawy suchości pochwy:5253
- Unikanie czynników drażniących pochwę (perfumowane mydła, żele, irygacje, antyseptyki)
- Zaprzestanie palenia tytoniu – palenie obniża poziom estrogenów
- Regularna aktywność seksualna – może poprawiać ukrwienie tkanek
- Wczesne wdrożenie terapii miejscowej przy pierwszych objawach suchości
Pochwa posiada mechanizm automatycznego oczyszczania poprzez naturalne wydzieliny. Nie należy używać perfumowanych mydeł, żeli, irygacji i antyseptyków do czyszczenia pochwy, ponieważ mogą one zakłócać normalną florę bakteryjną pochwy i wpływać na poziom pH, powodując suchość.52 Pacjentki leczone z powodu zespołu genitourologicznego menopauzy powinny unikać nadmiernego czyszczenia mydłem lub ostrymi środkami czyszczącymi oraz chemikaliami.53
Zrozumienie złożonych patomechanizmów suchości pochwy pozwala na opracowanie skutecznych strategii terapeutycznych, które mogą znacząco poprawić jakość życia kobiet doświadczających tego problemu.4033
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.