Przepuklina
Patofizjologia i mechanizm
Przepuklina to patologiczne wydostanie się narządu lub tkanki przez osłabione miejsce w powłokach mięśniowo-powięziowych, najczęściej w obrębie jamy brzusznej. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmując zarówno wrodzone defekty (np. przetrwały wyrostek pochwowy otrzewnej w przepuklinie pachwinowej pośredniej), jak i nabyte uszkodzenia powięzi, często związane z zaburzeniami metabolizmu kolagenu (wzrost kolagenu typu III) oraz dysfunkcją mechanizmów ochronnych ściany brzucha (mechanizm zastawkowy i zamykający). Czynniki predysponujące to m.in. przewlekły kaszel, wodobrzusze, otyłość, ciąża, praca fizyczna, a także zespoły genetyczne (Ehlers-Danlos, Marfan). Przepukliny pachwinowe dzielą się na bezpośrednie (defekt w trójkącie Hesselbacha) i pośrednie (przez kanał pachwinowy), a przepukliny udowe, częściej u kobiet, niosą wysokie ryzyko uwięźnięcia i zadzierzgnięcia. Przepuklina rozworu przełykowego, najczęściej typu ślizgowego, przyczynia się do choroby refluksowej przez zaburzenie funkcji dolnego zwieracza przełyku.
- Patogeneza przepukliny
- Podstawowe mechanizmy patofizjologiczne
- Wrodzone predyspozycje i czynniki genetyczne
- Rola zaburzeń metabolizmu kolagenu
- Mechanizmy ochronne i ich dysfunkcja
- Patogeneza specyficznych typów przepuklin
- Biomechanika przepuklin
- Czynniki predysponujące
- Powikłania przepuklin
- Leczenie przepuklin
Patogeneza przepukliny
Przepuklina (hernia) to stan, w którym narząd wewnętrzny lub tkanka wydostaje się przez osłabione miejsce w powłokach mięśniowych lub tkance łącznej (powięzi), która normalnie go utrzymuje. Mechanizm powstawania przepuklin jest wieloczynnikowy i obejmuje zarówno pierwotne patologie powięziowe, jak i niepowodzenia w gojeniu ran chirurgicznych.123
Podstawowe mechanizmy patofizjologiczne
Fundamentalnym mechanizmem powstawania przepukliny jest utrata integralności strukturalnej warstwy mięśniowo-ścięgnistej. Prowadzi to do niezdolności utrzymania narządów jamy brzusznej, podtrzymania postawy pionowej i utrzymania zwiększonego ciśnienia wewnątrzotrzewnowego podczas próby Valsalvy.4 Przepuklina powstaje, gdy tkanka wewnętrzna przedostaje się przez osłabioną ścianę jamy ciała, tworząc wybrzuszenie. Najczęściej występuje to w jamie brzusznej, gdzie osłabienie ściany brzucha prowadzi do powstania otworu, przez który narządy jamy brzusznej lub tkanka tłuszczowa mogą się przedostawać.56
Przepukliny mogą być wrodzone (preformowane otwory spowodowane niekompletnym zamknięciem ściany brzucha) lub nabyte (postępująca dehiscencja struktur powięziowych z towarzyszącą utratą wytrzymałości ściany brzucha). Rozwijają się typowo w miejscach, gdzie znajdują się większe naczynia krwionośne lub powrózek nasienny, lub gdzie wcześniej wykonano nacięcia.7
Wrodzone predyspozycje i czynniki genetyczne
W przypadku przepuklin wrodzonych, przyczyna często leży w nieprawidłowym rozwoju embrionalnym. Na przykład, przepuklina pachwinowa pośrednia u mężczyzn jest często wynikiem przetrwałego wyrostka pochwowego otrzewnej, który normalnie powinien ulec zamknięciu po zstąpieniu jądra do moszny.89
Genetyczne defekty tkanki łącznej, takie jak występujące w zespole Ehlersa-Danlosa lub zespole Marfana, mogą predysponować do powstawania przepuklin ze względu na osłabione właściwości mechaniczne tkanek.1011
Rola zaburzeń metabolizmu kolagenu
Nieprawidłowy metabolizm kolagenu był jednym z pierwszych biologicznych mechanizmów proponowanych jako przyczyna rozwoju zarówno przepuklin pierwotnych, jak i pooperacyjnych. Niedojrzałe izoformy kolagenu wykryto u pacjentów z przepuklinami pachwinowymi i pooperacyjnymi. Co istotne, nieprawidłowości kolagenu wykryto w biopsjach skóry z miejsc odległych od przepukliny, co potwierdza genetyczne podłoże powstawania przepuklin.12
Nowsze badania nad patogenezą przepuklin wykazały wzrost zawartości kolagenu typu III u pacjentów z przepukliną, co wskazuje na zaburzenia metabolizmu kolagenu jako istotny czynnik w patogenezie.1314
Przepuklina pachwinowa może być zatem uważana za miejscową manifestację systemowej patologii kolagenu.15
Mechanizmy ochronne i ich dysfunkcja
Istnieją dwa ważne fizjologiczne mechanizmy ochronne, które zapobiegają powstawaniu przepukliny pachwinowej przy zwiększonym ciśnieniu w jamie brzusznej:16
- Mechanizm zastawkowy (Shutter Mechanism) – Łukowate włókna mięśnia skośnego wewnętrznego i poprzecznego brzucha kurczą się podczas skurczu mięśni brzucha, działając jak zastawka na tylnej ścianie, chroniąc ją przed przepukliną.
- Mechanizm zamykający (Closure Mechanism) – Skurcz mięśni powoduje zwężenie pierścienia głębokiego.
Dysfunkcja tych mechanizmów może przyczyniać się do powstawania przepuklin. Zaobserwowano, że appendektomia zwiększa ryzyko prawostronnej przepukliny pachwinowej trzykrotnie. Może to być spowodowane uszkodzeniem nerwów w ścianie brzucha podczas zabiegu, co prowadzi do dysfunkcji mechanizmu zastawkowego.1718
Dodatkowo, prawidłowe funkcjonowanie powięzi poprzecznej jest kluczowe dla zapobiegania przepuklinom. Siła tej powięzi jest bezpośrednio związana z liczbą włókien aponeurotycznych, które zawiera, a istnieją duże różnice w normalnej anatomii.1920
Wpływ podwyższonego ciśnienia wewnątrzbrzusznego
Zwiększone ciśnienie wewnątrzbrzuszne jest obserwowane w różnych stanach chorobowych i wydaje się przyczyniać do powstawania przepuklin w populacjach dotkniętych tymi schorzeniami. Podwyższone ciśnienie wewnątrzbrzuszne związane jest z przewlekłym kaszlem, wodobrzuszem, zwiększoną ilością płynu otrzewnowego, dializą otrzewnową, zaparciami i innymi stanami.21
Wiele czynników może zwiększać ciśnienie wewnątrzbrzuszne, w tym:2223
- Przewlekły kaszel lub kichanie
- Przewlekły wysiłek podczas oddawania moczu lub stolca
- Intensywne ćwiczenia fizyczne lub ciężka praca fizyczna
- Ciąża i noszenie małych dzieci
- Praca wymagająca długiego stania
- Otyłość
- Wodobrzusze
- Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)
Patogeneza specyficznych typów przepuklin
Przepuklina pachwinowa
Przepukliny pachwinowe klasyfikuje się jako bezpośrednie lub pośrednie:24
Przepuklina pachwinowa bezpośrednia powstaje w wyniku defektu lub osłabienia powięzi poprzecznej w obszarze trójkąta Hesselbacha. Trójkąt ten jest ograniczony od dołu przez więzadło pachwinowe, bocznie przez tętnice nabrzuszne dolne, a przyśrodkowo przez ścięgno łączne. Przepuklina bezpośrednia jest nabyta, a nie wrodzona, i zwykle występuje u osób w wieku 25 lat lub starszych.252627
Przepuklina pachwinowa pośrednia przebiega przez kanał pachwinowy. Jest wynikiem przetrwałego wyrostka pochwowego otrzewnej. Kanał pachwinowy zaczyna się w jamie brzusznej przy pierścieniu wewnętrznym, mniej więcej w połowie drogi między spojeniem łonowym a przednim górnym kolcem biodrowym, i przebiega wzdłuż więzadła pachwinowego do pierścienia zewnętrznego, położonego przyśrodkowo od tętnic nabrzusznych dolnych. Zawartość przepukliny podąża drogą jądra w dół do worka mosznowego.2829
Przepuklina udowa
Przepuklina udowa przebiega przez kanał udowy, poniżej więzadła pachwinowego. Kanał leży przyśrodkowo od żyły udowej i bocznie od więzadła Gimbernata. Ponieważ przepukliny udowe wypadają przez tak małą, określoną przestrzeń, często ulegają uwięźnięciu lub zadzierzgnięciu.3031
Głównymi czynnikami ryzyka rozwoju przepukliny udowej są płeć żeńska, ciąża (większa częstość u wieloródek), podwyższone ciśnienie wewnątrzbrzuszne (np. podnoszenie ciężkich przedmiotów, przewlekłe zaparcia) oraz podeszły wiek.32
Sztywność granic pierścienia udowego, zwłaszcza wklęsłego brzegu więzadła Gimbernata i kostnego miednicy z tyłu, powoduje że przepukliny udowe są podatne na niedrożność i zadzierzgnięcie, wymagające pilnej interwencji chirurgicznej.33
Przepuklina rozworu przełykowego
Przepuklina rozworu przełykowego występuje, gdy część żołądka przemieszcza się przez rozwór przełykowy przepony do klatki piersiowej.34
Etiologia przepukliny rozworu przełykowego jest zwykle nieznana, ale uważa się, że powstaje w wyniku rozciągnięcia przyczepów powięziowych między przełykiem a przeponą w miejscu rozworu (otworu, przez który przełyk przechodzi przez przeponę). Może to nastąpić w wyniku stałego skrócenia przełyku (być może spowodowanego zapaleniem i bliznowaceniem z powodu refluksu kwasu żołądkowego) lub nieprawidłowo luźnego przyczepu przełyku do przepony.3536
Wyróżnia się dwa główne typy przepukliny rozworu przełykowego:3738
- Przepuklina ślizgowa (typ I) – najczęstszy typ, w którym połączenie przełykowo-żołądkowe wraz z częścią żołądka migruje do śródpiersia przez przełyk.
- Przepuklina okołoprzełykowa (typ II) – poszerzony rozwór przepony pozwala na przemieszczenie się dna żołądka do klatki piersiowej, natomiast połączenie przełykowo-żołądkowe pozostaje poniżej przepony.
Przepuklina rozworu przełykowego przyczynia się do powstawania choroby refluksowej przełyku poprzez kilka mechanizmów:3940
- Dolny zwieracz przełyku przemieszcza się z obszaru o dodatnim ciśnieniu w jamie brzusznej do obszaru o niskim ciśnieniu w klatce piersiowej, co zakłóca aktywność zwieracza.
- Rozluźnienie włókien przepony zmniejsza barierę antyrefluksową przełyku.
- Utrata kąta Hissa powoduje większe ryzyko cofania się treści żołądkowej.
Przepuklina pooperacyjna
Przepuklina pooperacyjna to stan jatrogeniczny, występujący u 2-10% wszystkich operacji brzusznych w wyniku rozpadu powięziowego zamknięcia rany chirurgicznej.41
Wtórna patologia powięziowa występuje po ostrym niepowodzeniu gojenia rany laparotomijnej. Jest to w dużej mierze spowodowane zastąpieniem płaszczyzn powięziowych tkanką bliznowatą. Wiadomo, że częstość nawracających przepuklin pooperacyjnych zwiększa się z każdą próbą naprawy. Zaburzenia fibroblastów i kolagenu rany obserwowano w bliźnie u pacjentów z przepukliną pooperacyjną.42
Niepowodzenie gojenia rany laparotomijnej i utrata normalnej architektury gojenia rany mogą wywołać selekcję nieprawidłowej populacji fibroblastów naprawiających ranę, jak to ma miejsce w ranach przewlekłych. Może to prowadzić do ekspresji nieprawidłowego kolagenu strukturalnego i wyjaśniać wysoką częstość nawracających przepuklin pooperacyjnych.43
Biomechanika przepuklin
Badania biomechaniczne wykazały, że optymalna pozycja siatki do wzmocnienia zależy od lokalizacji przepukliny. Umieszczenie siatki na mięśniu poprzecznym brzucha zmniejsza równoważne naprężenia w uszkodzonej strefie i stanowi optymalne rozwiązanie wzmacniające dla przepukliny pooperacyjnej. Jednak wzmocnienie powięzi białej linii brzucha (linea alba) typu retromięśniowego jest bardziej skuteczne niż implantacje przedotrzewnowe, przedmięśniowe i wewnątrzmięśniowe w przypadku przepukliny pępkowej.44
Wykorzystując zasady mechaniki pęknięć, krytyczny rozmiar uszkodzonej strefy przepukliny staje się poważny przy 4,1 cm w mięśniu prostym brzucha i przy większych rozmiarach (5,2-8,2 cm) w innych mięśniach przedniej ściany brzucha. Ponadto stwierdzono, że rozmiar defektu przepukliny musi osiągnąć 7,8 mm w mięśniu prostym brzucha, zanim zacznie wpływać na naprężenie prowadzące do uszkodzenia. W innych mięśniach przedniej ściany brzucha przepuklina zaczyna wpływać na naprężenie uszkadzające przy rozmiarach od 1,5 do 3,4 mm.4546
Czynniki predysponujące
Ryzyko powstania przepukliny jest związane z różnymi czynnikami predysponującymi:474849
- Wrodzone lub genetyczne:
- Otwarcie lub słabe miejsce obecne przy urodzeniu
- Wrodzone różnice w wytrzymałości tkanki łącznej (kolagenu)
- Zespoły genetyczne (Marfan, Ehlers-Danlos, Hunter-Hurler)
- Nabyte:
- Otwarcie lub słabe miejsce po wcześniejszej operacji brzusznej
- Przewlekły kaszel lub kichanie
- Przewlekłe napinanie się podczas oddawania moczu lub stolca
- Przerost prostaty
- Intensywne ćwiczenia lub praca fizyczna
- Ciąża i noszenie małych dzieci
- Praca wymagająca długiego stania
- Ciśnienie wewnątrzbrzuszne z powodu przewlekłej otyłości
- Normalny związany z wiekiem zanik tkanek
- Palenie papierosów (wykazano związek między paleniem a przepuklinami pachwinowymi)
Powikłania przepuklin
Przepukliny zwykle nie poprawiają się samoistnie i mają tendencję do powiększania się. W rzadkich przypadkach mogą prowadzić do zagrażających życiu powikłań.50
Uwięźnięcie i zadzierzgnięcie
Przepuklina może utknąć w otworze w ścianie mięśniowej. Jest to nazywane uwięźnięciem. W ciężkich przypadkach może to odciąć dopływ krwi, prowadząc do martwicy tkanek. Jeśli jelita zostaną uwięzione w przepuklinie, może to również uniemożliwić przechodzenie pokarmu i gazu przez układ pokarmowy.5152
Zadzierzgnięcie przepukliny jest stanem zagrażającym życiu i wymaga natychmiastowej operacji. Ryzyko zadzierzgnięcia przepuklin udowych wzrasta wraz z upływem czasu od początkowego rozpoznania; po 3 miesiącach ryzyko zadzierzgnięcia wynosi 22%, a po 21 miesiącach osiąga 45%.53
Przepuklina Richtera
Przepuklina Richtera występuje, gdy tylko antykrezkowy brzeg jelita ulega przepuklinie przez ubytek powięziowy. Przepuklina ta obejmuje tylko część obwodu jelita. W związku z tym jelito może nie być niedrożne, nawet jeśli przepuklina jest uwięziona lub zadzierzgnięta, a pacjent może nie zgłaszać wymiotów.54
Leczenie przepuklin
Leczenie przepuklin jest przede wszystkim chirurgiczne. Zabieg polega na zredukowaniu lub reintegracji masy i zamknięciu otworu za pomocą protezy (siatki).55
Naprawy przepuklin często wykorzystują materiał protetyczny (siatkę) do wzmocnienia naprawy przepukliny w przypadku ubytków osłabiających ścianę jamy brzusznej.56 Większość siatek używanych obecnie to syntetyczne polimery polipropylenowe (mocna monofilamentowa siatka, bez właściwości antybakteryjnych) lub poliestrowe (siatka z plecionych włókien).57
W przypadku przepuklin pooperacyjnych, zrozumienie patogenezy przepukliny, anatomii i fizjologii ściany brzucha oraz technik chirurgicznych ma kluczowe znaczenie dla wykonania naprawy ściany. Cele naprawy przepukliny pooperacyjnej to zapobieganie ewentracji trzewi, włączenie ściany brzucha do naprawy, zapewnienie dynamicznego wsparcia mięśniowego i przywrócenie ciągłości ściany brzucha w sposób wolny od napięcia.58
Operacja naprawy przepukliny może być wykonana jako tradycyjna, otwarta procedura z jednym długim nacięciem lub procedura endoskopowa. Ponad 90% pacjentów, którzy przechodzą leczenie nieoperacyjne, a następnie operację, może powrócić do aktywności sportowej.59
Leczenie zachowawcze
Pas przepuklinowy (truss) działa poprzez ucisk na otwór przepuklinowy, zapobiegając wydostawaniu się przepukliny podczas kaszlu lub wysiłku. Jednak pas przepuklinowy nie jest alternatywą dla operacji. Jedynym skutecznym leczeniem przepuklin jest naprawa chirurgiczna. Pas przepuklinowy jest jedynie tymczasowym rozwiązaniem, gdy operacja nie jest natychmiast możliwa.60
W niektórych przypadkach, 4-6 tygodni fizjoterapii może złagodzić ból i pozwolić sportowcowi na powrót do aktywności sportowej. Jeśli jednak ból powraca po wznowieniu aktywności sportowej, należy rozważyć operację w celu naprawy uszkodzonych tkanek.61
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.