Kamienie pęcherza moczowego
Etiologia i przyczyny
Kamienie pęcherza moczowego powstają głównie w wyniku zastojów moczu, najczęściej spowodowanych przeszkodą w odpływie moczu, taką jak łagodny rozrost prostaty (BPH) lub neurogenny pęcherz moczowy. Czynniki ryzyka obejmują również infekcje dróg moczowych, obecność ciał obcych (np. cewników), anomalie anatomiczne (uchyłki pęcherza, cystocele), a także zabiegi chirurgiczne, takie jak augmentacja pęcherza moczowego, gdzie częstość powstawania kamieni wynosi od 2% do 53%. Etiologia jest wieloczynnikowa i obejmuje także odwodnienie, dietę bogatą w tłuszcz, cukier i sól, czynniki genetyczne oraz choroby współistniejące, takie jak cukrzyca typu 2, dna moczanowa i nadciśnienie. Kamienie pęcherza moczowego stanowią około 5% wszystkich kamieni układu moczowego, ale odpowiadają za 8% zgonów związanych z kamicą moczową w krajach rozwiniętych. Występują częściej u mężczyzn powyżej 50 roku życia, ze stosunkiem mężczyzn do kobiet od 4:1 do 10:1.
- Etiologia kamieni pęcherza moczowego
- Główne przyczyny kamieni pęcherza moczowego
- Zastój moczu i utrudniony odpływ
- Neurogeniczny pęcherz moczowy
- Zapalenie i infekcje
- Anatomiczne i strukturalne przyczyny
- Ciała obce i urządzenia medyczne
- Kamienie nerkowe
- Zabiegi chirurgiczne i wpływ na tworzenie kamieni
- Czynniki dietetyczne i środowiskowe
- Czynniki ryzyka i predyspozycje
- Kamienie pierwotne vs wtórne i migracyjne
- Unikalne okoliczności powstawania kamieni pęcherza moczowego
- Kamienie pęcherza moczowego u dzieci
- Kamienie po zabiegach urologicznych
- Rola metabolicznych nieprawidłowości
- Skład mineralny kamieni pęcherza moczowego
- Podsumowanie etiologii kamieni pęcherza moczowego
Etiologia kamieni pęcherza moczowego
Kamienie pęcherza moczowego powstają, gdy mocz pozostaje w pęcherzu moczowym zbyt długo. Produkty odpadowe, które opuszczają organizm (sól, potas, produkty rozpadu białek), gromadzą się (koncentrują) i tworzą twarde kryształy. Proces ten najczęściej zachodzi, gdy nie można całkowicie opróżnić pęcherza moczowego podczas mikcji12. Jeśli mocz pozostaje w pęcherzu przez dłuższy czas, chemikalia zawarte w moczu, takie jak mocznik (złożony z azotu i węgla), łączą się i tworzą kryształy, które z czasem twardnieją, formując kamienie pęcherza moczowego3.
Częstość występowania
Częstość występowania kamieni pęcherza moczowego jest stosunkowo niska w krajach zachodnich, ale wyższa w krajach rozwijających się, szczególnie na Bliskim Wschodzie, w Północnej Afryce i częściach Azji, głównie ze względu na czynniki dietetyczne4. Kamienie pęcherza moczowego stanowią tylko około 5% wszystkich kamieni układu moczowego, ale są odpowiedzialne za 8% zgonów związanych z kamicą moczową w krajach rozwiniętych5.
Kamienie pęcherza moczowego występują częściej u mężczyzn niż u kobiet, szczególnie u mężczyzn w wieku 50 lat lub starszych, ze stosunkiem częstości występowania u mężczyzn do kobiet wahającym się od 4:1 do 10:16. Ogólna częstość występowania kamieni pęcherza moczowego u dorosłych wydaje się zmniejszać w krajach rozwiniętych, prawdopodobnie ze względu na powszechne stosowanie leków na BPH (łagodny rozrost prostaty), takich jak alfa-blokery i inhibitory 5-alfa reduktazy (5-ARI)7.
Główne przyczyny kamieni pęcherza moczowego
Zastój moczu i utrudniony odpływ
Zastój moczu, taki jak ten obserwowany w łagodnym rozroście prostaty (BPH) lub neurogennym pęcherzu moczowym, jest główną przyczyną kamicy pęcherza moczowego8. Przeszkoda w odpływie moczu z pęcherza, najczęściej spowodowana BPH, jest wiodącym czynnikiem ryzyka powstania kamieni pęcherza moczowego, odpowiedzialnym za 45% do prawie 80% takich przypadków910.
U mężczyzn przechodzących zabieg chirurgiczny z powodu BPH, 3-4,7% tworzy kamienie pęcherza moczowego11. Powiększona prostata może uciskać cewkę moczową i blokować przepływ moczu, co utrudnia całkowite opróżnianie pęcherza moczowego. Dodatkowe ciśnienie potrzebne do oddania moczu może utrudniać całkowite opróżnienie pęcherza12.
Neurogeniczny pęcherz moczowy
Neurogeniczny pęcherz moczowy występuje, gdy uszkodzenie nerwów spowodowane urazem rdzenia kręgowego, udarem, wrodzoną nieprawidłowością (taką jak rozszczep kręgosłupa) lub inną chorobą wpływa na funkcjonowanie pęcherza moczowego i zdolność do oddawania moczu13. Osoby z neurogenicznym pęcherzem moczowym często potrzebują cienkiego, elastycznego rurki (cewnika moczowego) do opróżniania pęcherza. Jednak czasami cewniki nie mogą odprowadzić całego moczu z pęcherza14.
W badaniu pacjentów z urazami rdzenia kręgowego (nowo nabytym neurogennym pęcherzem moczowym), którzy byli monitorowani przez ponad 8 lat, 36% rozwinęło kamienie pęcherza moczowego. Późniejsze raporty wskazywały, że w wyniku lepszej opieki nad pacjentami z urazami rdzenia kręgowego, wskaźnik ten spadł do mniej niż 10%15.
Częstość tworzenia się kamieni pęcherza moczowego u pacjentów z urazem rdzenia kręgowego wynosi 19-67% w miarę upływu czasu16.
Zapalenie i infekcje
Zapalenie pęcherza moczowego wtórne do napromieniania zewnętrznego (cystitis poradiacyjne) lub schistosomatozy może również predysponować do powstawania kamieni pęcherza moczowego17. Zapalenie pęcherza moczowego, czasami spowodowane infekcjami dróg moczowych lub radioterapią miednicy, może prowadzić do powstawania kamieni pęcherza moczowego18.
Infekcje dróg moczowych (UTI) są częstą przyczyną kamieni pęcherza moczowego19. Bakterie powodujące infekcję dróg moczowych mogą również powodować tworzenie się kamieni pęcherza moczowego20. Osoby z UTI mają również trudności z oddawaniem moczu i całkowitym opróżnianiem pęcherza, co prowadzi do zastoju moczu i potencjalnego tworzenia się kryształów i/lub kamieni w pęcherzu21.
Anatomiczne i strukturalne przyczyny
Uchyłki pęcherza moczowego to kieszenie lub jaskiniowe otwory, które mogą pojawić się w narządach wydrążonych, takich jak jelita lub pęcherz moczowy. Mogą utrzymywać mocz i utrudniać całkowite opróżnienie pęcherza moczowego. Uchyłki pęcherza moczowego mogą wystąpić przy urodzeniu (wrodzone) lub rozwinąć się później w życiu z powodu choroby lub powiększonej prostaty22.
Wrodzone lub nabyte uchyłki pęcherza moczowego mogą powodować lokalne zastoje moczu, prowadzące do tworzenia się kamieni23. Uchyłki mogą być obecne od urodzenia lub rozwinąć się jako powikłanie infekcji lub powiększenia prostaty24.
Cystocele (obniżony pęcherz) może rozwinąć się u niektórych osób po porodzie. Podtrzymujące więzadła i mięśnie, które utrzymują pęcherz moczowy, rozciągają się i słabną. Pozwala to pęcherzowi opaść do pochwy, co może blokować przepływ moczu25.
Cystocele może rozwinąć się w okresie nadmiernego napięcia, takiego jak poród, ciężkie podnoszenie lub podczas korzystania z toalety przy zaparciach26.
Zwężenie cewki moczowej może prowadzić do osłabionego przepływu moczu, a pęcherz moczowy nie opróżnia się całkowicie, co prowadzi do zagęszczonego moczu i powstawania kamieni27.
Ciała obce i urządzenia medyczne
Każde niewchłanialne ciało obce pozostawione w pęcherzu moczowym, które nie zostanie samoistnie wydalone, ostatecznie rozwinie warstwy materiału kamiennego i utworzy kamień28.
Urządzenia medyczne, które trafiają do pęcherza moczowego (takie jak cewniki), mogą powodować tworzenie się kamieni pęcherza moczowego. Kamienie pęcherza mogą tworzyć się z kryształów, które rozwijają się na urządzeniu. Zazwyczaj dzieje się to tylko wtedy, gdy urządzenie pozostaje w organizmie dłużej niż zaleca lekarz29.
Cewniki pęcherza moczowego – cienkie rurki wprowadzane przez cewkę moczową, aby pomóc w odpływie moczu z pęcherza moczowego – mogą powodować kamienie pęcherza moczowego. Podobnie mogą to robić przedmioty, które przypadkowo przemieszczają się do pęcherza moczowego, takie jak urządzenie antykoncepcyjne lub stent moczowy. Kryształy mineralne, które później stają się kamieniami, mają tendencję do tworzenia się na powierzchniach tych urządzeń30.
Kamienie nerkowe
Kamienie pęcherza moczowego są podobne do kamieni nerkowych. Czasami kamień nerkowy przemieszcza się z nerki do pęcherza moczowego. Jeśli kamień nerkowy przejdzie do pęcherza moczowego, zwykle można go wydalić z moczem. Jednak bardzo rzadko kamień może utknąć w pęcherzu i rosnąć31.
Kamienie, które tworzą się w nerkach, nie są takie same jak kamienie pęcherza moczowego. Rozwijają się w różny sposób. Ale małe kamienie nerkowe mogą przemieszczać się przez moczowody do pęcherza moczowego i, jeśli nie zostaną wydalone, mogą rozwinąć się w kamienie pęcherza moczowego32.
Kamienie migracyjne to albo kamień nerkowy, albo złuszczony brodawkowy kamień nerkowy, który służy jako zarodek do tworzenia kamienia pęcherza moczowego. Ten typ kamieni jest rzadki, ponieważ praktycznie każdy kamień, który może przejść przez moczowód, może również przejść przez cewkę moczową. Kamień pozostanie uwięziony w pęcherzu moczowym z powodu przeszkody w odpływie z pęcherza lub dysfunkcji pęcherza (podobnie jak w przypadku kamieni wtórnych) i może być pokryty materiałem innym niż ten z oryginalnego kamienia33.
Zabiegi chirurgiczne i wpływ na tworzenie kamieni
Augmentacja pęcherza moczowego (augmentacja cystoplastyczna). Podczas zabiegu augmentacji pęcherza moczowego chirurg używa tkanki z jelit do powiększenia pęcherza moczowego i poprawy jego funkcjonowania. Czasami zabieg może powodować gromadzenie się moczu w pęcherzu34.
Częstość tworzenia się kamieni pęcherza moczowego po augmentacji pęcherza lub vesico-entero-cystostomii wynosi od 2-53% zarówno u dorosłych, jak i u dzieci35.
Następujące zabiegi chirurgiczne zwiększają ryzyko powstawania kamieni pęcherza moczowego: operacja korekcji nietrzymania moczu (u kobiet); augmentacja cystoplastyczna, procedura, która rekonstruuje dysfunkcyjny pęcherz tkanką jelitową i może prowadzić do infekcji dróg moczowych; oraz przeszczepy nerek, ze względu na prawdopodobieństwo infekcji dróg moczowych36.
Czynniki dietetyczne i środowiskowe
Odwodnienie i podaż płynów
Picie wody i innych płynów pomaga rozcieńczyć minerały w moczu i wypłukać pęcherz moczowy. Niewystarczająca ilość płynów może powodować gromadzenie się minerałów i prowadzić do powstawania kamieni pęcherza moczowego37.
Przewlekłe odwodnienie i ogólny brak moczu mogą zwiększyć ryzyko powstawania kamieni38. Gdy organizm jest odwodniony, mocz staje się bardziej skoncentrowany, co może powodować krystalizację minerałów i tworzenie kamieni39.
Ryzyko tworzenia się kamieni pęcherza moczowego u pacjentów z urazem rdzenia kręgowego, augmentacją pęcherza lub odprowadzeniem moczu do jelita jest zmniejszone poprzez regularne płukanie pęcherza40.
Wpływ diety
Dieta bogata w tłuszcz, cukier i sól może zwiększyć ryzyko powstawania kamieni pęcherza moczowego41.
W Wielkiej Brytanii rzadko zdarza się, aby kamienie pęcherza moczowego były spowodowane złą dietą, ale jest to stosunkowo powszechne w częściach krajów rozwijających się42.
Dieta bogata w tłuszcz, cukier lub sól, a uboga w witaminę A i witaminę B może zwiększyć ryzyko powstawania kamieni pęcherza moczowego, szczególnie jeśli osoba nie pije wystarczającej ilości płynów43. Może to zmienić skład chemiczny moczu, zwiększając prawdopodobieństwo tworzenia się kamieni pęcherza moczowego44.
Nadmierne spożycie pokarmów zawierających witaminę C zwiększa wydalanie szczawianów z moczem, co powoduje zwiększone ryzyko powstawania kamieni pęcherza moczowego45.
Czynniki ryzyka i predyspozycje
Wiek i płeć
Częstość występowania kamieni pęcherza moczowego osiąga szczyt w wieku trzech lat u dzieci (kamienie endemiczne/pierwotne w krajach rozwijających się) i 60 lat u dorosłych46.
Kamienie pęcherza moczowego występują częściej u mężczyzn niż u kobiet, szczególnie u mężczyzn w wieku 50 lat lub starszych, ze stosunkiem częstości występowania u mężczyzn do kobiet wahającym się od 4:1 do 10:147.
Kamienie pęcherza moczowego u kobiet są bardzo rzadkie i mogą wystąpić z powodu niepełnego opróżniania pęcherza moczowego z powodu zwężenia cewki moczowej lub atonii pęcherza48.
Czynniki genetyczne i dziedziczne
Dziedziczność jest jedną z głównych przyczyn kamieni pęcherza moczowego. Osoby z rodzinną historią kamieni pęcherza moczowego są bardziej narażone na ich wystąpienie49.
Dziedziczność odgrywa znaczącą rolę w rozwoju kamieni pęcherza moczowego. Jeśli masz rodzinną historię chorób takich jak cukrzyca, kamienie nerkowe lub choroby pęcherza moczowego, możesz mieć wyższe ryzyko rozwinięcia kamieni pęcherza moczowego50.
Inne przyczyny tworzenia kamieni obejmują historię rodzinną choroby, która może wskazywać na nieprawidłową produkcję substancji w drogach moczowych, co predysponuje do tworzenia kamieni51.
Choroby współistniejące
Kamienie mogą tworzyć się u osób z pewnymi zaburzeniami (na przykład nadczynnością przytarczyc, odwodnieniem i kwasicą cewkową nerkową), dną moczanową i cukrzycą typu 252.
Cukrzyca może wpływać na drogi moczowe, prowadząc do problemów z pęcherzem moczowym. Zwiększa ona również ryzyko rozwijania kamieni nerkowych i pęcherza moczowego z powodu zmian metabolicznych w organizmie53.
Osoby z otyłością i nadwagą powyżej 40 roku życia są bardziej narażone na wytwarzanie kamieni pęcherza moczowego. To samo dotyczy osób cierpiących na dnę moczanową, nadciśnienie lub cukrzycę54.
Leki i suplementy
Niektóre leki mogą zwiększyć ryzyko powstawania kamieni, jak na przykład leki zawierające wapń55.
Niektóre suplementy diety mogą zwiększyć ryzyko, takie jak suplementy wapnia u mężczyzn i niektóre suplementy witaminy C zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet56.
Istnieją leki, które zawierają pierwiastki chemiczne powodujące powstawanie kamieni. Te chemikalia obejmują indynawir, quasifenesin, krzemian, atazanawir, triamteren i sulfę57.
Niektóre leki mogą zwiększyć ryzyko rozwoju kamieni pęcherza moczowego, w tym leki moczopędne i leki zobojętniające zawierające wapń58.
Kamienie pierwotne vs wtórne i migracyjne
Kamienie pęcherza moczowego można sklasyfikować jako pierwotne, wtórne lub migracyjne59.
Kamienie pierwotne lub endemiczne pęcherza moczowego występują przy braku innej patologii dróg moczowych, typowo obserwowane u dzieci w obszarach z niedostatecznym nawodnieniem, nawracającymi biegunkami i dietą ubogą w białko zwierzęce60.
Pierwotne kamienie pęcherza moczowego są obecnie rzadkie w krajach rozwiniętych, a ich częstość występowania stale maleje. Jednakże, częstość występowania jest nadal dość wysoka w krajach rozwijających się, szczególnie w Północnej Afryce, na Bliskim Wschodzie i w częściach Azji endemicznych obszarów. Jest to spowodowane słabym nawodnieniem, nawracającymi biegunkami i dietą ubogą w białko zwierzęce61.
Kamienie wtórne pęcherza moczowego występują w obecności innych nieprawidłowości dróg moczowych, które obejmują przeszkodę w odpływie moczu z pęcherza (BOO), neurogenną dysfunkcję pęcherza moczowego, przewlekłą bakteriurię, ciała obce (w tym cewniki), uchyłki pęcherza moczowego oraz augmentację pęcherza moczowego lub odprowadzenie moczu62.
Kamienie migracyjne pęcherza moczowego to te, które przeszły z górnych dróg moczowych, gdzie się utworzyły, i mogą następnie służyć jako zarodek do wzrostu kamienia pęcherza moczowego63.
Unikalne okoliczności powstawania kamieni pęcherza moczowego
Kamienie pęcherza moczowego u dzieci
U dzieci czynniki ryzyka kamieni pęcherza moczowego obejmują przewlekłą lub nawracającą biegunkę, niewystarczające nawodnienie i diety ubogie w białko64.
Częstość występowania kamieni pęcherza moczowego u dzieci w krajach rozwijających się jest niestety bardzo wysoka. Jest to spowodowane zarówno dietą ubogą w niezbędne składniki odżywcze i witaminy, jak i brakiem dostępu do czystej wody pitnej. Niektóre wrodzone stany medyczne, takie jak zastawki cewki tylnej i rozszczep kręgosłupa, które prowadzą do niecałkowitego opróżniania pęcherza, mogą również prowadzić do tworzenia się kamieni65.
Kamienie po zabiegach urologicznych
Liczne czynniki ryzyka predysponują do kamieni pęcherza moczowego u pacjentów poddawanych augmentacji pęcherza moczowego66.
Częstość tworzenia się kamieni pęcherza moczowego po augmentacji pęcherza lub vesico-entero-cystostomii wynosi od 2-53% zarówno u dorosłych, jak i u dzieci67.
Osoby, które przeszły pewne rodzaje operacji pęcherza, moczowodu i pochwy, mają wyższe ryzyko tworzenia kamieni pęcherza moczowego68.
Rola metabolicznych nieprawidłowości
Szeroki zakres metabolicznych nieprawidłowości w moczu może predysponować do powstawania kamieni gdziekolwiek w drogach moczowych69. Nieprawidłowości metaboliczne, które predysponują pacjentów do tworzenia wtórnych kamieni pęcherza moczowego, są słabo zrozumiane. Niska objętość moczu (słabe nawodnienie) jest najbardziej konsekwentnie wykazywalną nieprawidłowością70.
Kamienie mogą tworzyć się, ponieważ mocz staje się zbyt nasycony solami, które mogą tworzyć kamienie, lub ponieważ w moczu brakuje normalnych inhibitorów tworzenia kamieni. Cytrynian jest takim inhibitorem, ponieważ normalnie wiąże się z wapniem, który często jest zaangażowany w tworzenie kamieni71.
Jeśli pH moczu stanie się bardziej kwaśny lub zasadowy niż powinien, bardziej prawdopodobne jest tworzenie się kamieni pęcherza moczowego72.
Skład mineralny kamieni pęcherza moczowego
Kamienie pęcherza moczowego są zwykle złożone z kilku substancji, które ulegają krystalizacji. Jeśli osoba nie może prawidłowo opróżnić pęcherza, te materiały mogą gromadzić się wewnątrz pęcherza, tworząc kamienie. Te minerały obejmują: kwas moczowy, szczawian wapnia, fosforan wapnia, struwit i inne substancje73.
Kamienie wapniowe są najczęstszym typem kamieni, przy czym kamienie szczawianu wapnia są najczęstsze z nich74.
Kamienie struwitu mogą również tworzyć się, szczególnie u kobiet z infekcją dróg moczowych75. Kamienie struwitu są spowodowane infekcjami górnych dróg moczowych. Amoniak produkowany jako produkt odpadowy przez bakterie może sprawić, że mocz stanie się mniej kwaśny (lub bardziej zasadowy). Kamienie struwitu tworzą się, gdy mocz staje się bardziej zasadowy. Główne chemikalia w kamieniu struwitu obejmują struwit (fosforan amonowo-magnezowy) i węglan apatytu wapniowego76.
Kamienie kwasu moczowego mogą tworzyć się w takich stanach jak dna moczanowa lub gdy strategie leczenia raka, takie jak chemioterapia, uwalniają dużo kwasu moczowego do krążenia77.
Podsumowanie etiologii kamieni pęcherza moczowego
Etiologia kamieni pęcherza moczowego jest zazwyczaj wieloczynnikowa78. Główne przyczyny i czynniki ryzyka obejmują:
- Przeszkodę w odpływie moczu z pęcherza (najczęściej BPH), powodującą zastój moczu7980
- Neurogeniczny pęcherz moczowy, prowadzący do niecałkowitego opróżniania pęcherza8182
- Infekcje dróg moczowych i zapalenie pęcherza moczowego8384
- Anomalie anatomiczne, takie jak uchyłki pęcherza moczowego lub cystocele8586
- Obecność ciał obcych lub urządzeń medycznych w pęcherzu8788
- Migrację kamieni nerkowych do pęcherza8990
- Zabiegi chirurgiczne, takie jak augmentacja pęcherza moczowego9192
- Odwodnienie i niedostateczną podaż płynów9394
- Czynniki dietetyczne, w tym diety bogate w tłuszcz, cukier i sól9596
- Czynniki genetyczne i dziedziczne9798
- Choroby współistniejące, takie jak cukrzyca, dna moczanowa, nadciśnienie99100
- Stosowanie niektórych leków i suplementów101102
Zrozumienie tych złożonych czynników etiologicznych jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki i leczenia kamieni pęcherza moczowego, szczególnie u pacjentów z podwyższonym ryzykiem.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.