Hipercholesterolemia rodzinnego występowania
Objawy
Hipercholesterolemia rodzinna (FH) to autosomalnie dominujące zaburzenie genetyczne charakteryzujące się znacznym podwyższeniem poziomu cholesterolu LDL od urodzenia, z wartościami przekraczającymi 190 mg/dl (4,9 mmol/l) u dorosłych i 160 mg/dl (4,1 mmol/l) u dzieci. FH występuje w dwóch formach: heterozygotycznej (HeFH, częstość 1:250) oraz homozygotycznej (HoFH, częstość 1:200 000-300 000), przy czym HoFH cechuje się cięższym przebiegiem i poziomami LDL często przekraczającymi 400-500 mg/dl (10-13 mmol/l). Nieleczona FH prowadzi do przyspieszonej miażdżycy, choroby wieńcowej, zawału serca (często w młodym wieku), udaru mózgu oraz innych powikłań sercowo-naczyniowych. Charakterystyczne objawy fizyczne to żółtaki ścięgniste, żółtaki powiekowe oraz rąbek rogówkowy, które mogą pojawić się już w dzieciństwie, zwłaszcza w HoFH.
- Wprowadzenie do Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
- Rodzaje Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
- Objawy Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
- Objawy fizyczne Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
- Objawy powikłania sercowo-naczyniowe
- Podwyższony poziom cholesterolu LDL
- Progresja choroby i powikłania
- Różnice w przebiegu choroby w zależności od płci
- Znaczenie wczesnej diagnozy i leczenia
- Podsumowanie
Wprowadzenie do Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
Hipercholesterolemia rodzinnego występowania (FH, ang. Familial Hypercholesterolemia) jest zaburzeniem genetycznym, charakteryzującym się znacznie podwyższonym poziomem cholesterolu LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości) we krwi. Jest to choroba dziedziczona w sposób autosomalny dominujący, która powoduje, że osoby dotknięte tym schorzeniem mają podwyższone poziomy cholesterolu LDL od urodzenia12. W przypadku nieleczenia, FH prowadzi do przyspieszonego rozwoju miażdżycy tętnic i znacznie zwiększa ryzyko przedwczesnej choroby wieńcowej, zawału serca i zgonu3.
Szacuje się, że FH dotyka około 1 na 250 osób, jednak większość (ponad 90%) osób z tym schorzeniem nie jest świadoma swojej choroby45. Bez leczenia, osoby z FH mają 20-krotnie wyższe ryzyko rozwoju choroby wieńcowej w porównaniu do osób bez tego schorzenia16.
Rodzaje Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
Hipercholesterolemia rodzinnego występowania występuje w dwóch głównych postaciach w zależności od liczby zmutowanych genów7:
- Heterozygotyczna FH (HeFH) – występuje, gdy osoba odziedziczyła jeden zmutowany gen. Jest to najczęstsza forma FH, występująca u około 1 na 250 osób8.
- Homozygotyczna FH (HoFH) – występuje, gdy osoba odziedziczyła dwa zmutowane geny (po jednym od każdego z rodziców). Jest to rzadsza i cięższa forma FH, występująca u około 1 na 200 000-300 000 osób89.
Objawy Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
Hipercholesterolemia rodzinnego występowania jest często określana jako „cicha choroba”, ponieważ w początkowych latach życia może nie powodować żadnych objawów1011. Większość osób z FH nie doświadcza widocznych objawów, dopóki nie rozwinie się choroba wieńcowa lub nie wystąpi zawał serca3. Jednak u niektórych osób z FH, szczególnie gdy poziom cholesterolu LDL jest bardzo wysoki, mogą występować fizyczne objawy nadmiaru cholesterolu11.
Objawy fizyczne Hipercholesterolemii rodzinnego występowania
Do najczęstszych objawów fizycznych należą:
- Żółtaki ścięgniste (xanthomas) – guzki lub zgrubienia powstałe w wyniku odkładania się cholesterolu w ścięgnach, szczególnie w ścięgnie Achillesa oraz w ścięgnach prostowników palców rąk1213. Mogą również występować na łokciach, kolanach i pośladkach7.
- Żółtaki powiekowe (xanthelasmas) – płaskie, żółtawe złogi cholesterolu na powiekach lub wokół oczu614.
- Rąbek rogówkowy (arcus cornealis/corneal arcus) – biały, szary lub niebieski pierścień wokół tęczówki oka. Jest to szczególnie niepokojące, jeśli występuje u osób poniżej 45 roku życia1516.
Te objawy są bardziej powszechne i występują wcześniej u osób z homozygotyczną FH, gdzie złogi cholesterolu mogą pojawić się już w pierwszym roku życia17.
Objawy powikłania sercowo-naczyniowe
Przy braku leczenia, długotrwałe podwyższone poziomy cholesterolu LDL prowadzą do miażdżycy tętnic i związanych z nią powikłań, które mogą objawiać się jako186:
- Ból w klatce piersiowej (dławica piersiowa/angina pectoris) – spowodowany zwężeniem tętnic wieńcowych1914.
- Zawał serca – w młodym wieku, często pierwszy objaw nieleczonej FH20.
- Objawy podobne do udaru – takie jak trudności w mówieniu, opadanie jednej strony twarzy, osłabienie jednej kończyny i zaburzenia równowagi1921.
- Choroba tętnic obwodowych – objawiająca się bólem łydek podczas chodzenia (chromanie przestankowe), trudno gojącymi się ranami na palcach stóp1920.
- Tętniak aorty – rozciągnięcie ściany największej tętnicy6.
- Stenoza aortalna – zwężenie zastawki aortalnej, szczególnie u osób z homozygotyczną FH22.
Podwyższony poziom cholesterolu LDL
Głównym objawem laboratoryjnym FH jest znacznie podwyższony poziom cholesterolu LDL23:
- U dorosłych z FH poziom cholesterolu LDL zazwyczaj przekracza 190 mg/dl (4,9 mmol/l)2425.
- U dzieci z FH poziom cholesterolu LDL zwykle przekracza 160 mg/dl (4,1 mmol/l)2426.
- W ciężkich przypadkach homozygotycznej FH poziom cholesterolu LDL może przekraczać 400-500 mg/dl (10-13 mmol/l) lub więcej2427.
Progresja choroby i powikłania
Hipercholesterolemia rodzinnego występowania jest chorobą progresywną, która bez leczenia prowadzi do poważnych powikłań sercowo-naczyniowych w młodym wieku28. Przebieg choroby różni się w zależności od typu FH oraz od tego, czy została wdrożona odpowiednia terapia29.
Przebieg choroby w heterozygotycznej FH
W przypadku heterozygotycznej FH (HeFH), jeśli nie jest leczona3031:
- Choroba wieńcowa może rozwinąć się już w wieku 30 lat32.
- Zawał serca może wystąpić u 50% mężczyzn przed ukończeniem 50. roku życia i u 30% kobiet przed ukończeniem 60. roku życia533.
- Żółtaki ścięgniste mogą pojawić się do trzeciej dekady życia u ponad 60% nieleczonych pacjentów34.
Cechy miażdżycy można zaobserwować już w dzieciństwie. Badania wykazały, że dzieci z heterozygotyczną FH mają grubszą warstwę błony wewnętrznej i środkowej tętnicy szyjnej (cIMT) w porównaniu do zdrowych dzieci22.
Przebieg choroby w homozygotycznej FH
Homozygotyczna FH (HoFH) charakteryzuje się znacznie cięższym i szybszym przebiegiem35:
- Choroba sercowo-naczyniowa może rozwinąć się już w pierwszej dekadzie życia, czasem nawet w wieku 2-3 lat3637.
- Żółtaki ścięgniste i inne złogi cholesterolowe pojawiają się bardzo wcześnie, często w pierwszym roku życia17.
- Bez odpowiedniego leczenia, pacjenci zazwyczaj nie dożywają 30. roku życia3830.
- Może występować stenoza aortalna i niedomykalność zastawki mitralnej z powodu złogów cholesterolu i wapnia22.
Główne powikłania FH
Długotrwale nieleczona hipercholesterolemia rodzinnego występowania prowadzi do szeregu poważnych powikłań1939:
- Miażdżyca tętnic (atherosclerosis) – nadmiar cholesterolu prowadzi do tworzenia się blaszek miażdżycowych w ścianach tętnic, powodując ich zwężenie i utrudnienie przepływu krwi3.
- Choroba wieńcowa (coronary artery disease) – zwężenie tętnic wieńcowych, które może prowadzić do zawału serca40.
- Zawał serca (heart attack) – szczególnie w młodym wieku19.
- Udar mózgu (stroke) – spowodowany zwężeniem lub zablokowaniem tętnic mózgowych19.
- Choroba tętnic obwodowych (peripheral vascular disease) – zwężenie tętnic w kończynach, szczególnie w nogach6.
- Zmiany w zastawkach serca – szczególnie w homozygotycznej FH, mogą wystąpić zwężenia zastawki aortalnej22.
- Nagła śmierć sercowa – może być pierwszym objawem choroby6.
Różnice w przebiegu choroby w zależności od płci
Warto zauważyć, że przebieg hipercholesterolemii rodzinnego występowania różni się w zależności od płci3315:
- U mężczyzn z nieleczoną FH zawały serca występują zazwyczaj między 40. a 50. rokiem życia, a 85% mężczyzn z FH doświadcza zawału serca do 60. roku życia33.
- U kobiet z nieleczoną FH zawały serca występują około 10 lat później niż u mężczyzn, zazwyczaj między 50. a 60. rokiem życia3315.
Znaczenie wczesnej diagnozy i leczenia
Wczesna diagnoza i leczenie hipercholesterolemii rodzinnego występowania mają kluczowe znaczenie dla zmniejszenia ryzyka sercowo-naczyniowego41. Badania pokazują, że510:
- Wczesne zdiagnozowanie i leczenie FH może zmniejszyć ryzyko choroby wieńcowej o około 80%5.
- Odpowiednie leczenie może obniżyć ryzyko sercowo-naczyniowe do poziomu porównywalnego z populacją ogólną41.
- U osób z odpowiednio leczoną FH rokowanie jest doskonałe32.
Jednak obecnie tylko około 10% osób z FH jest prawidłowo zdiagnozowanych, co stanowi poważny problem zdrowia publicznego4243.
Podsumowanie
Hipercholesterolemia rodzinnego występowania jest poważnym, genetycznym zaburzeniem metabolizmu lipidów, które prowadzi do znacznie podwyższonego poziomu cholesterolu LDL od urodzenia144. Choroba ta, jeśli pozostaje nieleczona, powoduje przyspieszoną miażdżycę tętnic i zwiększa ryzyko przedwczesnej choroby wieńcowej, zawału serca i zgonu31.
Objawy fizyczne FH, takie jak żółtaki ścięgniste, żółtaki powiekowe i rąbek rogówkowy, mogą pomóc w rozpoznaniu choroby, jednak wiele osób nie wykazuje żadnych objawów, dopóki nie rozwiną się poważne powikłania sercowo-naczyniowe113. Dlatego kluczowe znaczenie ma wczesna diagnoza oparta na badaniach poziomu cholesterolu LDL, wywiadzie rodzinnym i testach genetycznych24.
Przebieg choroby różni się w zależności od typu FH i płci, przy czym homozygotyczna FH ma znacznie cięższy przebieg niż heterozygotyczna FH3533. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie, obejmujące kombinację zmiany stylu życia i farmakoterapii, mogą znacznie zmniejszyć ryzyko sercowo-naczyniowe i poprawić rokowanie pacjentów z FH545.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.