Halucynacje i słyszenie głosów
Etiologia i przyczyny
Halucynacje słuchowe, definiowane jako percepcje dźwiękowe bez zewnętrznego bodźca, mają złożoną etiologię obejmującą czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe. Występują najczęściej w schizofrenii (75-80% pacjentów), gdzie mają charakter negatywny i krytyczny, ale także w chorobie afektywnej dwubiegunowej (20-50%), PTSD (~40%), zaburzeniach lękowych (~14%) i ciężkiej depresji (~10%). Neuroobrazowanie (PET, fMRI) wskazuje na zwiększoną aktywność w jądrach prążkowia, wzgórzu, regionach paralimbicznych i podwzgórzu oraz zaburzenia funkcji lewego płata skroniowego. Patofizjologia obejmuje dysfunkcje receptorów dopaminowych D2, serotoninowych 5HT2a oraz glutaminergicznych, a także zaburzenia równowagi między układem limbicznym a korą przedczołową (model VOICE). Modele neurokognitywne sugerują, że halucynacje wynikają z błędnego przypisywania wewnętrznych zdarzeń poznawczych źródłom zewnętrznym, co jest związane z deficytami w monitorowaniu mowy wewnętrznej i przetwarzaniu motoryczno-sensorycznym.
- Etiologia halucynacji i słyszenia głosów
- Zaburzenia psychiczne jako przyczyna halucynacji słuchowych
- Neurobiologiczne podłoże halucynacji słuchowych
- Uwarunkowania psychologiczne i poznawcze
- Czynniki neurologiczne i medyczne
- Inne czynniki i przyczyny sytuacyjne
- Mechanizmy powstawania halucynacji słuchowych
- Nieprawidłowości w przetwarzaniu sensorycznym
- Zaburzenia integracji między obszarami mózgu
- Czynniki emocjonalne i społeczne
- Predyspozycje do doświadczania halucynacji słuchowych
- Implikacje kliniczne i terapeutyczne
- Najnowsze badania i perspektywy
- Podsumowanie etiologii halucynacji słuchowych
Etiologia halucynacji i słyszenia głosów
Halucynacje i słyszenie głosów to zaburzenia percepcji, w których osoba doświadcza wrażeń zmysłowych bez zewnętrznego bodźca. Zjawisko to ma złożoną etiologię, a przyczyny jego występowania są wielorakie i nie zawsze związane z chorobą psychiczną. Chociaż dokładny mechanizm powstawania halucynacji słuchowych nie został w pełni poznany, badania wskazują na udział wielu czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych12.
Zaburzenia psychiczne jako przyczyna halucynacji słuchowych
Halucynacje słuchowe są często kojarzone z zaburzeniami psychotycznymi, ale mogą występować również w innych jednostkach chorobowych. Schizofrenię uważa się za główną przyczynę halucynacji słuchowych, które występują u około 75-80% osób z tym rozpoznaniem34. Halucynacje słuchowe w schizofrenii mają zazwyczaj formę głosów, które mogą komentować zachowanie pacjenta, prowadzić dialog między sobą lub wydawać polecenia5.
Poza schizofrenią, halucynacje słuchowe występują również w innych zaburzeniach psychicznych6:
- Choroba afektywna dwubiegunowa – u 20-50% pacjentów
- Zespół stresu pourazowego (PTSD) – u około 40% pacjentów
- Zaburzenia lękowe – u około 14% osób
- Ciężka depresja – u około 10% osób
W zaburzeniach psychotycznych, takich jak schizofrenia, halucynacje słuchowe są zazwyczaj bardziej złożone, częstsze i mają większy wpływ na funkcjonowanie pacjenta niż w przypadku osób bez zaburzeń psychicznych9. W schizofrenii głosy często mają negatywny, krytyczny lub zagrażający charakter, w przeciwieństwie do halucynacji występujących u osób bez zaburzeń psychicznych, które są zwykle bardziej neutralne lub pozytywne10.
Neurobiologiczne podłoże halucynacji słuchowych
Badania z wykorzystaniem technik neuroobrazowania, takich jak pozytronowa tomografia emisyjna (PET) i funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI), wskazują na zwiększoną aktywność w strukturach podkorowych (jądra prążkowia i wzgórza), regionach paralimbicznych i podwzgórzu u pacjentów ze schizofrenią doświadczających halucynacji11. Ponadto, analizy wykazują zaburzenia funkcjonowania lewego płata skroniowego, który odgrywa kluczową rolę w przetwarzaniu mowy1213.
Dokładny mechanizm powstawania halucynacji słuchowych pozostaje jednak niejasny. Proponowane modele neurokognitywne sugerują, że halucynacje mogą być wynikiem14:
- Spontanicznej aktywacji sieci słuchowej, obejmującej lewy górny zakręt skroniowy, zakręty skroniowe poprzeczne (zakręty Heschla) i lewy płat skroniowy
- Zaburzenia równowagi pomiędzy nadmierną aktywacją układu limbicznego a niedostateczną aktywnością hamującą kory przedczołowej (model VOICE)
- Spontanicznego wyładowania neuronów czuciowych bez odpowiednich mechanizmów hamujących
- Zmian w szlakach wzgórzowo-migdałowych, co wpływa na przetwarzanie emocjonalne reakcji na halucynacje słuchowe
Na poziomie neurochemicznym, szczególnie istotną rolę w powstawaniu halucynacji słuchowych odgrywają receptory dopaminowe (D2) i serotoninowe (5HT2a). Badania neuroobrazowe wykazały zwiększone zajęcie receptorów D2 w układzie prążkowia oraz receptorów 5HT2a w jądrze ogoniastym17. W schizofrenii istnieją dowody na to, że bardzo wysokie poziomy dopaminy w układzie limbicznym odgrywają główną rolę w powstawaniu halucynacji i urojeń18.
Oprócz zaburzeń dopaminergicznych, w patofizjologii halucynacji może uczestniczyć również nieprawidłowa neurotransmisja cholinergiczna. Ponadto, serotonina również została powiązana z powstawaniem halucynacji, co opiera się na fakcie, że wiele substancji halucynogennych, takich jak LSD, meskalina, psylocybina i ekstazy, działa jako agonisty lub częściowe agonisty receptorów serotoninowych 5-HT2A19.
Potencjalną rolę glutaminianu w halucynacjach sugeruje odkrycie, że antagoniści glutaminianu, takie jak fencyklidyna i ketamina, mogą indukować halucynacje. Teoria glutaminianowa, proponowana jako możliwa przyczyna schizofrenii, może mieć również implikacje w przypadku halucynacji słuchowych, które są podejrzewane o wywołanie przez zmienioną transmisję glutaminergiczną2021.
Uwarunkowania psychologiczne i poznawcze
Najnowsze modele halucynacji zakładają, że są one związane z błędnym przypisywaniem wewnętrznych zdarzeń poznawczych do źródeł zewnętrznych22. Niektóre badania dostarczają dowodów na koncepcję Bentalla, że osoby doświadczające halucynacji mają zaburzoną zdolność rozróżniania między zdarzeniami rzeczywistymi a wyobrażonymi, wykazując szczególne skłonności do przypisywania swoich myśli źródłom zewnętrznym23.
Morrison zgadza się z teorią, że halucynacje są wewnętrznymi zdarzeniami poznawczymi, które są błędnie przypisywane źródłom zewnętrznym24. Zgodnie z teorią internalizacji mowy wewnętrznej, zaburzenie może wystąpić podczas normalnego procesu internalizacji głosu wewnętrznego, gdy osoba nie interpretuje własnego głosu jako należącego do niej25.
Alternatywnie, zaburzenie może wystąpić podczas procesu ponownej eksternalizacji głosu wewnętrznego, co skutkuje pozornym drugim głosem, który wydaje się obcy dla jednostki26. Ta zaburzona percepcja swojego wewnętrznego głosu może wyjaśniać, dlaczego niektóre osoby doświadczają halucynacji słuchowych jako głosów zewnętrznych.
Czynniki neurologiczne i medyczne
Halucynacje słuchowe mogą być również objawem różnych stanów neurologicznych i medycznych2728:
- Zaburzenia snu, takie jak narkolepsja i bezsenność
- Choroba Parkinsona – halucynacje mogą dotyczyć nawet 50% pacjentów29
- Udar mózgu
- Migrena
- Guzy mózgu lub zmiany w płacie skroniowym, pniu mózgu lub wzgórzu
- Padaczka – zwłaszcza padaczka płata skroniowego
- Otępienie, w tym choroba Alzheimera i otępienie z ciałami Lewy’ego30
- Infekcje, takie jak zapalenie opon mózgowych i zapalenie mózgu
Problemy ze słuchem również mogą przyczyniać się do powstawania halucynacji słuchowych. Badania wskazują, że halucynacje słuchowe występują u około 16% dorosłych z upośledzeniem słuchu i mogą przybierać dwie formy: proste halucynacje (szumy uszne) i złożone halucynacje (mowa i muzyka)33. Osoby z utratą słuchu w jednym lub obu uszach mogą słyszeć różne dźwięki, muzykę lub głosy, których w rzeczywistości nie ma34.
Inne czynniki i przyczyny sytuacyjne
Halucynacje słuchowe mogą być również wywołane przez różne tymczasowe stany i sytuacje35:
Używki i substancje psychoaktywne:
- Alkohol – zarówno nadmierne spożycie, jak i zespół odstawienia (delirium tremens)36
- Narkotyki rekreacyjne, takie jak LSD, kokaina, amfetaminy, PCP, ketamina i marihuana37
Czynniki fizjologiczne:
- Brak snu lub zaburzenia snu – halucynacje hipnagogiczne (podczas zasypiania) i hipnopompiczne (podczas budzenia się)38
- Skrajny głód lub niedożywienie39
- Wysoka gorączka40
Czynniki psychologiczne:
- Ekstremalny stres lub żałoba – silne negatywne emocje mogą zwiększać podatność na halucynacje4142
- Izolacja społeczna43
- Trauma psychiczna44
Inne czynniki medyczne:
- Efekty uboczne niektórych leków (jako działanie niepożądane)4546
- Okres po znieczuleniu ogólnym po operacji lub zabiegu47
- Niedobory witamin, w tym witaminy D i B1248
Mechanizmy powstawania halucynacji słuchowych
Nieprawidłowości w przetwarzaniu sensorycznym
Badania neuroobrazowe wykazały, że halucynacje powodują aktywację obszarów mózgu specyficznych dla modalności sensorycznej, zaangażowanych w normalną percepcję49. W przypadku halucynacji słuchowych aktywowane są obszary odpowiedzialne za przetwarzanie mowy i języka50.
Zakłada się, że normalne ścieżki neuronalne zaangażowane w percepcję i produkcję mowy, które są zlateralizowane do lewego płata skroniowego, również leżą u podstaw halucynacji słuchowych51. Percepcja halucynacji słuchowych odpowiada doświadczeniu rzeczywistego słyszenia zewnętrznego, pomimo braku jakiegokolwiek dźwięku52.
Najnowsze badania wskazują, że zaburzenia transformacji motoryczno-sensorycznej mogą pośredniczyć w powstawaniu halucynacji słuchowych. Teoria zakłada, że selektywne upośledzenie funkcjonalnie odmiennych sygnałów wyładowania korowego (CD) i kopii eferentnej (EC) podczas przekształcania sygnałów motorycznych na sensoryczne powoduje pozytywne objawy halucynacji53.
Według tego modelu, objawy słuchowych halucynacji werbalnych (AVH) są zapośredniczone przez upośledzoną funkcję monitorowania źródła CD, co skutkuje brakiem hamowania odpowiedzi słuchowych w ogólnym przygotowaniu mowy, a także nieprecyzyjną funkcją aktywacji EC, co prowadzi do zróżnicowanego wzmocnienia i uwrażliwienia kory słuchowej podczas specyficznego przygotowania mowy54.
Zaburzenia integracji między obszarami mózgu
Niektóre badania sugerują, że pacjenci ze schizofrenią cierpią na zmniejszoną łączność mózgową55. Ta koncepcja opiera się na hipotezie, że halucynacje słuchowe mogą wynikać z zaburzeń komunikacji pomiędzy różnymi obszarami mózgu, co prowadzi do nieprawidłowego przetwarzania informacji sensorycznych i poznawczych.
Funkcjonalne badania MRI wykazały, że u osób doświadczających halucynacji słuchowych występuje zmieniona aktywacja obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie języka i pamięć werbalną krótkotrwałą, a nie obszarów słuchowych56. To odkrycie kwestionuje tradycyjne modele, które zakładają, że halucynacje słuchowe są wynikiem nieprawidłowej aktywności w korze słuchowej.
Zamiast tego, dane te sugerują, że halucynacje słuchowe mogą być manifestacją zaburzeń w mechanizmach, które normalnie uczestniczą w przetwarzaniu mowy, takich jak obszar Broki i Wernickego57. Ponieważ pamięć krótkotrwała werbalna w pewnym stopniu odpowiada koncepcji mowy wewnętrznej, te odkrycia można interpretować jako poparcie dla teorii Fritha o błędnie oznakowanej mowie wewnętrznej jako przyczynie halucynacji słuchowych58.
Czynniki emocjonalne i społeczne
Podwyższony poziom emocji może odgrywać rolę w powstawaniu głosów59. Badania wskazują, że wzgórze i ciało migdałowate, struktury zaangażowane w przetwarzanie emocji, mogą być nadmiernie aktywne podczas halucynacji słuchowych, co sugeruje, że komponenty emocjonalne mogą wpływać na powstawanie i treść halucynacji60.
Deprywacja społeczna, a dokładniej brak interakcji społecznych i rozmów, może zwiększać prawdopodobieństwo produkcji halucynowanych rozmów przez mózg61. Hipoteza ta sugeruje, że izolacja społeczna może być czynnikiem ryzyka dla rozwoju halucynacji słuchowych.
Traumatyczne doświadczenia życiowe, szczególnie te, które miały miejsce we wczesnym okresie życia pacjenta, mogą przyczyniać się do rozwoju halucynacji słuchowych62. Według tej hipotezy, głosy mogą być wynikiem traumatycznego incydentu, który miał miejsce we wczesnym życiu pacjenta, a słyszenie jednego lub więcej głosów może być rezultatem doświadczenia zaburzenia dysocjacyjnego63.
Predyspozycje do doświadczania halucynacji słuchowych
Czynniki genetyczne i strukturalne
Badania sugerują, że podatność na rozwój „słyszenia głosów” może być związana z odchyleniami w organizacji układu słuchowego, które występują w okresie niemowlęcym i poprzedzają rozwój mowy oraz wystąpienie objawów psychotycznych o wiele lat64. Mapy tonotopiczne, które organizują się, gdy ludzie są jeszcze niemowlętami i pozostają stabilne przez całe życie, mogą być kluczowym czynnikiem w rozwoju tej podatności65.
Choroba psychiczna często występuje rodzinnie. Chociaż istnieją znane przypadki, w których wykazano, że słyszenie głosów jest dziedziczone w rodzinie, nie ma jasnej przyczyny genetycznej. Cechy, które występują w rodzinie, mogą być również spowodowane grupowaniem się traumatycznych doświadczeń w tej rodzinie66.
W badaniu z 2021 roku naukowcy zauważyli szereg czynników w schizofrenii, które mogłyby być zaangażowane poza tymi wpływającymi na obszary słuchowe i językowe mózgu. Czynniki te obejmują genetykę, zmiany w poziomach glutaminianu (neuroprzekaźnika, który przesyła wiadomości w mózgu i nerwach), zmiany elektroencefalograficzne w mózgu, zmiany w istocie białej mózgu oraz strukturę korową67.
Podatność indywidualna i czynniki ryzyka
Badania wskazują, że mechanizmy leżące u podstaw halucynacji są obecne w mózgu każdego człowieka, ale z jakiegoś powodu niektóre osoby są bardziej podatne na ich występowanie niż inne68. Ta podatność może wynikać z kombinacji czynników genetycznych, neurobiologicznych i środowiskowych.
Szacuje się, że 5-10% wszystkich ludzi czasami słyszy głosy – na przykład zmarłych krewnych lub wyższych istot – bez posiadania jakiejkolwiek choroby69. Oznacza to, że zjawisko to nie ogranicza się do osób z zaburzeniami psychicznymi, jak się powszechnie zakłada.
Granica między nieszkodliwymi a patologicznymi halucynacjami jest płynna. Jednym z kryteriów może być to, czy słyszenie głosów negatywnie wpływa na życie ludzi, powodując na przykład samookaleczenie lub uniemożliwiając prowadzenie autonomicznego życia. Z drugiej strony, głosy mogą być nieszkodliwe lub nawet dobroczynne – na przykład jeśli ktoś słyszy głos swojej zmarłej babci, która oferuje dobre rady70.
Implikacje kliniczne i terapeutyczne
Diagnostyka różnicowa
Aby zróżnicować przyczyny halucynacji słuchowych, kluczowe jest skupienie się na następujących elementach71:
- Szczegółowy wywiad medyczny, analizy laboratoryjne i neuroobrazowanie są potrzebne do wykluczenia etiologii organicznych
- Szczegóły dotyczące używania substancji (nielegalnych i dostępnych bez recepty), profili leków i stosowanych suplementów, aby wykluczyć przyczyny toksyczno-metaboliczne
- Szczegółowy wywiad rodzinny w kierunku zaburzeń psychicznych, ponieważ wiele chorób psychicznych wykazuje wysoką dziedziczność
Ważne jest, aby pamiętać, że nie wszystkie halucynacje słuchowe są związane z chorobą psychiczną. Mogą one występować z wielu innych powodów, takich jak utrata słuchu, i nie zawsze są oznaką zaburzeń psychicznych72. Dlatego dokładna diagnostyka różnicowa jest niezbędna do ustalenia właściwego rozpoznania i odpowiedniego leczenia.
Podejścia terapeutyczne
Leczenie halucynacji słuchowych zależy od ich przyczyny. Halucynacje spowodowane tymczasowymi stanami, takimi jak skrajny głód lub brak snu, ustąpią po leczeniu lub ustąpieniu podstawowego stanu73.
Lekarze przepisują leki do leczenia halucynacji słuchowych tylko wtedy, gdy są one częścią podstawowego przewlekłego schorzenia74. W przypadku osób z zaburzeniami psychicznymi, które doświadczają halucynacji słuchowych, skuteczna może być psychoterapia (terapia rozmową) w połączeniu z lekami75.
Leki przeciwpsychotyczne są często stosowane w leczeniu halucynacji słuchowych związanych z psychozą. Badania wykazują, że pozytywne objawy schizofrenii dobrze reagują na podawanie neuroleptyków, jednak sama choroba psychotyczna nie76. Oznacza to, że ustąpienie halucynacji niekoniecznie wskazuje na ustąpienie podstawowego zaburzenia myślenia.
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) jest cennym narzędziem pomagającym osobom kwestionować i przeformułowywać niepokojące halucynacje77. W przypadku halucynacji związanych z traumą, może być ważne ponowne odwiedzenie i tworzenie nowych znaczeń wokół tych pierwotnych przyczyn78.
Niektóre badania wykazały, że pacjenci ze schizofrenią, którzy używają alkoholu lub narkotyków, często doświadczają nasilenia halucynacji słuchowych. Podobnie jak w przypadku innych objawów psychotycznych, głosy również nasilają się, gdy chory znajduje się pod presją emocjonalną i psychologiczną, szczególnie jeśli doświadcza otwartej wrogości79.
Znaczenie wsparcia społecznego
Badania wykazały, że wsparcie społeczne jest kluczowym krokiem w procesie zdrowienia dla osób doświadczających halucynacji słuchowych80. Rozmowa z ludźmi pomaga zapewnić odwrócenie uwagi od obraźliwych komentarzy wygłaszanych przez głosy, daje możliwość zebrania innych informacji w celu zakwestionowania nieprzyjemnych rzeczy, które mówią głosy, a niektórzy nawet opisują, że słyszą nieprzyjemne głosy rzadziej, gdy są wśród innych81.
Jednak osoby słyszące głosy mogą napotykać na następujące przeszkody w integracji społecznej82:
- Trudności podczas rozmów, na przykład koncentracja na czyjejś wypowiedzi przy jednoczesnym słyszeniu głosów jest trudna i męcząca
- Negatywne oczekiwania dotyczące interakcji, na przykład obawa przed stygmatyzacją i negatywną oceną
- Trudności w dzieleniu się doświadczeniami głosów, na przykład bezinteresowna obawa, że rozmawianie o głosach sprawi, że inni poczują się zdenerwowani
Dlatego też ważne jest tworzenie bezpiecznych przestrzeni, w których osoby doświadczające halucynacji słuchowych mogą dzielić się swoimi doświadczeniami bez obawy przed osądem lub stygmatyzacją.
Najnowsze badania i perspektywy
Najnowsze badania opublikowane w 2024 roku rzucają nowe światło na jedno z charakterystycznych zjawisk schizofrenii – halucynacje słuchowe83. Naukowcy odkryli, że osoby ze schizofrenią często słyszą głosy i dźwięki, których nie ma – aż 80% osób z tą chorobą psychiczną doświadcza halucynacji słuchowych. Naukowcy teoretyzowali, że dzieje się tak, gdy osoba ze schizofrenią ma trudności z rozpoznaniem wewnętrznej mowy jako wygenerowanej przez siebie84.
Badacze odkryli, że u osób ze schizofrenią występują zaburzone i zakłócone sygnały motoryczne, a wzajemne oddziaływanie tych nieprawidłowych sygnałów prowadzi do halucynacji85. Ta nowa perspektywa może prowadzić do rozwoju nieinwazyjnych technik neuromodulacyjnych, które mogłyby złagodzić halucynacje86.
Inne badania sugerują, że podatność na rozwijanie „głosów” jest prawdopodobnie ustalona wiele lat przed pojawieniem się objawów87. Ponieważ mapa tonotopowa (organizacja częstotliwości dźwięków w korze słuchowej) jest ustalana, gdy ludzie są jeszcze niemowlętami i pozostaje stabilna przez całe życie, wyniki badań sugerują, że podatność na rozwijanie „głosów” jest powiązana z odchyleniem w organizacji układu słuchowego, które występuje w okresie niemowlęcym i poprzedza rozwój mowy oraz początek objawów psychotycznych o wiele lat88.
Badacze mają nadzieję, że głębsze zrozumienie mechanistyczne choroby pomoże również rozszerzyć opcje leczenia poza leki. „Nie można leczyć tego, czego się nie rozumie, a ten brak zrozumienia utrudnił rozwój nowych metod leczenia, które tak naprawdę nie zmieniły się zbytnio w ciągu 40 lat”89.
Według autorów, oprócz pomagania lekarzom w identyfikacji osób, które prawdopodobnie doświadczą halucynacji, zanim objawy wystąpią lub staną się poważne, kora słuchowa może być obszarem do rozważenia dla nowych metod neuromodulacji, które pomogą pacjentom, którzy już mają objawy90.
Podsumowanie etiologii halucynacji słuchowych
Etiologia halucynacji słuchowych i słyszenia głosów jest złożona i wieloczynnikowa. Chociaż dokładne mechanizmy leżące u podstaw tych zjawisk nie są w pełni zrozumiane, badania wskazują na kombinację czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych91.
W schizofrenii i innych zaburzeniach psychotycznych halucynacje słuchowe są prawdopodobnie wynikiem zaburzeń neurobiologicznych, obejmujących nieprawidłową neurotransmisję dopaminergiczną, serotoninergiczną i glutaminergiczną, a także zaburzenia w funkcjonowaniu obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie języka i mowy9293.
Czynniki psychologiczne, takie jak trudności w rozróżnianiu między zdarzeniami wewnętrznymi a zewnętrznymi, oraz czynniki społeczne, takie jak izolacja i traumatyczne doświadczenia, również mogą przyczyniać się do rozwoju halucynacji słuchowych9495.
Halucynacje słuchowe mogą występować również w wielu stanach neurologicznych i medycznych, a także mogą być wywołane przez substancje psychoaktywne, leki, brak snu i inne tymczasowe stany9697.
Ważne jest, aby pamiętać, że nie wszystkie halucynacje słuchowe są związane z chorobą psychiczną, a ich występowanie niekoniecznie wskazuje na poważne zaburzenie psychiczne lub neurologiczne98. Dokładna diagnostyka różnicowa jest kluczowa dla ustalenia właściwej przyczyny i odpowiedniego leczenia halucynacji słuchowych.
Najnowsze badania dostarczają nowych perspektyw na mechanizmy leżące u podstaw halucynacji słuchowych i mogą prowadzić do rozwoju bardziej ukierunkowanych i skutecznych interwencji terapeutycznych w przyszłości99100.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.