Ginekomastia
Patofizjologia i mechanizm
Ginekomastia to łagodny rozrost tkanki gruczołowej piersi u mężczyzn, wynikający z zaburzenia równowagi hormonalnej między estrogenami a androgenami, prowadzącej do przewagi estrogenowej. Patofizjologia obejmuje zwiększone stężenie wolnych estrogenów (pochodzących z jąder, nadnerczy lub obwodowej aromatyzacji androgenów), zmniejszony rozkład estrogenów, ekspozycję na związki estrogenne oraz wpływ leków modyfikujących wiązanie hormonów płciowych z SHBG. Wzrost aromatazy w tkance tłuszczowej, szczególnie u osób otyłych, oraz zmiany w poziomach SHBG (np. w nadczynności tarczycy, marskości wątroby) dodatkowo modyfikują stosunek wolnego testosteronu do estradiolu. Ginekomastia fizjologiczna występuje w okresie noworodkowym, dojrzewania (zwykle ustępuje w ciągu 6 miesięcy do 2 lat) oraz u starszych mężczyzn (>65 lat) z hipogonadyzmem i podwyższonym SHBG. Patologiczne przyczyny obejmują m.in. zespół Klinefeltera, guzy jąder i nadnerczy, nadczynność tarczycy, hipogonadyzm pierwotny i wtórny oraz stosowanie leków (np. spironolakton, leki przeciwpsychotyczne, ketokonazol, efawirenz). Mechanizmy lekowe obejmują hamowanie syntezy androgenów, antagonizm receptorów androgenowych, działanie estrogenopodobne oraz indukcję hiperprolaktynemii.
- Patogeneza Ginekomastii
- Mechanizm Hormonalny
- Aromatyzacja Obwodowa
- Rola Globuliny Wiążącej Hormony Płciowe (SHBG)
- Rola Osi Podwzgórze-Przysadka
- Wpływ Prolaktyny
- Patogeneza Fizjologicznej Ginekomastii
- Patogeneza Ginekomastii Patologicznej
- Przyczyny Endokrynologiczne
- Pierwotny i Wtórny Hipogonadyzm
- Zaburzenia Receptorów Androgenowych
- Schorzenia Wątroby i Nerek
- Patogeneza Ginekomastii Indukowanej Lekami
- Mechanizmy Ginekomastii Indukowanej Lekami
- Spironolakton i Ginekomastia
- Izoniazyd i Ginekomastia
- Efawirenz i Ginekomastia
- Typy Histologiczne Ginekomastii
- Rola Receptorów Estrogenowych i Progesteronowych
- Nowe Metody Leczenia Ginekomastii
Patogeneza Ginekomastii
Ginekomastia to łagodny rozrost tkanki gruczołowej piersi u mężczyzn, który charakteryzuje się rozrostem przewodów gruczołowych i podścieliska. Głównym mechanizmem patofizjologicznym prowadzącym do rozwoju ginekomastii jest zaburzenie równowagi między estrogenami a androgenami na poziomie tkanki piersiowej, co skutkuje przewagą działania estrogenów.123
Mechanizm Hormonalny
Rozwój piersi u mężczyzn, podobnie jak u kobiet, wymaga obecności estrogenów, hormonu wzrostu (GH) oraz insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1). Estrogeny stymulują proliferację tkanki gruczołowej, wydłużenie i rozgałęzienie przewodów, proliferację fibroblastów okołoprzewodowych oraz zwiększenie unaczynienia.13 Androgeny natomiast hamują rozwój tkanki piersiowej. Zatem każdy stan chorobowy lub lek, który zwiększa stężenie estrogenów lub zmniejsza stężenie androgenów, powodując wzrost stosunku estrogenu do androgenu, może indukować ginekomastię.14
Główny mechanizm patofizjologiczny ginekomastii opiera się na:56
- Zwiększonym stężeniu wolnych estrogenów wydzielanych przez jądra lub nadnercza
- Zwiększonej aromatyzacji androgenów do estrogenów w tkankach obwodowych
- Zmniejszonym rozkładzie estrogenów
- Ekspozycji na związki o działaniu estrogennym lub egzogenne estrogeny
- Stosowaniu leków, które wypierają więcej estrogenów niż androgenów z globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG)
Z drugiej strony, zaburzenie równowagi może wynikać z:67
- Zmniejszonej produkcji androgenów w jądrach
- Zwiększonego wiązania androgenów (w stosunku do estrogenów) przez SHBG
- Zaburzeń metabolizmu androgenów
- Wypierania androgenów z ich receptorów przez leki
- Defektów receptorów androgenowych
Aromatyzacja Obwodowa
Produkcja estrogenów u mężczyzn wynika głównie z obwodowej konwersji androgenów (testosteronu i androstendionu) do estradiolu i estronu, co zachodzi za pośrednictwem enzymu aromatazy, zlokalizowanej głównie w mięśniach, skórze i tkance tłuszczowej.3 Zwiększona aktywność aromatazy w tkance tłuszczowej jest szczególnie istotna u osób z otyłością, gdzie obserwuje się zwiększoną konwersję androgenów do estrogenów.89 Niektóre badania wskazują, że wielu nastolatków z ginekomastią okresu dojrzewania ma prawidłowe poziomy estrogenów, a rozwój ginekomastii wiąże się ze zwiększoną wrażliwością tkanki piersiowej na normalne stężenie krążącego estrogenu oraz obecnością lokalnych czynników tkankowych zwiększających aromatyzację androgenów do estrogenów w samej tkance piersiowej.9
Rola Globuliny Wiążącej Hormony Płciowe (SHBG)
Równowaga między wolnym testosteronem a estrogenem jest również modyfikowana przez poziomy SHBG, co stanowi proponowany mechanizm ginekomastii w niektórych schorzeniach, takich jak nadczynność tarczycy, przewlekła choroba wątroby oraz stosowanie niektórych leków, np. spironolaktonu.2 Hormony tarczycy, szczególnie T4, wpływają na poziom SHBG w osoczu, zwiększając jego produkcję w wątrobie.10 Wyższe powinowactwo testosteronu do SHBG w porównaniu z estrogenem przyczynia się do podwyższonych całkowitych poziomów testosteronu, normalnych lub niskich poziomów wolnego testosteronu i podwyższonych poziomów wolnego estradiolu.11
Rola Osi Podwzgórze-Przysadka
W przypadku hipogonadyzmu pierwotnego lub wtórnego, zmniejszona produkcja testosteronu prowadzi do zmniejszenia stężenia testosteronu w surowicy i kompensacyjnego wzrostu uwalniania hormonu luteinizującego (LH). Nadmiar LH powoduje zwiększoną stymulację komórek Leydiga z hamowaniem aktywności 17,20-liazy i 17-hydroksylazy oraz zwiększoną aromatyzację testosteronu do estradiolu; efektem netto jest wzrost wydzielania estradiolu w stosunku do testosteronu.39
Istnieją dowody na to, że powiększone męskie gruczoły piersiowe zawierają receptory dla LH i ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (hCG).6 Zwiększone poziomy LH w chorobie Gravesa przyczyniają się do dalszego zwiększenia produkcji estradiolu w stosunku do testosteronu przez komórki Leydiga.11
Wpływ Prolaktyny
Innym działaniem hormonalnym stymulującym tkankę piersiową u mężczyzn jest działanie wtórne do hiperprolaktynemii.6 Wytwarzające prolaktynę gruczolaki przysadki (prolaktinoma) indukują ginekomastię poprzez ich pośrednią rolę w zmianie stosunku androgenu do estrogenu.9 Rozwój ginekomastii indukowanej lekami przeciwpsychotycznymi jest uważany głównie za objaw hiperprolaktynemii, stanu wywołanego przez leki przeciwpsychotyczne blokujące receptory dopaminowe D2 w przysadce.12
Patogeneza Fizjologicznej Ginekomastii
Ginekomastia fizjologiczna może wystąpić w trzech głównych okresach życia: noworodkowym, w okresie dojrzewania i u starszych mężczyzn.113
Ginekomastia Noworodkowa
U noworodków płci męskiej ginekomastia może występować z powodu ekspozycji na estrogeny matczyne podczas życia płodowego. Jest to stan przejściowy, który zazwyczaj ustępuje w ciągu kilku tygodni po urodzeniu.814
Ginekomastia Okresu Dojrzewania
Ginekomastia okresu dojrzewania jest najczęstszą formą i występuje u ponad połowy chłopców w okresie dojrzewania. Mechanizm, przez który występuje, może być związany albo ze zmniejszoną produkcją androgenów, albo ze zwiększoną aromatyzacją krążących androgenów, co zwiększa stosunek estrogenu do androgenu.1 Szybszy wzrost poziomu estradiolu niż testosteronu prowadzi do przejściowej nierównowagi hormonalnej, która zazwyczaj normalizuje się w ciągu 6 miesięcy do 2 lat.1415
W badaniu populacyjnym zdrowych chłopców i nastolatków stwierdzono, że poziomy IGF-I były podwyższone u chłopców z ginekomastią okresu dojrzewania w porównaniu z chłopcami bez ginekomastii, co sugeruje, że oś GH-IGF-I może być zaangażowana w patogenezę ginekomastii okresu dojrzewania.1
Ginekomastia u Starszych Mężczyzn
U starszych mężczyzn powyżej 65 roku życia często występuje względny hipogonadyzm ze spadkiem poziomu testosteronu w osoczu, podwyższeniem SHBG i zmniejszeniem wolnego testosteronu.616 Zmiany hormonalne związane ze starzeniem mogą powodować ginekomastię, szczególnie u osób z nadwagą.16
Patogeneza Ginekomastii Patologicznej
Patologiczna ginekomastia może być spowodowana zwiększeniem produkcji i/lub działania estrogenu, zmniejszeniem produkcji i/lub działania testosteronu wraz ze zwiększoną aromatyzacją i wysokim poziomem estrogenu, lub stosowaniem leków.3
Przyczyny Endokrynologiczne
Schorzenia endokrynologiczne mogące prowadzić do ginekomastii obejmują:173
- Zespół Klinefeltera – u ponad 50% pacjentów z zespołem Klinefeltera występuje ginekomastia w wyniku zarówno zwiększonej aktywności aromatazy, jak i zmniejszonej produkcji androgenów.9
- Guzy jąder – guzy komórek Sertoliego lub Leydiga mogą wydzielać estradiol.6 Ginekomastia bez obrzęku jąder jest głównym objawem u 7-11% osób z guzami jąder i może być jedynym znaleziskiem klinicznym podczas badania fizykalnego w momencie diagnozy.9 Patogeneza ginekomastii w guzach komórek Sertoliego wynika ze zwiększonego stosunku estrogenu do androgenu poprzez zwiększenie aromatyzacji prekursorów estrogenu przez komórki guza.18
- Guzy nadnerczy – feminizujące guzy nadnerczy (FAT) są bardzo rzadkie.9
- Guzy wydzielające hCG – patogeneza ginekomastii w nowotworach zarodkowych jąder wynika głównie ze zwiększonego poziomu ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej.18
- Nadczynność tarczycy – ginekomastia występuje u 10-40% mężczyzn z nadczynnością tarczycy.17 Patogeneza ginekomastii u pacjentów z chorobą Gravesa jest wieloczynnikowa i obejmuje kilkukrotny wzrost poziomów SHBG w wyniku pierwotnej stymulacji wątroby przez hormony tarczycy.11 Dokładna ścieżka za zwiększonym poziomem SHBG indukowanym hormonami tarczycy pozostaje niejasna, ale czynnik jądrowy hepatocytów-4 (HNF4A) wydaje się odgrywać istotną rolę.19
Pierwotny i Wtórny Hipogonadyzm
Pierwotna niewydolność gonadalna w wyniku urazu jąder, chemioterapii, nagminnego zapalenia przyusznic, zapalenia jąder i trądu może powodować ginekomastię poprzez obniżenie poziomu testosteronu w surowicy, wywołanie podwyższenia LH i stymulowanie pozostałych komórek Leydiga do wydzielania estrogenów.69
Wtórny hipogonadyzm spowodowany zaburzeniem podwzgórza lub przysadki również może być związany z ginekomastią.3
Zaburzenia Receptorów Androgenowych
Zespoły oporności na androgeny spowodowane zaburzeniem aktywności enzymów biorących udział w biosyntezie testosteronu również mogą być związane z ginekomastią.2 Rozwój zewnętrznych narządów płciowych podczas różnicowania płci jest determinowany przez działanie androgenów i receptorów androgenowych. Receptor androgenowy jest niezbędny do działania androgenów, dlatego mutacje w genie receptora androgenowego mogą zmieniać funkcję receptora, co prowadzi do zespołu niewrażliwości na androgeny (AIS).20
Schorzenia Wątroby i Nerek
Główne zaburzenia hormonów płciowych w przypadku marskości wątroby to zmniejszone stężenie testosteronu w surowicy i zwiększone stężenie estradiolu.6 Dysfunkcja hormonalna jest powszechna u mężczyzn z niewydolnością nerek z powodu ogólnego zahamowania produkcji testosteronu i bezpośredniego uszkodzenia jąder wtórnego do mocznicy.17
Patogeneza Ginekomastii Indukowanej Lekami
Ginekomastia wywołana lekami może odpowiadać za nawet 25% wszystkich przypadków nowo rozpoznanej ginekomastii u dorosłych.621
Mechanizmy Ginekomastii Indukowanej Lekami
Mechanizmy, przez które leki wywołują ginekomastię, są różne i mogą obejmować:2212
- Hamowanie syntezy i/lub metabolizmu androgenów (np. ketokonazol)
- Antagonizm na receptorze androgenowym (np. flutamid, finasteryd)
- Bezpośrednie działanie na receptory estrogenowe przez leki podobne do estrogenu (np. krem dopochwowy z estrogenem, klomifen)
- Wypieranie estrogenu z SHBG (zwiększając tym samym poziom wolnego estrogenu, np. spironolakton)
- Antagonizm receptora dopaminowego D2 prowadzący do hiperprolaktynemii (np. leki przeciwpsychotyczne)
Spironolakton i Ginekomastia
Mechanizm, przez który spironolakton wywołuje ginekomastię, jest złożony i może obejmować:3
- Zwiększenie aromatyzacji testosteronu do estradiolu
- Zmniejszenie produkcji testosteronu przez jądra
- Zwiększenie tempa usuwania testosteronu poprzez wypieranie go z SHBG
- Wiązanie z receptorami androgenowymi prowadzące do ginekomastii poprzez zaburzenie równowagi estrogen/testosteron
Izoniazyd i Ginekomastia
Izoniazyd, lek stosowany w standardowym leczeniu gruźlicy, może być związany z ginekomastią. Izoniazyd indukuje niedobór pirydoksyny (witaminy B6) poprzez hamowanie kinazy pirydobsalowej i łączenie się z pirydoksyną w celu utworzenia izonikotynylhydrazydu, który jest wydalany z moczem. Postulowano, że izoniazyd powoduje zaburzenia metabolizmu estrogenów i androgenów. Fizjologicznie aktywna forma witaminy B6, 5-fosforan pirydoksalu (PLP), działa jako modulator ekspresji genów zależnej od receptora hormonu steroidowego.23
Efawirenz i Ginekomastia
Efawirenz zmniejsza aktywność androgenową poprzez nieznane czynniki. Kilka zakładanych mechanizmów obejmuje bezpośredni efekt mammotropowy leków przeciwretrowirusowych i zwiększoną produkcję IL-2 i IL-6 w wyniku odpowiedzi cytokinowej pomocniczych limfocytów T, zwiększając w ten sposób produkcję estrogenów, które stymulują wzrost piersi.24
Efawirenz, który należy do grupy NNRTI, wykazał 37% wzrost pola pod krzywą (AUC) krążącego etynyloestradiolu, wpływając tym samym na CYP450. Dlatego prawdopodobne jest, że efawirenz wywiera efekt podobny do estradiolu w organizmie człowieka, promując ekspansję tkanki piersiowej i przyczyniając się do rozwoju ginekomastii.24
Typy Histologiczne Ginekomastii
Zidentyfikowano trzy typy ginekomastii: kwitnącą, włóknistą i pośrednią.25
- Ginekomastia kwitnąca – charakteryzuje się zwiększoną objętością tkanki przewodowej i naczyniowością. Jest najczęściej obserwowana we wczesnych stadiach choroby.
- Ginekomastia włóknista – obserwowana po roku chorowania i charakteryzuje się obecnością zwłóknienia podścieliska z mniejszą liczbą przewodów.
- Ginekomastia pośrednia – jak sugeruje nazwa, jest pośrednia między typem włóknistym a kwitnącym, z obecnością obu cech.
W większości przypadków, jeśli ginekomastia utrzymuje się dłużej niż rok, typ włóknisty jest bardziej powszechny i nieodwracalny, co może następnie zmniejszyć prawdopodobieństwo powodzenia leczenia medycznego.25
Rola Receptorów Estrogenowych i Progesteronowych
Średni odsetek komórek dodatnich dla receptorów estrogenowych i progesteronowych był znacząco wyższy w ginekomastii niż w raku piersi. Ekspresja receptorów estrogenowych i progesteronowych prawdopodobnie stanowi etapy w patogenezie ginekomastii.26 Obecność podwyższonych receptorów estrogenowych i progesteronowych u pacjentów z zespołem Klinefeltera stanowi potencjalny mechanizm, dzięki któremu ci pacjenci mogą rozwijać nowotwory piersi. W przeciwieństwie do tego, pacjenci z idiopatyczną ginekomastią nie wykazywali zwiększonej liczby receptorów estrogenowych lub progesteronowych.27
Nowe Metody Leczenia Ginekomastii
Technologia częstotliwości radiowej zyskała uznanie w dziedzinie estetyki za swoją zdolność do bezpiecznego i skutecznego rozwiązywania różnych problemów skórnych. System Evolve X firmy InMode, wiodące urządzenie częstotliwości radiowej, łączy wiele modalności, w tym energię częstotliwości radiowej, ssanie i głębokie ogrzewanie tkanek, aby zapewnić kompleksowe leczenie ginekomastii. Poprzez celowanie w dotknięte obszary, system ten oferuje nieinwazyjną alternatywę, która może zmniejszyć tkankę gruczołową i poprawić kontur męskiej klatki piersiowej.28
Zabiegi częstotliwości radiowej, takie jak Evolve X, oferują niechirurgiczną alternatywę dla tradycyjnych interwencji ginekomastii. Zaawansowana technologia Evolve X pozwala na precyzyjne celowanie w tkankę gruczołową przy jednoczesnym napinaniu skóry pokrywającej. Kontrolowana dostawa energii częstotliwości radiowej minimalizuje ryzyko powikłań, czyniąc ją bezpieczniejszą opcją w porównaniu z inwazyjnymi procedurami chirurgicznymi.28
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.