Gastroenteritis wirusowa (potocznie „grypa żołądkowa”)
Diagnostyka i diagnoza
Gastroenteritis wirusowa to zapalenie żołądka i jelit wywołane przez wirusy, objawiające się nudnościami, wymiotami, biegunką (zwykle wodnistą, bez krwi), bólem brzucha oraz gorączką, zwykle poniżej 38,5°C. Diagnostyka opiera się głównie na obrazie klinicznym i wywiadzie epidemiologicznym, z uwzględnieniem wykluczenia zakażeń bakteryjnych (np. obecność krwi w stolcu, wysoka gorączka, silny ból brzucha). Wskazaniem do badań laboratoryjnych jest utrzymywanie się objawów powyżej 48-72 godzin, ciężkie odwodnienie, gorączka >38,5°C, obecność krwi lub śluzu w stolcu, czy przynależność do grup ryzyka. W diagnostyce wirusów stosuje się testy immunoenzymatyczne (EIA), szybkie testy antygenowe oraz RT-qPCR, która jest metodą referencyjną o wysokiej czułości i swoistości, szczególnie w wykrywaniu norowirusa.
Diagnostyka gastroenteritis wirusowej (potocznie „grypa żołądkowa”)
Gastroenteritis wirusowa (potocznie „grypa żołądkowa”) to zapalenie żołądka i jelit wywołane przez wirusy, charakteryzujące się takimi objawami jak nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, a czasem także gorączka. Mimo powszechnego określenia „grypa żołądkowa”, schorzenie to nie ma związku z wirusem grypy, który atakuje przede wszystkim układ oddechowy.12 Diagnostyka tego schorzenia opiera się głównie na obrazie klinicznym, jednak w niektórych przypadkach wykonuje się również badania laboratoryjne.
Rozpoznanie kliniczne
Większość przypadków gastroenteritis wirusowej diagnozowana jest na podstawie objawów klinicznych i wywiadu lekarskiego, bez konieczności wykonywania specjalistycznych badań.12 Lekarz zwykle bazuje na charakterystycznych objawach, takich jak nagłe pojawienie się wymiotów, biegunki (zwykle wodnistej, bez domieszki krwi), bóle brzucha i często niewysoka gorączka.12 Istotne znaczenie ma również wywiad epidemiologiczny, w tym informacje o podobnych przypadkach w otoczeniu pacjenta, co może wskazywać na ognisko epidemiczne.1
W diagnostyce różnicowej ważne jest wykluczenie innych przyczyn objawów żołądkowo-jelitowych, zwłaszcza tych wskazujących na zakażenie bakteryjne, takich jak:12
- Wysoka gorączka
- Obecność krwi w stolcu
- Przedłużające się wymioty
- Silny ból brzucha
Podczas badania fizykalnego lekarz ocenia stan nawodnienia pacjenta, poszukując objawów odwodnienia, takich jak:1
- Suche lub lepkie błony śluzowe jamy ustnej
- Obniżone ciśnienie krwi
- Zmniejszona ilość moczu lub mocz o ciemnym kolorze
- Zapadnięte oczy
- Brak łez
- U niemowląt – zapadnięte ciemiączko
Badania laboratoryjne
W większości przypadków o łagodnym przebiegu badania laboratoryjne nie są konieczne.1 Jednak w określonych sytuacjach, szczególnie gdy objawy są ciężkie, przedłużają się powyżej 48-72 godzin, lub gdy istnieje podejrzenie innej przyczyny dolegliwości, lekarz może zlecić dodatkowe badania.12
Badanie stolca
Najczęściej wykonywane badania to:12
- Testy na obecność wirusa – mogą wykryć najczęstsze wirusy wywołujące gastroenteritis, takie jak rotawirus czy norowirus
- Szybkie testy antygenowe – badania immunoenzymatyczne (EIA) lub testy aglutynacji lateksowej wykrywające antygeny wirusowe w kale
- Badania molekularne – reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), która jest metodą referencyjną o wysokiej czułości i swoistości
- Posiew bakteriologiczny kału – wykonywany głównie w celu wykluczenia zakażenia bakteryjnego
RT-qPCR (reakcja łańcuchowa polimerazy z odwrotną transkryptazą w czasie rzeczywistym) jest preferowaną metodą diagnostyczną do wykrywania wirusa, szczególnie norowirusa. Metoda ta charakteryzuje się wysoką czułością i swoistością.1 Natomiast testy immunoenzymatyczne (EIA) wykrywające antygen norowirusa w próbkach kału mają niższą czułość (50-75%) i generalnie nie są zalecane do badania pojedynczych przypadków sporadycznego zapalenia żołądka i jelit.2
W przypadku ognisk epidemicznych często stosuje się szybkie testy do wstępnej identyfikacji norowirusa podczas badania wielu próbek. Próbki, które dają wynik negatywny, powinny być potwierdzone drugą techniką, taką jak RT-qPCR.1
Badania krwi
W cięższych przypadkach lub gdy istnieje ryzyko powikłań, mogą być zlecone badania krwi, które obejmują:12
- Elektrolity – w celu oceny zaburzeń elektrolitowych związanych z odwodnieniem
- Morfologia krwi – może wykazać zagęszczenie krwi w przypadku znacznego odwodnienia
- Mocznik i kreatynina – do oceny funkcji nerek
- Posiewy krwi – u pacjentów z wysoką gorączką lub objawami ogólnoustrojowymi
Diagnostyka różnicowa
W procesie diagnostycznym ważne jest rozważenie innych schorzeń o podobnych objawach, takich jak:12
- Zatrucie pokarmowe
- Zakażenia bakteryjne przewodu pokarmowego
- Zakażenia pasożytnicze
- Zespół jelita drażliwego
- Nieswoiste choroby zapalne jelit
- Ostre zapalenie wyrostka robaczkowego
- Niedrożność jelit
- Zapalenie uchyłków
Kiedy wykonywać badania diagnostyczne?
Badania diagnostyczne w kierunku gastroenteritis wirusowej zaleca się w następujących sytuacjach:123
- Objawy utrzymują się dłużej niż 48-72 godziny
- Pacjent jest odwodniony lub występują objawy ciężkiego odwodnienia
- Występuje gorączka powyżej 38,5°C
- Obecna jest krew lub śluz w stolcu
- Silny ból brzucha
- Pacjent należy do grupy ryzyka (osoby starsze, z obniżoną odpornością, kobiety w ciąży)
- Pacjent był niedawno hospitalizowany lub przyjmował antybiotyki (podejrzenie zakażenia Clostridioides difficile)
- Istnieje podejrzenie ogniska epidemicznego
- Pacjent wrócił z podróży zagranicznej
Znaczenie diagnostyki w opiece epidemiologicznej
Identyfikacja czynnika etiologicznego ma szczególne znaczenie w przypadku ognisk epidemicznych, zwłaszcza w placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki, statki wycieczkowe).12 Prawidłowa diagnostyka pozwala na:
- Szybką odpowiedź służb zdrowia publicznego
- Skuteczną identyfikację źródła zakażenia
- Zarządzanie ogniskami epidemicznymi
- Izolację pacjentów, szczególnie w warunkach szpitalnych i środowiskowych
W przypadku epidemii, próbki kału i wymiocin mogą być zachowane do oceny przez odpowiednie służby sanitarno-epidemiologiczne.1
Nowe metody diagnostyczne
Nowoczesne platformy diagnostyki molekularnej oferują możliwość jednoczesnego testowania wielu patogenów jelitowych w jednym badaniu, w tym patogenów wirusowych, bakteryjnych i pasożytniczych.1 Testy multiplex PCR umożliwiają szybką identyfikację szerokiego spektrum patogenów jelitowych w jednym badaniu, co znacznie przyspiesza proces diagnostyczny.1
Znaczenie właściwej diagnostyki
Właściwa diagnostyka gastroenteritis wirusowej ma kluczowe znaczenie dla:12
- Określenia odpowiedniego postępowania terapeutycznego
- Wykluczenia innych, potencjalnie poważniejszych przyczyn objawów
- Zapobiegania rozprzestrzenianiu się zakażenia
- Monitorowania ognisk epidemicznych
- Skutecznej komunikacji z pacjentem odnośnie natury schorzenia i oczekiwanego przebiegu
Warto pamiętać, że w większości przypadków gastroenteritis wirusowa jest chorobą samoograniczającą się i ustępuje w ciągu kilku dni bez specyficznego leczenia.1 Antybiotyki nie są skuteczne w leczeniu zakażeń wirusowych i nie powinny być stosowane w gastroenteritis wirusowej, chyba że zostanie potwierdzone współistniejące zakażenie bakteryjne.12
Najważniejszym celem postępowania w gastroenteritis wirusowej jest zapobieganie odwodnieniu i wyrównywanie utraty płynów i elektrolitów.1 Pacjenci z ciężkim odwodnieniem lub uporczywymi wymiotami mogą wymagać hospitalizacji w celu dożylnego podawania płynów i monitorowania stanu elektrolitowego.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.