Amnezja
Objawy
Amnezja to zaburzenie pamięci charakteryzujące się częściową lub całkowitą utratą zdolności do zapamiętywania informacji, przy zachowanej świadomości tożsamości. Wyróżnia się dwa główne typy: amnezję anterogradową, polegającą na niemożności tworzenia nowych wspomnień po wystąpieniu zaburzenia, oraz amnezję retrogradową, dotyczącą utraty wspomnień sprzed amnezji. Inne formy to przemijająca amnezja globalna (TGA) trwająca do 24 godzin, amnezja pourazowa (PTA) związana z urazem głowy, oraz amnezja dysocjacyjna o podłożu psychologicznym. Czas trwania amnezji może być tymczasowy (minuty do dni), krótkotrwały (dni do tygodni) lub trwały, a w przypadku PTA czas trwania powyżej 24 godzin wskazuje na ciężki uraz mózgu. Objawy to m.in. konfabulacje, dezorientacja, powtarzające się pytania oraz trudności w rozpoznawaniu znajomych twarzy i miejsc, przy zachowanej inteligencji i osądzie.
- Amnezja – charakterystyka ogólna
- Rodzaje amnezji
- Objawy amnezji
- Amnezja – przebieg i progresja
- Amnezja anterogradowa – szczegółowa charakterystyka
- Amnezja retrogradowa – szczegółowa charakterystyka
- Amnezja dysocjacyjna – szczegółowa charakterystyka
- Przemijająca amnezja globalna (TGA) – szczegółowa charakterystyka
- Amnezja pourazowa (PTA) – szczegółowa charakterystyka
- Amnezja w demencji – porównanie i różnice
- Podsumowanie
Amnezja – charakterystyka ogólna
Amnezja (amnesia, po polsku amnezja) to zaburzenie pamięci objawiające się częściową lub całkowitą utratą zdolności zapamiętywania informacji, faktów, doświadczeń i wspomnień. W przeciwieństwie do powszechnych wyobrażeń, osoby z amnezją zazwyczaj wiedzą, kim są, ale mają problemy z uczeniem się nowych informacji i tworzeniem nowych wspomnień12. Amnezja może być spowodowana uszkodzeniem obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie pamięci i może mieć charakter tymczasowy lub trwały34.
Amnezja różni się od demencji, chociaż obie choroby obejmują utratę pamięci. Demencja charakteryzuje się nie tylko problemami z pamięcią, ale również innymi zaburzeniami poznawczymi prowadzącymi do ogólnego pogorszenia funkcjonowania, w tym trudności z językiem, osądem i umiejętnościami wizualno-przestrzennymi56.
Rodzaje amnezji
Wyróżnia się dwa główne typy amnezji, które mogą występować niezależnie lub jednocześnie:
- Amnezja anterogradowa (następcza) – charakteryzuje się niezdolnością do tworzenia nowych wspomnień po wystąpieniu amnezji. Osoby cierpiące na ten rodzaj amnezji zachowują wspomnienia sprzed jej wystąpienia, ale mają trudności z zapamiętywaniem nowych informacji78.
- Amnezja retrogradowa (wsteczna) – dotyczy utraty wspomnień sprzed wystąpienia amnezji. Osoby z tym typem amnezji mają trudności z przypominaniem sobie przeszłych wydarzeń i wcześniej znanych informacji, ale mogą tworzyć nowe wspomnienia910.
Inne rodzaje amnezji obejmują:
- Przemijająca amnezja globalna (TGA) – nagły, tymczasowy epizod utraty pamięci trwający zazwyczaj krócej niż 24 godziny, najczęściej dotykający osoby w średnim i starszym wieku1112.
- Amnezja pourazowa (PTA) – występuje po urazie głowy, powodując dezorientację i utratę pamięci na wydarzenia mające miejsce przed i po urazie1314.
- Amnezja dysocjacyjna – spowodowana silnym stresem psychologicznym lub traumą, prowadzi do utraty wspomnień związanych z traumatycznym wydarzeniem1516.
Objawy amnezji
Główne symptomy
Dwie główne cechy amnezji to1718:
- Trudności w uczeniu się nowych informacji (amnezja anterogradowa)
- Trudności w przypominaniu sobie przeszłych wydarzeń i wcześniej znanych informacji (amnezja retrogradowa)
Większość osób z amnezją ma problemy z pamięcią krótkotrwałą, przez co nie mogą zachować nowych informacji. Najczęściej tracone są niedawne wspomnienia, podczas gdy starsze lub głęboko zakorzenione wspomnienia mogą pozostać nietknięte1920.
Dodatkowe objawy
W zależności od przyczyny amnezji, mogą wystąpić również inne objawy2122:
- Konfabulacje – fałszywe wspomnienia, które są albo całkowicie wymyślone, albo są prawdziwymi wspomnieniami umieszczonymi w niewłaściwym czasie2324.
- Dezorientacja lub splątanie – trudności w orientacji w czasie i przestrzeni25.
- Powtarzające się pytania – osoba może wielokrotnie zadawać te same pytania, np. „Co ja tu robię?” lub „Jak się tu znaleźliśmy?”26.
- Nierozpoznawanie znajomych twarzy lub miejsc – trudności w identyfikowaniu osób lub miejsc, które powinny być znane27.
Osoby z amnezją zazwyczaj zachowują inteligencję, ogólną wiedzę, świadomość i zdolność koncentracji. Amnezja nie wpływa również na osąd, osobowość ani tożsamość28.
Amnezja – przebieg i progresja
Czas trwania i nasilenie objawów
Amnezja może różnić się znacznie pod względem czasu trwania i nasilenia, w zależności od przyczyny2930:
- Tymczasowa amnezja – może trwać od kilku minut do kilku godzin lub dni. Przemijająca amnezja globalna (TGA) zazwyczaj ustępuje w ciągu 24 godzin3132.
- Krótkotrwała amnezja – trwająca od kilku dni do kilku tygodni, często związana z łagodnymi urazami głowy lub stresem33.
- Długotrwała lub trwała amnezja – może utrzymywać się przez miesiące, lata lub być permanentna, zwłaszcza w przypadkach ciężkich urazów mózgu lub chorób neurodegeneracyjnych3435.
- Progresywna amnezja – pogłębiająca się wraz z upływem czasu, charakterystyczna dla chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera36.
W przypadku amnezji pourazowej (PTA), czas jej trwania często wskazuje na ciężkość urazu mózgu i jego potencjalne długoterminowe skutki. PTA trwająca dłużej niż 24 godziny sugeruje poważny uraz mózgu i większe prawdopodobieństwo długoterminowych powikłań, podczas gdy PTA trwająca krócej niż 1 godzina zazwyczaj wskazuje na łagodny uraz mózgu37.
Przebieg choroby
Przebieg amnezji zależy od jej przyczyny i typu38:
- Ostra faza – natychmiastowa utrata pamięci po urazie, chorobie lub stresie psychologicznym. W przypadku amnezji pourazowej osoba może być zdezorientowana, niespokojna lub wykazywać nietypowe zachowania39.
- Faza odzyskiwania pamięci – w przypadku amnezji tymczasowej, pamięć zazwyczaj wraca stopniowo. W amnezji retrogradowej pamięć często wraca w sposób teleskopowy – najstarsze wspomnienia wracają jako pierwsze, a następnie te bardziej niedawne40.
- Długoterminowe konsekwencje – zależą od przyczyny amnezji. W niektórych przypadkach pamięć może zostać w pełni przywrócona, podczas gdy w innych mogą pozostać trwałe luki w pamięci41.
W przypadku amnezji dysocjacyjnej, stres i traumatyczne wydarzenia w późniejszym życiu mogą spowodować ponowne pojawienie się lub nasilenie objawów42. Z kolei w przemijającej amnezji globalnej nawroty są rzadkie – możliwe jest przeżycie drugiego epizodu TGA, ale niezwykle rzadko występuje więcej niż dwa epizody43.
Rokowania
Rokowania dla osób z amnezją różnią się znacznie w zależności od przyczyny i typu zaburzenia4445:
- Amnezja tymczasowa (np. TGA, łagodne wstrząśnienie mózgu) – zazwyczaj ustępuje samoistnie bez leczenia, z pełnym powrotem do zdrowia46.
- Amnezja pourazowa – rokowania zależą od ciężkości urazu głowy. Łagodne urazy zazwyczaj prowadzą do pełnego wyzdrowienia, podczas gdy ciężkie urazy mogą powodować trwałą amnezję47.
- Amnezja dysocjacyjna – większość osób odzyskuje utracone wspomnienia, szczególnie przy odpowiednim leczeniu. Jednak w niektórych przypadkach pamięć może nigdy nie powrócić w pełni48.
- Amnezja związana z chorobami neurodegeneracjnymi (np. choroba Alzheimera) – zazwyczaj postępuje z czasem, prowadząc do coraz większej utraty pamięci i innych funkcji poznawczych4950.
Warto zauważyć, że nawet w przypadkach, gdy pamięć nie powraca w pełni, osoby z amnezją mogą nauczyć się strategii kompensacyjnych, które pomogą im funkcjonować w codziennym życiu51.
Amnezja anterogradowa – szczegółowa charakterystyka
Amnezja anterogradowa (następcza) to zaburzenie, w którym osoba nie jest w stanie tworzyć nowych wspomnień po wystąpieniu amnezji52. Może obejmować częściową lub całkowitą niezdolność do zapamiętywania nowych informacji, przy czym wspomnienia długoterminowe sprzed wystąpienia amnezji pozostają nienaruszone53.
Objawy amnezji anterogradowej
Główne objawy amnezji anterogradowej obejmują5455:
- Niemożność zapamiętania niedawno spożytego posiłku
- Zapominanie nowo poznanych osób
- Trudności z zapamiętaniem nowego numeru telefonu lub innych świeżo nabytych informacji
- Zapominanie niedawnych rozmów lub wydarzeń
- Niepamiętanie ostatnich zmian życiowych
Osoby z amnezją anterogradową mogą pamiętać, jak wykonywać czynności (np. jak zadzwonić), ale nie pamiętają, co robiły wcześniej tego dnia56. Mogą one również doświadczać znacznego stresu związanego z niemożnością uczenia się nowych informacji, co utrudnia codzienne funkcjonowanie57.
Progresja amnezji anterogradowej
Amnezja anterogradowa może być tymczasowa lub trwała, w zależności od przyczyny58:
- Tymczasowa amnezja anterogradowa – może wystąpić podczas „blackoutu” spowodowanego nadmiernym spożyciem alkoholu lub po niewielkim urazie głowy59.
- Trwała amnezja anterogradowa – może być spowodowana uszkodzeniem hipokampa, struktury mózgu odgrywającej kluczową rolę w tworzeniu wspomnień. Gdy hipokamp jest uszkodzony w obu półkulach mózgu, może rozwinąć się całkowita amnezja anterogradowa60.
W niektórych przypadkach amnezja anterogradowa może ulec pogorszeniu z czasem, szczególnie jeśli jest związana z postępującymi chorobami neurodegeneracyjnymi61.
Amnezja retrogradowa – szczegółowa charakterystyka
Amnezja retrogradowa (wsteczna) to zaburzenie, w którym osoba nie jest w stanie przypomnieć sobie wspomnień utworzonych przed wystąpieniem amnezji62. Charakteryzuje się utratą informacji lub wspomnień nabytych przed wydarzeniem, które spowodowało amnezję63.
Objawy amnezji retrogradowej
Główne objawy amnezji retrogradowej obejmują6465:
- Niemożność przypomnienia sobie wydarzeń sprzed amnezji
- Trudności z przypominaniem sobie imion, osób, twarzy, miejsc i faktów sprzed wystąpienia amnezji
- Zachowanie umiejętności, takich jak jazda na rowerze, gra na pianinie czy prowadzenie samochodu
- Zachowanie starszych wspomnień, szczególnie z dzieciństwa i okresu dojrzewania
Osoby z amnezją retrogradową zazwyczaj zachowują umiejętność tworzenia nowych wspomnień, chociaż w niektórych przypadkach może występować zarówno amnezja retrogradowa, jak i anterogradowa66.
Progresja amnezji retrogradowej
Zakres i czas trwania amnezji retrogradowej zależą od przyczyny6768:
- Łagodna amnezja retrogradowa – może obejmować utratę wspomnień z kilku lat poprzedzających uraz, przy zachowaniu wcześniejszych wspomnień.
- Ciężka amnezja retrogradowa – może prowadzić do utraty niemal wszystkich wspomnień z dorosłości, choć wspomnienia z dzieciństwa i okresu dojrzewania zazwyczaj są zachowane.
W zależności od przyczyny, amnezja retrogradowa może być tymczasowa (trwająca dni lub tygodnie), długotrwała (trwająca lata) lub trwała. W przypadku chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera, utrata pamięci może się nasilać z czasem69.
Amnezja dysocjacyjna – szczegółowa charakterystyka
Amnezja dysocjacyjna to zaburzenie, w którym osoba nie jest w stanie przypomnieć sobie ważnych informacji osobistych, zazwyczaj związanych z traumatycznym lub stresującym wydarzeniem7071. W przeciwieństwie do amnezji spowodowanej fizycznym uszkodzeniem mózgu, amnezja dysocjacyjna ma podłoże psychologiczne72.
Objawy amnezji dysocjacyjnej
Głównym objawem amnezji dysocjacyjnej jest utrata pamięci, która może przybierać różne formy7374:
- Amnezja zlokalizowana – niemożność przypomnienia sobie konkretnego wydarzenia lub określonego okresu, zazwyczaj związanego z traumą lub stresem75.
- Amnezja uogólniona – utrata tożsamości i historii życia, w tym kim są, gdzie byli, z kim rozmawiali i co robili, mówili, myśleli, doświadczali i czuli76.
- Amnezja fugowa (dawniej oddzielne zaburzenie, obecnie podtyp amnezji dysocjacyjnej) – osoba może opuścić swoje dotychczasowe otoczenie, przemieścić się w nowe miejsce i przyjąć nową tożsamość, nie pamiętając swojej poprzedniej77.
Wiele osób z amnezją dysocjacyjną nie jest świadomych, że mają luki w pamięci. Mogą zdać sobie z tego sprawę dopiero wtedy, gdy ktoś inny zapyta lub wspomni o czymś, co powinni pamiętać, ale nie mogą78.
Progresja amnezji dysocjacyjnej
Amnezja dysocjacyjna może różnić się pod względem ciężkości i czasu trwania7980:
- Łagodna amnezja dysocjacyjna – może być ograniczona i krótkotrwała, z niewielkim wpływem na codzienne funkcjonowanie.
- Ciężka amnezja dysocjacyjna – może być rozległa i upośledzająca, znacząco wpływając na relacje i codzienne życie.
Większość przypadków amnezji dysocjacyjnej jest tymczasowa, choć luki w pamięci mogą trwać od kilku minut do całego życia81. Większość osób odzyskuje utracone wspomnienia, a leczenie może przyspieszyć ten proces i pomóc w radzeniu sobie z efektami odzyskiwania tych wspomnień82.
Jednak odzyskiwanie wspomnień może wiązać się z własnymi wyzwaniami. Niektóre osoby czują się przytłoczone i mają trudności z radzeniem sobie z uczuciami i wspomnieniami. Leczenie jest kluczowe dla osób przechodzących przez ten proces, ponieważ ryzyko niebezpiecznych zachowań, w tym samookaleczenia i samobójstwa, jest znacznie wyższe83.
Przemijająca amnezja globalna (TGA) – szczegółowa charakterystyka
Przemijająca amnezja globalna (Transient Global Amnesia, TGA) to nagły, tymczasowy epizod utraty pamięci, który nie może być przypisany częstszym schorzeniom neurologicznym, takim jak padaczka czy udar84. Dotyka głównie osoby w średnim lub starszym wieku85.
Objawy przemijającej amnezji globalnej
Głównym objawem TGA jest nagłe wystąpienie zaburzeń pamięci, charakteryzujące się8687:
- Niezdolnością do tworzenia nowych wspomnień podczas epizodu
- Zachowaniem tożsamości osobistej pomimo utraty pamięci
- Normalnym poznaniem, takim jak zdolność rozpoznawania i nazywania znajomych przedmiotów oraz wykonywania prostych poleceń
- Powtarzającymi się pytaniami, zazwyczaj tego samego pytania – na przykład „Co ja tu robię?” lub „Jak tu trafiliśmy?”
Objawy fizyczne mogą obejmować zawroty głowy, które w niektórych przypadkach mogą prowadzić do nudności i wymiotów. Może również wystąpić lęk lub ból głowy88.
Progresja przemijającej amnezji globalnej
TGA ma charakterystyczny przebieg8990:
- Nagły początek – epizod zaczyna się nagle, często podczas lub po aktywności wywołującej epizod, takiej jak wysiłek fizyczny, kontakt z zimną wodą lub stres emocjonalny.
- Krótki czas trwania – objawy trwają nie dłużej niż 24 godziny, a zazwyczaj ustępują w ciągu kilku godzin.
- Stopniowy powrót pamięci – pamięć stopniowo wraca, przy czym najpierw odzyskiwane są najstarsze wspomnienia.
Po ustąpieniu epizodu osoba zazwyczaj nie pamięta wydarzeń, które miały miejsce podczas amnezji91. TGA jest zwykle jednorazowym wydarzeniem z korzystnym rokowaniem, chociaż możliwe są nawroty. Badania wskazują, że odsetek nawrotów waha się od 2,9% do 26,3% w różnych okresach obserwacji, przy czym w 10-letnim badaniu wskaźnik nawrotów wynosił 6,3%92.
Amnezja pourazowa (PTA) – szczegółowa charakterystyka
Amnezja pourazowa (Post-Traumatic Amnesia, PTA) to stan po okresie nieprzytomności, gdy osoba poszkodowana jest przytomna i rozbudzona, ale zachowuje się lub mówi w dziwaczny lub nietypowy sposób93. Jest to często konsekwencja urazu głowy, takiego jak wypadek samochodowy czy uraz sportowy94.
Objawy amnezji pourazowej
Najbardziej oczywistym objawem jest utrata pamięci bieżącej. Osoba może rozpoznawać rodzinę i przyjaciół, ale nie być w stanie przetworzyć faktu, że jest w szpitalu lub doznała urazu95. Inne objawy PTA obejmują9697:
- Dezorientację, pobudzenie, niepokój i lęk
- Nietypowe zachowania, takie jak przemoc, agresja, przeklinanie, krzyk, odhamowanie
- Niezdolność do rozpoznawania znajomych osób
- Tendencję do wędrowania
- W niektórych przypadkach osoby mogą być bardzo ciche, potulne, kochające i przyjazne
PTA jest zazwyczaj połączeniem amnezji anterogradowej (niezdolność do tworzenia nowych wspomnień po urazie) i retrogradowej (niezdolność do przypominania sobie wydarzeń sprzed urazu)98.
Progresja amnezji pourazowej
PTA może trwać od kilku minut, godzin, dni, tygodni, a nawet, w rzadkich przypadkach, miesięcy99. Czas trwania PTA jest często dobrym wskaźnikiem ciężkości urazu mózgu i jego prawdopodobnych długoterminowych skutków100:
- PTA trwająca mniej niż 1 godzinę wskazuje na łagodny uraz mózgu
- PTA trwająca dłużej niż 24 godziny prawdopodobnie wskazuje na ciężki uraz mózgu i ryzyko długoterminowych powikłań
Osoby z PTA zazwyczaj odzyskują pamięć, chociaż często nigdy nie pamiętają momentu urazu101. Wspomnienia zazwyczaj wracają w ciągu kilku dni. Dla niektórych osób jest to kilka godzin, a dla innych może to być kilka tygodni lub miesięcy102.
Niektóre osoby mogą nadal doświadczać amnezji anterogradowej, co utrudnia zapamiętywanie informacji przekazywanych w szkole lub pracy103. W takich przypadkach terapia zajęciowa może pomóc w pracy nad umiejętnościami pamięciowymi i przypominania104.
Amnezja w demencji – porównanie i różnice
Chociaż amnezja i demencja obejmują utratę pamięci, są to różne stany z odmiennymi cechami i przebiegiem105.
Różnice między amnezją a demencją
Główne różnice między amnezją a demencją obejmują106107108:
| Cecha | Amnezja | Demencja |
|---|---|---|
| Zakres zaburzeń | Głównie utrata pamięci | Utrata pamięci plus inne problemy poznawcze |
| Wpływ na funkcjonowanie | Może nie wpływać na ogólne funkcjonowanie poza pamięcią | Prowadzi do ogólnego pogorszenia funkcjonowania |
| Inteligencja i osąd | Zazwyczaj zachowane | Często upośledzone |
| Przebieg | Może być tymczasowa lub trwała | Zazwyczaj postępująca |
| Dodatkowe objawy | Głównie związane z pamięcią | Problemy z językiem, osądem, umiejętnościami wzrokowo-przestrzennymi |
Amnezja w chorobie Alzheimera
W chorobie Alzheimera utrata pamięci jest często jednym z pierwszych i najbardziej rozpoznawalnych objawów109. Przebieg utraty pamięci w chorobie Alzheimera charakteryzuje się110111:
- Wczesne stadium – łagodne problemy z pamięcią, trudności z przypominaniem sobie niedawnych wydarzeń, podczas gdy starsze wspomnienia pozostają relatywnie nienaruszone.
- Średnie stadium – nasilająca się utrata pamięci, trudności z rozpoznawaniem bliskich osób, dezorientacja co do czasu i miejsca.
- Późne stadium – ciężka utrata pamięci, niemożność rozpoznania bliskich członków rodziny, niepamiętanie gdzie mieszkają, całkowita zależność od opieki.
W chorobie Alzheimera najnowsze wspomnienia są często tracone jako pierwsze, podczas gdy pamięć o rzeczach z odległej przeszłości może pozostać krystalicznie czysta112. Jest to związane z faktem, że starsze wspomnienia, które były przypominane lub omawiane częściej, są bardziej utrwalone niż nowe wspomnienia113.
Osoby z demencją mogą również zachować pamięć emocjonalną dłużej niż pamięć szczegółów. Oznacza to, że mogą pamiętać, jak się czuli w związku z wydarzeniem, nawet jeśli zapomniały jego szczegóły114.
Progresja utraty pamięci w demencji
Progresja utraty pamięci w demencji jest zazwyczaj stopniowa i postępująca115. Z czasem choroba powodująca demencję rozprzestrzenia się na inne części mózgu, co prowadzi do większej liczby objawów, ponieważ coraz większa część mózgu nie może prawidłowo funkcjonować116.
Tempo, w jakim postępuje demencja, różni się znacznie u poszczególnych osób ze względu na czynniki takie jak117:
- Typ demencji – np. choroba Alzheimera zazwyczaj postępuje wolniej niż inne typy
- Wiek osoby – np. choroba Alzheimera zazwyczaj postępuje wolniej u osób starszych (powyżej 65 lat) niż u osób młodszych (poniżej 65 lat)
- Inne długoterminowe problemy zdrowotne – demencja ma tendencję do szybszego postępowania, jeśli osoba cierpi na inne schorzenia, takie jak choroby serca, cukrzyca lub wysokie ciśnienie krwi, szczególnie jeśli nie są one dobrze kontrolowane
W zaawansowanych stadiach demencji utrata pamięci staje się bardzo poważna, prowadząc do problemów z rozpoznawaniem bliskich członków rodziny, pamiętaniem gdzie mieszkają lub gdzie się znajdują118.
Podsumowanie
Amnezja to złożone zaburzenie pamięci, które może przybierać różne formy i mieć różne przyczyny. Główne typy amnezji obejmują amnezję anterogradową (niemożność tworzenia nowych wspomnień), amnezję retrogradową (utrata wspomnień sprzed amnezji), przemijającą amnezję globalną (tymczasowa utrata pamięci), amnezję pourazową (po urazie głowy) i amnezję dysocjacyjną (związaną z traumą psychologiczną)119120.
Przebieg i rokowania amnezji zależą od jej typu i przyczyny. Niektóre formy amnezji, takie jak TGA, są tymczasowe i ustępują samoistnie bez długotrwałych skutków121. Inne, związane z urazami mózgu lub chorobami neurodegeneracyjnymi, mogą być trwałe lub postępujące122.
Ważne jest, aby zrozumieć, że amnezja nie jest tym samym co demencja, mimo że oba stany obejmują utratę pamięci. Demencja obejmuje również inne problemy poznawcze i zazwyczaj ma charakter postępujący123.
Rozpoznanie konkretnego typu amnezji i jej przyczyny jest kluczowe dla określenia odpowiedniego planu leczenia i prognozowania przebiegu choroby. Wczesna diagnoza i interwencja mogą pomóc w optymalizacji wyników i poprawie jakości życia osób z amnezją124.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.