Właściwości farmakodynamiczne
Węgiel aktywny

Właściwości farmakodynamiczne węgla aktywnego

Węgiel aktywny (Carbo activatus) to substancja o silnych właściwościach adsorbujących, zakwalifikowana do grupy farmakoterapeutycznej: jelitowe leki adsorbujące, preparaty węgla; kod ATC: A07BA01. Jest uznawany za najsilniejszy środek adsorbujący stosowany w lecznictwie, charakteryzujący się niezwykle rozwiniętą powierzchnią umożliwiającą wiązanie różnorodnych substancji.^{1 2}

Mechanizm działania

Po doustnym przyjęciu, węgiel aktywny uwalnia się z kapsułki w ciągu kilkunastu minut i adsorbuje na swojej znacznie rozbudowanej powierzchni substancje znajdujące się w przewodzie pokarmowym. Mechanizm adsorpcji nie wiąże się z interakcją chemiczną, ale z właściwościami fizycznymi i siłami elektrostatycznymi.³

Podany doustnie pokrywa błonę śluzową przewodu pokarmowego warstwą ochronną, zabezpieczając ją przed szkodliwym działaniem substancji znajdujących się w przewodzie pokarmowym.^{4 5}

Zakres działania adsorpcyjnego

Węgiel aktywny adsorbuje na swojej powierzchni szeroki zakres substancji, w tym:⁶

• Toksyny bakteryjne i drobnoustroje (bakterie, grzyby)⁷
• Związki nasilające perystaltykę i powodujące biegunkę⁸
• Substancje zwiększające przenikanie wody do światła jelita⁹
• Gazy jelitowe¹⁰
• Produkty gnilne¹¹
• Substancje toksyczne¹²

Co istotne, węgiel aktywny nie tylko zapobiega wchłanianiu toksycznych substancji z przewodu pokarmowego do krwiobiegu, ale również uniemożliwia wtórne wchłanianie związków wydalonych do jelit, np. z żółcią.^{13 14}

Podawany wielokrotnie węgiel aktywny może zmniejszyć stężenie substancji już wchłoniętej do krwi. Mechanizm polega na przerwaniu krążenia wrotno-jelitowego tej substancji. Powstaje różnica stężeń substancji w osoczu i w zawartości jelita, dzięki czemu wchłonięta uprzednio substancja przenika z powrotem do jelita, gdzie jest adsorbowana na węglu aktywnym i może zostać usunięta z organizmu.¹⁵

Skuteczność adsorpcyjna

Węgiel aktywny wykazuje bardzo wysoką zdolność adsorpcyjną, która została precyzyjnie określona dla różnych substancji:^{16 17 18}

W przypadku zastosowania w leczeniu zatruć, ocenia się, że węgiel aktywny jest równie skuteczny jak płukanie żołądka lub wymioty, a w niektórych przypadkach nawet efektywniejszy, zwłaszcza jeśli po jego podaniu, po pewnym czasie, zostanie podany lek przeczyszczający.^{19 20}

Ze względu na nieselektywność adsorpcji, należy stosować duże dawki węgla, gdyż adsorbuje on w jelicie nie tylko substancje toksyczne.^{21 22}

Spektrum adsorbowanych substancji leczniczych

Adsorpcji na powierzchni węgla aktywnego ulega większość stałych produktów leczniczych. Szczegółowa lista obejmuje:^{23 24 25}

• Salicylany: kwas acetylosalicylowy i inne salicylany
• Leki psychotropowe: barbiturany, benzodiazepiny, chlormetiazol, chlorpromazyna i podobne do niej fenotiazyny, kokaina i inne leki pobudzające OUN, mianseryna, środki z grupy inhibitorów MAO
• Leki hipotensyjne: klonidyna, propranolol i inne środki blokujące receptory beta-adrenergiczne
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: paracetamol, ibuprofen, kwas mefenamowy
• Glikozydy nasercowe: digoksyna i digitoksyna
• Leki przeciwmalaryczne: chlorochina, chinina
• Inne leki i substancje: fenytoina, teofilina, nikotyna, parakwat, związki purynowe, zydowudyna

²⁶

Węgiel aktywny adsorbuje również doustne środki antykoncepcyjne, leki przeciwzakrzepowe i antybiotyki.²⁷

Ograniczenia adsorpcyjne

Należy jednak zwrócić uwagę, że węgiel aktywny nie adsorbuje lub adsorbuje w niewielkim stopniu niektóre substancje:^{28 29}

• Rozpuszczalniki organiczne, w tym alkohole (słaba adsorpcja etanolu – tylko 300 mg na 1 g węgla)
• Sole mineralne rozpuszczalne w wodzie

³⁰

Dodatkowe efekty terapeutyczne

Oprócz podstawowego działania adsorpcyjnego, węgiel aktywny wykazuje również działanie zapierające, co może być dodatkowym korzystnym efektem w przypadku leczenia biegunek.^{31 32}