Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Olej sojowy

Charakterystyka oleju sojowego jako substancji aktywnej

Olej sojowy oczyszczony jest powszechnie stosowanym składnikiem emulsji tłuszczowych w preparatach do żywienia pozajelitowego. Stanowi on źródło długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, w tym niezbędnych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), dostarczając organizmowi energii oraz wspierając prawidłowe funkcjonowanie komórek. Olej sojowy zawiera znaczące ilości kwasu linolowego (omega-6) oraz kwasu α-linolenowego (omega-3), które są niezbędne dla zdrowia człowieka, a organizm nie jest w stanie ich samodzielnie syntetyzować¹².

Specjalne ostrzeżenia dotyczące stosowania oleju sojowego

Ryzyko reakcji alergicznych

Preparaty zawierające olej sojowy mogą wywoływać reakcje alergiczne. Jeśli wystąpią jakiekolwiek oznaki lub objawy reakcji alergicznej (takie jak pocenie się, gorączka, dreszcze, ból głowy, wysypka skórna lub duszności), infuzję należy natychmiast przerwać³. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów ze stwierdzoną alergią na olej sojowy⁴.

Istotne jest, że obserwowano krzyżowe reakcje alergiczne pomiędzy białkami soi i orzeszków ziemnych. U pacjentów z alergią na orzeszki ziemne może wystąpić nadwrażliwość na preparaty zawierające olej sojowy⁵. W związku z tym lekarz powinien dokładnie zebrać wywiad dotyczący uczuleń przed rozpoczęciem leczenia preparatami zawierającymi olej sojowy.

Zaburzenia metabolizmu tłuszczów

Olej sojowy należy stosować ze szczególną ostrożnością u pacjentów z zaburzeniami metabolizmu tłuszczów. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów z:⁶⁷:

• niewydolnością nerek
• cukrzycą
• zapaleniem trzustki
• upośledzoną czynnością wątroby
• niedoczynnością tarczycy z hipertriglicerydemią
• posocznicą
• zespołem metabolicznym

⁸

W trakcie infuzji preparatów zawierających olej sojowy należy regularnie monitorować stężenie triglicerydów w surowicy. Zaleca się, aby stężenie triglicerydów podczas infuzji nie przekraczało 4,6 mmol/l (400 mg/dl)⁹. W przypadku przekroczenia tej wartości zaleca się zmniejszenie szybkości infuzji. Infuzję należy przerwać, jeśli stężenie triglicerydów przekroczy 11,4 mmol/l (1000 mg/dl), ponieważ takie stężenia wiązały się z występowaniem ostrego zapalenia trzustki¹⁰.

Obecność hipertriglicerydemii 12 godzin po podaniu emulsji tłuszczowej może również wskazywać na zaburzenia metabolizmu tłuszczów¹¹.

Zespół przeciążenia tłuszczami

U pacjentów otrzymujących emulsje tłuszczowe zawierające olej sojowy może wystąpić tzw. „zespół przeciążenia tłuszczami”. Jest to stan związany ze zmniejszoną lub ograniczoną zdolnością metabolizowania tłuszczów wraz z przedłużonym klirensem osoczowym¹². Zespół ten charakteryzuje się:

• nagłym pogorszeniem stanu klinicznego pacjenta
• gorączką
• niedokrwistością
• zmniejszeniem liczby krwinek białych
• zmniejszeniem liczby płytek krwi
• zaburzeniami krzepliwości krwi
• hiperlipidemią
• stłuszczeniem wątroby (hepatomegalia)
• pogorszeniem czynności wątroby
• objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego (np. śpiączka)

¹³

Zespół przeciążenia tłuszczami może być spowodowany przedawkowaniem, ale objawy mogą wystąpić również przy podawaniu emulsji zgodnie z zaleceniami. Objawy są zazwyczaj odwracalne po zaprzestaniu infuzji emulsji tłuszczowej¹⁴.

Zaburzenia wyników badań laboratoryjnych

Tłuszcze zawarte w emulsjach z olejem sojowym mogą mieć wpływ na wyniki niektórych badań laboratoryjnych, jeśli krew zostanie pobrana przed odpowiednim usunięciem tłuszczów z krwioobiegu. Dotyczy to szczególnie takich parametrów jak¹⁵¹⁶:

• stężenie bilirubiny
• dehydrogenaza mleczanowa
• nasycenie tlenem
• stężenie hemoglobiny

Próbki krwi do badań laboratoryjnych należy pobierać przed podaniem emulsji tłuszczowej lub po jej całkowitym wyeliminowaniu z krążenia. U większości pacjentów tłuszcze są usuwane z organizmu w ciągu 5-6 godzin po zakończeniu infuzji¹⁷.

Osady w naczyniach płucnych

U pacjentów otrzymujących żywienie pozajelitowe zawierające emulsje tłuszczowe z olejem sojowym zgłaszano występowanie osadów w naczyniach płucnych, które mogą powodować zator naczyń płucnych lub niewydolność oddechową. Niektóre przypadki kończyły się zgonem¹⁸.

Dodanie nadmiernej ilości wapnia i fosforanu zwiększa ryzyko wytrącenia osadów fosforanu wapnia. Zgłaszano również przypadki podejrzenia formowania się osadu we krwi¹⁹. Oprócz kontroli roztworu należy również okresowo sprawdzać zestaw do infuzji oraz cewnik w kierunku występowania osadów. W przypadku wystąpienia objawów niewydolności oddechowej należy przerwać infuzję i rozpocząć ocenę medyczną²⁰.

Środki ostrożności dotyczące stosowania oleju sojowego

Monitorowanie parametrów klinicznych i laboratoryjnych

Podczas stosowania preparatów zawierających olej sojowy, zaleca się regularne monitorowanie następujących parametrów²¹²²:

• stężenie triglicerydów w surowicy (rutynowo)
• równowaga wodno-elektrolitowa
• osmolarność surowicy
• równowaga kwasowo-zasadowa
• stężenie glukozy we krwi
• czynność wątroby i nerek
• testy krzepnięcia krwi
• morfologia krwi, włącznie z liczbą płytek krwi

W przypadku długotrwałego podawania emulsji tłuszczowych konieczne jest dodatkowo monitorowanie²³:

• liczby krwinek
• parametrów krzepnięcia krwi

Hiperglikemia

Podobnie jak w przypadku innych roztworów zawierających węglowodany, podawanie preparatów z olejem sojowym w żywieniu pozajelitowym może prowadzić do hiperglikemii. Należy monitorować stężenie glukozy we krwi²⁴. W przypadku wystąpienia hiperglikemii należy:

• zmniejszyć szybkość infuzji
• i/lub podać insulinę

²⁵

Jeśli pacjent jednocześnie otrzymuje dożylnie inne roztwory glukozy, należy uwzględnić ilość dodatkowo podawanej glukozy²⁶. Przerwanie podawania emulsji może być wskazane, jeśli stężenie glukozy we krwi podczas podawania wzrośnie powyżej 14 mmol/l (250 mg/dl)²⁷.

Zespół ponownego odżywienia

Ponowne odżywienie lub przekarmienie pacjentów niedożywionych może prowadzić do wystąpienia zespołu ponownego odżywienia, który charakteryzuje się²⁸:

• przesunięciem potasu, fosforu i magnezu do wnętrza komórek w miarę przechodzenia pacjenta w stan anaboliczny
• niedoborem tiaminy
• zatrzymaniem płynów w organizmie

Tym powikłaniom można zapobiec poprzez uważne monitorowanie pacjenta i wolne zwiększanie podaży substancji odżywczych, przy jednoczesnym unikaniu przekarmienia²⁹. U pacjentów niedożywionych zmiany te mogą wystąpić w ciągu 24-48 godzin, dlatego zaleca się ostrożne i powolne wprowadzanie żywienia pozajelitowego, wraz ze ścisłym monitorowaniem i odpowiednim uzupełnianiem płynów, elektrolitów, minerałów i witamin³⁰.

Pierwiastki śladowe

Infuzji dożylnej aminokwasów, często stosowanej jednocześnie z emulsjami tłuszczowymi zawierającymi olej sojowy, towarzyszy zwiększone wydalanie z moczem niektórych pierwiastków śladowych, w szczególności miedzi i cynku³¹. Należy to uwzględnić podczas ustalania dawki tych pierwiastków, zwłaszcza w przypadku długotrwałego żywienia pozajelitowego. Należy również wziąć pod uwagę ilość cynku podawanego z preparatem³².

Środki ostrożności podczas infuzji

W celu zapewnienia bezpieczeństwa infuzji preparatów zawierających olej sojowy należy przestrzegać następujących zaleceń:

• Przed rozpoczęciem infuzji należy wyrównać zaburzenia równowagi płynów, elektrolitów i równowagi kwasowo-zasadowej³³.
• Infuzję należy prowadzić w sposób ciągły i odpowiednio kontrolowany, w miarę możliwości z użyciem pompy objętościowej, aby uniknąć zagrożeń związanych ze zbyt szybką infuzją³⁴.
• Podczas infuzji konieczne jest ścisłe przestrzeganie zasad aseptyki, aby uniknąć zakażenia³⁵.
• Nie należy podawać preparatów z olejem sojowym jednocześnie z krwią w tym samym zestawie infuzyjnym, ze względu na ryzyko pseudoaglutynacji³⁶.

Zakrzepowe zapalenie żył

Przy infuzji do żył obwodowych preparatów zawierających olej sojowy może wystąpić zakrzepowe zapalenie żył³⁷. Miejsce wprowadzenia cewnika należy codziennie kontrolować w celu wykrycia miejscowych objawów zapalenia żył. W przypadku infuzji do żył obwodowych, zwiększona osmolarność emulsji może dodatkowo zwiększać ryzyko podrażnienia ściany naczynia³⁸.

Ochrona przed światłem

Ekspozycja na światło roztworów do żywienia pozajelitowego, zwłaszcza po dodaniu pierwiastków śladowych i/lub witamin, może mieć niekorzystny wpływ na wyniki kliniczne, szczególnie u noworodków, ze względu na powstawanie nadtlenków i innych produktów rozpadu³⁹. W przypadku stosowania u noworodków i dzieci poniżej 2 lat, preparaty zawierające olej sojowy należy chronić przed światłem do momentu zakończenia podawania⁴⁰.

Szczególne grupy pacjentów

Pacjenci z niewydolnością wątroby: Należy zachować ostrożność, stosując preparaty zawierające olej sojowy u pacjentów z niewydolnością wątroby, ponieważ istnieje ryzyko rozwoju lub nasilenia zaburzeń neurologicznych związanych z hiperamonemią. Należy regularnie przeprowadzać badania kliniczne i laboratoryjne, w szczególności parametrów czynności wątroby, stężenia glukozy, elektrolitów oraz triglicerydów⁴¹.

Pacjenci z niewydolnością nerek: Należy zachować ostrożność, stosując preparaty z olejem sojowym u pacjentów z niewydolnością nerek, szczególnie w przypadku hiperkaliemii, gdyż istnieje ryzyko rozwoju lub nasilenia kwasicy metabolicznej oraz hiperazotemii, jeśli nie wykonuje się dodatkowego usuwania produktów metabolizmu wydalanych przez nerki. U tych pacjentów należy uważnie monitorować stan płynów i elektrolitów oraz stężenie triglicerydów⁴².

Pacjenci z zaburzeniami krzepnięcia i niedokrwistością: Należy zachować ostrożność, stosując preparaty zawierające olej sojowy u pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia oraz niedokrwistością. Należy uważnie monitorować morfologię krwi i parametry krzepliwości⁴³.

Pacjenci w podeszłym wieku: U pacjentów w podeszłym wieku zasadniczo stosuje się takie samo dawkowanie jak u dorosłych, jednak należy zachować ostrożność u pacjentów cierpiących na inne choroby, takie jak niewydolność serca lub niewydolność nerek, które mogą często występować w podeszłym wieku⁴⁴.

Dzieci i młodzież: Ze względu na skład roztworu aminokwasów w większości preparatów żywieniowych z olejem sojowym, nie zaleca się ich stosowania u noworodków i dzieci w wieku poniżej 2 lat. Dla starszych dzieci i młodzieży należy stosować produkty z odpowiednio dostosowanym składem⁴⁵.

Podsumowanie

Olej sojowy jest istotnym składnikiem emulsji tłuszczowych stosowanych w żywieniu pozajelitowym, dostarczającym niezbędnych kwasów tłuszczowych oraz energii. Jednakże jego stosowanie wiąże się z szeregiem specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności, które muszą być przestrzegane przez personel medyczny. Najważniejsze z nich to: ryzyko reakcji alergicznych, konieczność monitorowania stężenia triglicerydów, możliwość wystąpienia zespołu przeciążenia tłuszczami, wpływ na wyniki badań laboratoryjnych oraz możliwość powstawania osadów w naczyniach płucnych.

Bezpieczne stosowanie preparatów zawierających olej sojowy wymaga regularnego monitorowania stanu klinicznego pacjenta oraz parametrów laboratoryjnych, ze szczególnym uwzględnieniem pacjentów z zaburzeniami metabolizmu tłuszczów, niewydolnością wątroby lub nerek. Należy również pamiętać o ryzyku wystąpienia zespołu ponownego odżywienia u pacjentów niedożywionych oraz o wpływie infuzji na wydalanie pierwiastków śladowych.

Stosowanie się do wszystkich zalecanych środków ostrożności pozwala na bezpieczne i skuteczne wykorzystanie preparatów zawierających olej sojowy w żywieniu pozajelitowym różnych grup pacjentów.