Właściwości farmakodynamiczne
Laktoza

Charakterystyka laktozy

Laktoza to disacharyd występujący naturalnie w mleku ssaków, składający się z glukozy i galaktozy. W farmakologii jest powszechnie stosowana jako substancja pomocnicza w wielu produktach leczniczych. W lekach występuje najczęściej w postaci laktozy jednowodnej, rzadziej jako laktoza bezwodna. Jako substancja pomocnicza o znanym działaniu, laktoza jest wymieniana w charakterystykach produktów leczniczych ze względu na jej potencjalne znaczenie kliniczne u osób z nietolerancją tego cukru.^{1 2}

Właściwości farmakodynamiczne laktozy

Laktoza jako substancja pomocnicza nie wykazuje typowych właściwości farmakodynamicznych charakterystycznych dla substancji aktywnych. Jest składnikiem farmaceutycznie nieaktywnym, wykorzystywanym głównie ze względu na swoje właściwości fizykochemiczne.³

Brak bezpośredniego wpływu na receptory

W przeciwieństwie do substancji aktywnych, takich jak tapentadol, który jest agonistą receptora opioidowego μ i hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny⁴, czy dazatynib, który jest inhibitorem kinazy BCR-ABL oraz kinaz rodziny SRC⁵, laktoza nie oddziałuje bezpośrednio na receptory komórkowe, enzymy czy inne struktury biologicznie aktywne w organizmie.

Funkcje laktozy w formulacjach lekowych

Laktoza w preparatach farmaceutycznych pełni przede wszystkim rolę:⁶

• Wypełniacza (substancji nadającej objętość) – umożliwia uformowanie tabletek o odpowiedniej wielkości
• Rozcieńczalnika – zmniejsza stężenie substancji czynnej, ułatwiając precyzyjne dawkowanie
• Substancji poprawiającej właściwości przepływowe proszków
• Nośnika dla substancji aktywnych

⁷

Zawartości laktozy w różnych preparatach

Analizując charakterystyki produktów leczniczych, można zauważyć znaczne zróżnicowanie w zawartości laktozy pomiędzy poszczególnymi lekami. Zawartość laktozy waha się od bardzo małych ilości, jak 1,26 mg w tabletce Rosuvastatin MSN 5 mg i 10 mg⁸, poprzez wartości średnie jak 15,2 mg w Pregabalin Reddy 150 mg⁹, aż do znacznych ilości, jak 194,17 mg w tabletce Questax 300 mg¹⁰.

W produktach leczniczych Adoben, zawartość laktozy jednowodnej jest zróżnicowana w zależności od dawki:¹¹

Uwarunkowania wykorzystania laktozy w farmacji

Korzyści stosowania laktozy jako substancji pomocniczej

Laktoza jest powszechnie wykorzystywana w formulacjach farmaceutycznych ze względu na:¹²

• Stosunkowo neutralny smak
• Wysoką stabilność chemiczną
• Dobrą rozpuszczalność w wodzie
• Niską higroskopijność
• Korzystne właściwości technologiczne
• Niski koszt produkcji
• Brak toksyczności

¹³

Znaczenie kliniczne zawartości laktozy w lekach

Zawartość laktozy w lekach ma szczególne znaczenie dla pacjentów z nietolerancją laktozy oraz pacjentów z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami, takimi jak nietolerancja galaktozy, niedobór laktazy typu Lapp lub zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy. Dla takich pacjentów istotna jest informacja o zawartości laktozy w przyjmowanych produktach leczniczych.¹⁴

W większości przypadków ilość laktozy w produktach leczniczych jest jednak zbyt mała, aby wywołać objawy nietolerancji u osób z łagodnym lub umiarkowanym niedoborem laktazy. Przykładowo, w preparacie Sinusit-Pascoe dawka jednorazowa (10 kropli) zawiera jedynie 0,2 mg laktozy jednowodnej, co jest ilością nieznaczącą klinicznie dla większości pacjentów z nietolerancją laktozy.¹⁵

Interakcje laktozy z substancjami czynnymi

Laktoza jako substancja pomocnicza może wchodzić w interakcje z niektórymi substancjami czynnymi. Najważniejsze z nich to:

• Reakcje Maillarda z substancjami zawierającymi grupy aminowe (np. niektóre antybiotyki)
• Interakcje wynikające z właściwości redukujących laktozy
• Potencjalne zmiany biodostępności substancji czynnych w zależności od właściwości fizykochemicznych laktozy (bezwodna vs jednowodna)

Wpływ laktozy na organizm

Metabolizm laktozy

Po doustnym podaniu laktoza jest rozkładana w przewodzie pokarmowym przez enzym laktazę (β-galaktozydazę) do glukozy i galaktozy, które następnie są wchłaniane przez błonę śluzową jelita cienkiego. W przypadku niedoboru laktazy, niestrawiona laktoza przechodzi do jelita grubego, gdzie jest fermentowana przez bakterie jelitowe, prowadząc do produkcji gazów (wodoru, metanu, dwutlenku węgla) i kwasów organicznych.

Potencjalne działania niepożądane związane z zawartością laktozy

U osób z nietolerancją laktozy, przyjmowanie produktów leczniczych zawierających ten cukier może prowadzić do objawów takich jak:¹⁶

• Wzdęcia
• Bóle brzucha
• Biegunka
• Nudności

Nasilenie tych objawów zależy od stopnia niedoboru laktazy oraz ilości przyjętej laktozy. W przypadku większości produktów leczniczych zawartość laktozy jest jednak zbyt mała, aby wywołać znaczące klinicznie objawy nietolerancji.

Znaczenie różnic w zawartości laktozy w preparatach

Zróżnicowanie zawartości laktozy w poszczególnych produktach leczniczych wynika z:

• Różnic w wielkości tabletki/kapsułki
• Różnych proporcji substancji czynnej do wypełniacza
• Różnych technologii wytwarzania
• Zastosowania odmiennych formulacji

Dla większości pacjentów różnice te nie mają znaczenia klinicznego. Istotne mogą być jedynie dla osób z ciężkim niedoborem laktazy lub całkowitym brakiem tego enzymu.¹⁷

Zastosowanie laktozy w różnych postaciach leków

Tabletki i kapsułki

W tabletkach i kapsułkach laktoza pełni głównie funkcję wypełniacza i rozcieńczalnika substancji czynnej. Jest składnikiem matrycy tabletkowej, zapewniającym odpowiednią masę i objętość postaci leku.¹⁸

Przykładami tabletowych postaci leków zawierających laktozę są:

• Adoben (tabletki o przedłużonym uwalnianiu) – 3,3-5,1 mg laktozy¹⁹
• Questax (tabletki powlekane) – 16,18-258,88 mg laktozy²⁰
• Glibetic (tabletki) – 68,98-137,20 mg laktozy²¹

W kapsułkach, takich jak Pregabalin Reddy, laktoza jest stosowana jako wypełniacz kapsułkowy. Zawartość laktozy w tych kapsułkach waha się od 7,6 mg do 30,4 mg w zależności od dawki.²²

Płynne postaci leków

W płynnych postaciach leków laktoza może pełnić rolę substancji zwiększającej lepkość, stabilizatora lub substancji słodzącej. Przykładem jest preparat Sinusit-Pascoe (krople doustne), w którym dawka jednorazowa zawiera 0,2 mg laktozy jednowodnej.²³

Zalecenia praktyczne dotyczące laktozy w lekach

Postępowanie u pacjentów z nietolerancją laktozy

U pacjentów z nietolerancją laktozy należy rozważyć:²⁴

• Sprawdzenie zawartości laktozy w przyjmowanych lekach
• W przypadku preparatów z wysoką zawartością laktozy i występowaniem objawów nietolerancji – rozważenie alternatywnych produktów leczniczych
• Jednoczesne stosowanie preparatów enzymu laktazy przy przyjmowaniu leków zawierających laktozę
• Konsultację z lekarzem lub farmaceutą w celu doboru odpowiedniego zamiennika

Dla większości pacjentów z łagodnym lub umiarkowanym niedoborem laktazy ilość tego cukru w lekach jest zbyt mała, aby wywołać objawy nietolerancji.²⁵

Znaczenie informacji o zawartości laktozy

Informacje o zawartości laktozy w produktach leczniczych są ważne dla:

• Pacjentów z ciężkim niedoborem laktazy
• Osób z galaktozemią
• Pacjentów z rzadkimi zaburzeniami genetycznymi, takimi jak nietolerancja galaktozy czy niedobór laktazy typu Lapp

Zgodnie z wytycznymi Europejskiej Agencji Leków, laktoza jest klasyfikowana jako substancja pomocnicza o znanym działaniu i jej zawartość musi być podana w charakterystyce produktu leczniczego.²⁶