Wskazania do stosowania
Antytoksyna botulinowa typu B

Wskazania do stosowania antytoksyny botulinowej typu B

Antytoksyna botulinowa typu B jest składnikiem poliklonalnych surowic stosowanych w leczeniu zatruć jadem kiełbasianym (botulizmu). W praktyce klinicznej nie stosuje się jej jako pojedynczej substancji, lecz w preparatach złożonych, zawierających przeciwciała skierowane przeciwko różnym serotypom toksyny botulinowej. ¹

Charakterystyka preparatu polwalentnego

W Polsce dostępny jest preparat o nazwie Antytoksyna botulinowa ABE, który jest roztworem do wstrzykiwań zawierającym antytoksyny skierowane przeciwko trzem różnym serotypom toksyny botulinowej: A, B i E. Preparat ten zawiera w jednym mililitrze roztworu nie mniej niż 500 j.m. antytoksyny botulinowej typu A, nie mniej niż 500 j.m. antytoksyny botulinowej typu B oraz nie mniej niż 100 j.m. antytoksyny botulinowej typu E. ²

Dawkowanie preparatu

Antytoksyna botulinowa ABE jest dostępna w ampułkach o pojemności 10 ml, przy czym każda ampułka zawiera 5000 j.m. antytoksyny botulinowej typu A, 5000 j.m. antytoksyny botulinowej typu B oraz 1000 j.m. antytoksyny botulinowej typu E. Preparat ma postać klarownego roztworu o jasnosłomkowym zabarwieniu, przeznaczonego do podania drogą iniekcji. ³

Mechanizm działania antytoksyny

Głównym mechanizmem działania antytoksyny botulinowej typu B, podobnie jak pozostałych antytoksyn zawartych w preparacie, jest neutralizacja krążących we krwi toksyn botulinowych. Surowica zawiera przeciwciała, które wiążą się z toksyną botulinową odpowiedniego serotypu, co uniemożliwia jej połączenie z receptorami na zakończeniach nerwowych i zapobiega dalszemu rozwojowi objawów zatrucia. Należy podkreślić, że antytoksyna działa wyłącznie na toksynę krążącą we krwi – nie wpływa na toksynę, która już związała się z receptorami na zakończeniach nerwowych. ⁴

Zatrucie jadem kiełbasianym – główne wskazanie do stosowania

Jedynym wskazaniem do zastosowania antytoksyny botulinowej typu B, zawartej w preparacie Antytoksyna botulinowa ABE, jest leczenie zatrucia jadem kiełbasianym (botulizmu) spowodowanego przez toksynę botulinową typu B lub zatrucia mieszanego, w którym podejrzewa się udział tego serotypu toksyny. ⁵

Botulizm jest chorobą zagrażającą życiu, wywołaną przez neurotoksyny produkowane przez bakterie Clostridium botulinum. W Polsce najczęściej występującym serotypem jest typ B, dlatego obecność antytoksyny botulinowej typu B w preparacie ma szczególne znaczenie kliniczne. Zatrucie może nastąpić drogą pokarmową (po spożyciu zanieczyszczonej żywności), przez rany (botulizm przyranny) lub u niemowląt poprzez kolonizację przewodu pokarmowego (botulizm niemowlęcy). ⁶

Wskazania szczegółowe

Podanie antytoksyny botulinowej typu B w ramach preparatu Antytoksyna botulinowa ABE jest wskazane w następujących sytuacjach klinicznych:

• Potwierdzone laboratoryjnie zatrucie toksyną botulinową typu B
• Potwierdzone zatrucie toksyną botulinową, bez określenia serotypu (ze względu na polwalentny charakter preparatu)
• Silne podejrzenie kliniczne botulizmu, nawet przed uzyskaniem potwierdzenia laboratoryjnego, ze względu na szybki postęp choroby i potencjalnie śmiertelne konsekwencje opóźnienia leczenia
• Zatrucia mieszane, wywołane przez toksyny typu A, B i/lub E

⁷

Okoliczności zalecenia pacjentowi antytoksyny botulinowej typu B

Decyzja o zastosowaniu antytoksyny botulinowej typu B w ramach preparatu Antytoksyna botulinowa ABE powinna być podejmowana przez lekarza specjalistę w warunkach szpitalnych, najczęściej na oddziale chorób zakaźnych lub intensywnej terapii. Nie jest to preparat, który można by zalecić pacjentowi do samodzielnego stosowania. ⁸

Obraz kliniczny wymagający interwencji

Zastosowanie antytoksyny botulinowej typu B należy rozważyć, gdy u pacjenta występują charakterystyczne objawy botulizmu, takie jak:

• Symetryczne porażenie wiotkie zstępujące od mięśni twarzy do kończyn
• Zaburzenia widzenia (podwójne widzenie, niewyraźne widzenie, opadanie powiek)
• Zaburzenia połykania i mowy
• Suchość w jamie ustnej
• Zatrzymanie moczu
• Zaparcia
• Osłabienie mięśniowe postępujące od głowy w dół ciała
• Niewydolność oddechowa – najpoważniejsze powikłanie, mogące prowadzić do śmierci

⁹

Warunki stosowania preparatu

Antytoksyna botulinowa typu B w postaci preparatu Antytoksyna botulinowa ABE powinna być podawana w następujących okolicznościach:

1. Jak najwcześniej po wystąpieniu objawów – skuteczność leczenia jest największa w pierwszych 24 godzinach od pojawienia się objawów
2. W warunkach umożliwiających monitorowanie funkcji życiowych pacjenta ze względu na ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznej
3. Po wykonaniu próby uczuleniowej (ze względu na pochodzenie końskie surowicy)
4. Przy dostępie do sprzętu i leków niezbędnych do leczenia wstrząsu anafilaktycznego
5. Pod nadzorem lekarza doświadczonego w leczeniu botulizmu

¹⁰

Wskazania w kontekście rodzaju botulizmu

Botulizm pokarmowy

Jest to najczęstsza postać botulizmu w Polsce. Antytoksyna botulinowa typu B, jako składnik preparatu Antytoksyna botulinowa ABE, jest wskazana w leczeniu botulizmu pokarmowego wywołanego przez spożycie żywności zanieczyszczonej toksyną botulinową typu B. W Polsce najczęstszym źródłem zatrucia są: wędliny domowego wyrobu, konserwy mięsne i warzywne przygotowywane w warunkach domowych, a także źle zakonserwowane ryby. ¹¹

Botulizm przyranny

Rzadka postać choroby, występująca w wyniku zanieczyszczenia rany sporami Clostridium botulinum, które w warunkach beztlenowych kiełkują i produkują toksynę. W przypadku potwierdzenia lub podejrzenia botulizmu przyrannego wywołanego przez toksynę typu B, wskazane jest podanie antytoksyny botulinowej typu B w ramach preparatu złożonego. ¹²

Botulizm niemowlęcy

W przypadku botulizmu niemowlęcego, który rozwija się w wyniku kolonizacji przewodu pokarmowego niemowlęcia przez Clostridium botulinum i produkcji toksyny in vivo, tradycyjnie nie stosuje się antytoksyny końskiej ze względu na ryzyko reakcji nadwrażliwości. W takich przypadkach stosuje się raczej ludzką immunoglobulinę przeciw botulinie (BIG-IV). Jednak w przypadku ciężkiego przebiegu i zagrożenia życia, zwłaszcza gdy podejrzewa się udział toksyny typu B, może być rozważone zastosowanie antytoksyny botulinowej zawierającej przeciwciała przeciwko toksynie typu B. ¹³

Szczególne grupy pacjentów

Kobiety w ciąży

W przypadku kobiet w ciąży z podejrzeniem lub potwierdzonym zatruciem toksyną botulinową typu B, korzyści z podania antytoksyny botulinowej zawartej w preparacie Antytoksyna botulinowa ABE przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu. Nieleczony botulizm stanowi bezpośrednie zagrożenie życia zarówno dla matki, jak i dla płodu. Decyzję o podaniu antytoksyny należy podejmować indywidualnie, biorąc pod uwagę stan kliniczny pacjentki. ¹⁴

Pacjenci z niedoborami odporności

U pacjentów z obniżoną odpornością, u których podejrzewa się lub potwierdzono zatrucie toksyną botulinową typu B, podanie antytoksyny botulinowej typu B w ramach preparatu Antytoksyna botulinowa ABE jest w pełni uzasadnione. Należy jednak pamiętać o zwiększonym ryzyku wystąpienia powikłań serologicznych i uważnie monitorować stan pacjenta. ¹⁵

Osoby starsze

U osób w podeszłym wieku zatrucie toksyną botulinową typu B może mieć cięższy przebieg i wiązać się z większym ryzykiem powikłań, szczególnie niewydolności oddechowej. Dlatego w tej grupie pacjentów szybkie podanie antytoksyny botulinowej typu B w ramach preparatu Antytoksyna botulinowa ABE ma kluczowe znaczenie dla rokowania. ¹⁶

Podsumowanie wskazań do stosowania antytoksyny botulinowej typu B

Antytoksyna botulinowa typu B, będąca składnikiem preparatu Antytoksyna botulinowa ABE, jest wskazana do stosowania wyłącznie w leczeniu zatrucia jadem kiełbasianym (botulizmem) wywołanym przez toksynę botulinową typu B lub w przypadkach, gdy serotyp toksyny nie jest znany. Preparat zawiera w swoim składzie także antytoksyny skierowane przeciwko toksynie typu A i E, co zapewnia szerokie spektrum działania. ¹⁷

Decyzję o podaniu antytoksyny należy podjąć jak najszybciej po wystąpieniu objawów klinicznych botulizmu, nawet przed otrzymaniem laboratoryjnego potwierdzenia obecności toksyny, ze względu na szybko postępujący charakter zatrucia i potencjalnie śmiertelne powikłania. Leczenie powinno odbywać się w warunkach szpitalnych, pod ścisłym nadzorem medycznym, ze względu na ryzyko wystąpienia reakcji nadwrażliwości na surowicę końską. ¹⁸

¹⁹