Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina chlorowodorek stanowi aktywną substancję produktu leczniczego Metformin Medreg, dostępnego w dawkach 500 mg, 850 mg oraz 1000 mg w postaci tabletek powlekanych. Należy do grupy farmakoterapeutycznej leków stosowanych w cukrzycy, obniżających stężenie glukozy we krwi, z wyłączeniem insulin, oznaczonej kodem ATC: A10BA02. Poniżej przedstawiono szczegółową charakterystykę właściwości farmakodynamicznych tego leku.¹

Mechanizm działania

Metformina, jako pochodna biguanidów, wykazuje zdolność do obniżania stężenia glukozy w osoczu zarówno na czczo, jak i po spożyciu posiłku. Co istotne z klinicznego punktu widzenia, lek ten nie stymuluje wydzielania insuliny, dzięki czemu nie prowadzi do występowania hipoglikemii.²

Mechanizm działania metforminy opiera się na trzech głównych procesach:³

• Redukcja produkcji glukozy w wątrobie – poprzez hamowanie procesów glukoneogenezy i glikogenolizy⁴
• Poprawa wrażliwości tkanek obwodowych na działanie insuliny – szczególnie w mięśniach, co prowadzi do zwiększonego wychwytu i wykorzystania glukozy⁵
• Spowolnienie absorpcji glukozy w jelitach⁶

Na poziomie komórkowym metformina oddziałuje na syntazę glikogenu, stymulując wewnątrzkomórkową syntezę glikogenu.⁷ Ponadto wpływa ona na wszystkie znane rodzaje transporterów glukozy przez błony komórkowe (GLUT – glucose transporters), zwiększając ich zdolności transportowe.⁸

Efekty farmakodynamiczne

Badania kliniczne wykazały, że stosowanie metforminy wiąże się ze stabilizacją masy ciała pacjentów lub jej nieznacznym zmniejszeniem.⁹

Poza działaniem hipoglikemizującym, metformina wywiera korzystny wpływ na metabolizm lipidów. W kontrolowanych badaniach klinicznych o średnim i długim okresie obserwacji udokumentowano, że metformina w dawkach terapeutycznych przyczynia się do redukcji stężenia cholesterolu całkowitego, frakcji LDL cholesterolu oraz trójglicerydów.¹⁰

Skuteczność kliniczna

Dowody na skuteczność kliniczną metforminy pochodzą przede wszystkim z prospektywnego randomizowanego badania UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study), które wykazało długoterminowe korzyści z intensywnej kontroli glikemii u dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2.¹¹

Analiza wyników uzyskanych u pacjentów z nadwagą leczonych metforminą po nieskutecznym leczeniu wyłącznie dietą wykazała:¹²

• Zmniejszenie ryzyka powikłań cukrzycowych – istotna redukcja bezwzględnego ryzyka powikłań cukrzycowych w grupie leczonej metforminą (29,8 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z grupą stosującą wyłącznie dietę (43,3 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,0023) oraz w porównaniu z łącznymi wynikami w grupach leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (40,1 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,0034)¹³
• Zmniejszenie śmiertelności związanej z cukrzycą – istotna redukcja bezwzględnego ryzyka śmiertelności związanej z cukrzycą: w grupie leczonej metforminą odnotowano 7,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat, w porównaniu z 12,7 zdarzeniami/1000 pacjento-lat w grupie leczonej wyłącznie dietą (p=0,017)¹⁴
• Zmniejszenie śmiertelności ogólnej – istotna redukcja bezwzględnego ryzyka śmiertelności ogólnej: w grupie leczonej metforminą 13,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat w porównaniu z grupą leczoną wyłącznie dietą (20,6 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,011) oraz w porównaniu z łącznymi wynikami grup leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (18,9 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,021)¹⁵
• Zmniejszenie ryzyka zawału mięśnia sercowego – istotna redukcja bezwzględnego ryzyka zawału mięśnia sercowego: w grupie leczonej metforminą odnotowano 11 zdarzeń/1000 pacjento-lat, w porównaniu z 18 zdarzeniami/1000 pacjento-lat w grupie leczonej wyłącznie dietą (p=0,01)¹⁶

Terapia skojarzona i specjalne grupy pacjentów

W kontekście terapii skojarzonej, stosowanie metforminy jako leku drugiego rzutu w połączeniu z pochodnymi sulfonylomocznika nie wykazało istotnych korzyści w odniesieniu do wyników klinicznych.¹⁷

W przypadku wybranych pacjentów z cukrzycą typu 1, podejmowano próby leczenia skojarzonego metforminą z insuliną, jednak korzyści kliniczne takiego połączenia nie zostały formalnie ustalone w badaniach klinicznych.¹⁸

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Kontrolowane badania kliniczne przeprowadzone w ograniczonej populacji dzieci i młodzieży w wieku 10-16 lat, leczonej metforminą przez okres 1 roku, wykazały porównywalny stopień kontroli glikemii do tego obserwowanego u osób dorosłych.¹⁹ Oznacza to, że efekt terapeutyczny metforminy w grupie pediatrycznej jest zbliżony do tego osiąganego w populacji dorosłych pacjentów z cukrzycą.