Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina należy do grupy farmakoterapeutycznej leków zmniejszających stężenie glukozy we krwi, z wyłączeniem insulin, a dokładniej do pochodnych biguanidu (kod ATC: A10BA02). Jej działanie polega na obniżaniu stężenia glukozy w osoczu zarówno na czczo, jak i po posiłku. Co istotne, metformina nie stymuluje wydzielania insuliny, co eliminuje ryzyko wystąpienia hipoglikemii podczas jej stosowania.¹

Mechanizm działania

Działanie przeciwcukrzycowe metforminy opiera się na trzech głównych mechanizmach:

• Hamowanie wątrobowej produkcji glukozy – metformina zmniejsza wytwarzanie glukozy w wątrobie poprzez hamowanie procesów glukoneogenezy i glikogenolizy, co bezpośrednio wpływa na obniżenie stężenia glukozy we krwi
• Poprawa wrażliwości tkanek na insulinę – zwiększa wrażliwość mięśni na działanie insuliny, co skutkuje lepszym obwodowym wychwytem glukozy oraz efektywniejszym jej wykorzystaniem
• Wpływ na wchłanianie jelitowe – powoduje opóźnienie wchłaniania glukozy w jelitach

Na poziomie komórkowym metformina wykazuje zdolność pobudzania wewnątrzkomórkowej syntezy glikogenu poprzez wpływ na enzym syntazę glikogenu. Dodatkowo, lek zwiększa zdolność transportową wszystkich typów nośników glukozy przez błony komórkowe (GLUT – Glucose Transporters).²

Efekty farmakodynamiczne

Stosowanie metforminy, zgodnie z wynikami badań klinicznych, wiąże się z utrzymaniem stabilnej masy ciała lub jej niewielkim zmniejszeniem, co stanowi dodatkową korzyść terapeutyczną u pacjentów z cukrzycą typu 2, u których często występuje nadwaga lub otyłość.³

Metformina w postaci tabletek o natychmiastowym uwalnianiu wywiera korzystny wpływ na metabolizm lipidów, niezależnie od jej działania hipoglikemizującego. Średnio- i długoterminowe kontrolowane badania kliniczne potwierdziły, że stosowanie metforminy w dawkach terapeutycznych prowadzi do redukcji stężenia cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL oraz triglicerydów. Należy jednak zauważyć, że podobnego efektu nie zaobserwowano w przypadku postaci o przedłużonym uwalnianiu, prawdopodobnie ze względu na jej wieczorne stosowanie. Co więcej, w przypadku tej postaci leku może wystąpić zwiększenie stężenia triglicerydów.⁴

Skuteczność kliniczna

Kluczowym dowodem na długoterminową skuteczność metforminy jest randomizowane prospektywne badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study). Badanie to wykazało znaczące korzyści intensywnej kontroli glikemii u dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2 i nadwagą, którzy otrzymywali metforminę w postaci tabletek o natychmiastowym uwalnianiu jako leczenie pierwszego rzutu po nieskutecznej terapii dietą.⁵

Analiza wyników u pacjentów z nadwagą leczonych metforminą po nieskutecznej terapii dietetycznej wykazała istotne statystycznie korzyści kliniczne w następujących obszarach:

Przedstawione dane potwierdzają istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka w zakresie powikłań cukrzycy, śmiertelności związanej z cukrzycą, śmiertelności ogólnej oraz zawału mięśnia sercowego w grupie pacjentów leczonych metforminą.⁶

Ograniczenia terapeutyczne

Warto podkreślić, że nie wykazano korzyści klinicznych ze stosowania metforminy jako leku drugiego rzutu w leczeniu skojarzonym z pochodnymi sulfonylomocznika. Jest to istotna informacja dla klinicystów planujących wielolekowe schematy terapeutyczne.⁷

W odniesieniu do cukrzycy typu 1, u niektórych pacjentów stosowano metforminę w połączeniu z insuliną, jednakże korzyści kliniczne takiego skojarzenia nie zostały formalnie potwierdzone w badaniach klinicznych. Dlatego też zastosowanie metforminy w cukrzycy typu 1 pozostaje ograniczone i wymaga indywidualnej oceny potencjalnych korzyści i ryzyka.⁸