Zapalenie błędnika i zapalenie nerwu przedsionkowego
Etiologia i przyczyny
Zapalenie błędnika (labyrinthitis) i zapalenie nerwu przedsionkowego (vestibular neuritis) to schorzenia ucha wewnętrznego o różnej lokalizacji procesu zapalnego – odpowiednio obejmujące błędnik (w tym ślimak i narządy przedsionkowe) oraz sam nerw przedsionkowy. Etiologia jest głównie wirusowa, z dominującą rolą wirusa HSV-1 w zapaleniu nerwu przedsionkowego, natomiast zapalenie błędnika może mieć także bakteryjne podłoże, szczególnie w przebiegu przewlekłego zapalenia ucha środkowego. Bakteryjne zapalenie błędnika dzieli się na surowicze i ropne, z drogą zakażenia przez okienko okrągłe lub owalne. Objawy obejmują zawroty głowy i zaburzenia równowagi, przy czym zapalenie błędnika dodatkowo powoduje utratę słuchu i szumy uszne. Rzadziej występujące przyczyny to zaburzenia autoimmunologiczne, urazy, niedokrwienie, reakcje alergiczne, działania niepożądane leków oraz nowotwory. Czynniki ryzyka to m.in. niedawne infekcje wirusowe, nieprzyjęcie szczepień, przewlekłe zapalenie ucha środkowego, perlak, bakteryjne zapalenie opon mózgowych, alergie, stres, alkohol i palenie tytoniu.
- Zapalenie błędnika i zapalenie nerwu przedsionkowego – Etiologia, przyczyny i mechanizmy powstawania
- Infekcje wirusowe jako główna przyczyna
- Infekcje bakteryjne
- Różnice między zapaleniem błędnika a zapaleniem nerwu przedsionkowego
- Mniej powszechne przyczyny
- Czynniki ryzyka
- Patofizjologia i mechanizmy powstawania
- Następstwa zapalenia błędnika i zapalenia nerwu przedsionkowego
- Nowe doniesienia i badania
- Kolejne rozdziały
Zapalenie błędnika i zapalenie nerwu przedsionkowego – Etiologia, przyczyny i mechanizmy powstawania
Zapalenie błędnika (labyrinthitis) i zapalenie nerwu przedsionkowego (vestibular neuritis) to schorzenia dotyczące ucha wewnętrznego, które wpływają na równowagę i w przypadku zapalenia błędnika również na słuch. Chociaż objawy kliniczne tych dwóch schorzeń mogą być podobne, ich etiologia, lokalizacja stanu zapalnego oraz mechanizmy patofizjologiczne wykazują pewne różnice.12
Infekcje wirusowe jako główna przyczyna
Najczęstszą przyczyną zarówno zapalenia błędnika jak i zapalenia nerwu przedsionkowego są infekcje wirusowe. W większości przypadków zapalenie nerwu przedsionkowego ma podłoże wirusowe, natomiast zapalenie błędnika może być wywołane zarówno przez wirusy, jak i rzadziej przez bakterie.12
Do najczęściej występujących wirusów związanych z tymi schorzeniami należą:12
- Wirusy z rodziny Herpes, szczególnie wirus opryszczki pospolitej typu 1 (HSV-1) – uważany za najczęstszą przyczynę zapalenia nerwu przedsionkowego12
- Wirus ospy wietrznej/półpaśca (Varicella zoster virus)12
- Wirus grypy (Influenza)12
- Wirus Epsteina-Barr (mononukleoza zakaźna)12
- Wirusy zapalenia wątroby12
- Wirusy odry, świnki, różyczki12
- Wirus polio1
Zapalenie nerwu przedsionkowego jest najczęściej związane z reaktywacją utajonego wirusa HSV-1 w zwoju przedsionkowym, choć możliwe są również inne mechanizmy, jak niedokrwienie czy reakcje autoimmunologiczne.12 Wiele badań potwierdza, że wirus HSV-1 jest najczęstszą przyczyną zapalenia nerwu przedsionkowego, ale inne wirusy, takie jak wirus ospy wietrznej/półpaśca, również mogą odgrywać istotną rolę, szczególnie w cięższych przypadkach.1
Infekcje bakteryjne
Infekcje bakteryjne są znacznie rzadszą przyczyną obu schorzeń, ale częściej występują w przypadku zapalenia błędnika niż zapalenia nerwu przedsionkowego.12
Bakteryjne zapalenie błędnika może rozwinąć się na dwa główne sposoby:12
- Surowicze zapalenie błędnika (serous labyrinthitis) – powstaje, gdy toksyny bakteryjne i/lub mediatory zapalenia gospodarza przedostają się do błędnika błoniastego przez okienko okrągłe lub owalne. Najczęściej jest to następstwo nieleczonego zapalenia ucha środkowego (przewlekłego zapalenia ucha środkowego).12
- Ropne zapalenie błędnika (suppurative labyrinthitis) – stan, w którym bakterie bezpośrednio wnikają do błędnika przez okienko okrągłe lub owalne, lub przez płyn mózgowo-rdzeniowy w przypadku bakteryjnego zapalenia opon mózgowych. Okienko okrągłe jest najczęstszą drogą wnikania bakterii.12
Bakteryjne zapalenie błędnika jest bardziej powszechne u małych dzieci, które są bardziej podatne na przewlekłe zakażenia ucha środkowego. Jeśli te infekcje nie są leczone, bakterie mogą przedostać się do otaczającej kości lub błędnika, prowadząc do zakażenia ucha wewnętrznego.12
Różnice między zapaleniem błędnika a zapaleniem nerwu przedsionkowego
Główna różnica między zapaleniem błędnika a zapaleniem nerwu przedsionkowego dotyczy lokalizacji stanu zapalnego:12
- Zapalenie nerwu przedsionkowego (vestibular neuritis/neuronitis) dotyczy zapalenia nerwu przedsionkowego, który przewodzi informacje o równowadze z ucha wewnętrznego do mózgu. Powoduje zawroty głowy i zaburzenia równowagi, ale nie wpływa na słuch.12
- Zapalenie błędnika (labyrinthitis) obejmuje zapalenie całego błędnika, w tym ślimaka i narządów przedsionkowych. Powoduje zawroty głowy, zaburzenia równowagi oraz dodatkowo utratę słuchu i/lub szumy uszne.12
W zapaleniu nerwu przedsionkowego stan zapalny ogranicza się do przedsionkowej części VIII nerwu czaszkowego, podczas gdy w zapaleniu błędnika proces zapalny obejmuje zarówno część przedsionkową, jak i ślimakową.12
Mniej powszechne przyczyny
Oprócz infekcji wirusowych i bakteryjnych, inne rzadsze przyczyny zapalenia błędnika i zapalenia nerwu przedsionkowego obejmują:12
- Zaburzenia autoimmunologiczne – takie jak ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń, guzkowe zapalenie tętnic, toczeń rumieniowaty układowy czy choroby zapalne jelit mogą w rzadkich przypadkach powodować zapalenie błędnika.12
- Uraz ucha wewnętrznego – urazowe uszkodzenie czaszki lub operacja ucha mogą prowadzić do zapalenia.12
- Zaburzenia naczyniowe – niedokrwienie w obszarze tętnicy przedsionkowej przedniej/górnej (małe naczynie zaopatrujące ucho wewnętrzne) może prowadzić do podobnych objawów jak zapalenie nerwu przedsionkowego.12
- Reakcje alergiczne – u niektórych osób alergie mogą przyczyniać się do rozwoju zapalenia błędnika.12
- Działania niepożądane leków – niektóre leki mogą jako rzadkie działanie niepożądane powodować objawy podobne do zapalenia błędnika.12
- Nowotwory – rzadko guzy, takie jak nerwiaki nerwu słuchowego, mogą powodować objawy przypominające zapalenie błędnika.12
Czynniki ryzyka
Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju zapalenia błędnika lub zapalenia nerwu przedsionkowego to:12
- Niedawno przebyte infekcje wirusowe, szczególnie infekcje górnych dróg oddechowych12
- Nieprzyjęcie zalecanych szczepionek (w przypadku dzieci)1
- Przewlekłe, nieleczone zapalenie ucha środkowego1
- Perlak (cholesteatoma)12
- Bakteryjne zapalenie opon mózgowych12
- Historia alergii1
- Stres i zmęczenie12
- Nadmierne spożycie alkoholu12
- Palenie tytoniu12
Patofizjologia i mechanizmy powstawania
W zapaleniu nerwu przedsionkowego dochodzi do zapalenia nerwu przedsionkowego, co prowadzi do nieprawidłowego przekazywania sygnałów z ucha wewnętrznego do mózgu. W rezultacie mózg otrzymuje sprzeczne informacje od narządów równowagi i innych zmysłów (np. wzroku), co powoduje zawroty głowy i zaburzenia równowagi.12
Mechanizmy patofizjologiczne leżące u podstaw zapalenia nerwu przedsionkowego i zapalenia błędnika mogą obejmować:12
- Reaktywację wirusa – szczególnie reaktywacja utajonego wirusa HSV-1 w zwoju przedsionkowym jest uważana za główny mechanizm w zapaleniu nerwu przedsionkowego12
- Bezpośrednie działanie cytotoksyczne wirusa na komórki ucha wewnętrznego1
- Niedokrwienie naczyniowe – zmniejszenie przepływu krwi przez tętnicę przedsionkową12
- Mechanizmy immunologiczne – reakcje immunologiczne gospodarza na infekcję mogą przyczyniać się do uszkodzenia12
W bakteryjnym zapaleniu błędnika, bakterie lub ich toksyny uszkadzają struktury błędnika bezpośrednio lub poprzez reakcję zapalną. W przypadku surowiczego zapalenia błędnika, toksyny bakteryjne z ucha środkowego przedostają się do ucha wewnętrznego, podczas gdy w ropnym zapaleniu błędnika, same bakterie wnikają do błędnika.12
Następstwa zapalenia błędnika i zapalenia nerwu przedsionkowego
W większości przypadków zapalenie nerwu przedsionkowego i zapalenie błędnika ustępują samoistnie w ciągu kilku tygodni dzięki naturalnemu procesowi kompensacji ośrodkowego układu nerwowego.12 Jednakże w niektórych przypadkach mogą wystąpić trwałe następstwa:12
- Trwała utrata słuchu – szczególnie w przypadku bakteryjnego zapalenia błędnika12
- Łagodne położeniowe zawroty głowy (BPPV) – mogą rozwinąć się jako następstwo zapalenia błędnika lub nerwu przedsionkowego12
- Migrena przedsionkowa – zwiększone ryzyko po przebytym zapaleniu błędnika lub nerwu przedsionkowego12
- Kostnienie błędnika (labyrinthitis ossificans) – w rzadkich przypadkach bakteryjnego zapalenia błędnika może dojść do patologicznego tworzenia się nowej tkanki kostnej w błędniku błoniastym12
Cięższe powikłania są częściej obserwowane w przypadku bakteryjnego zapalenia błędnika, dlatego ważne jest jego wczesne rozpoznanie i leczenie.12
Nowe doniesienia i badania
Ostatnie badania wskazują na możliwy związek między zapaleniem nerwu przedsionkowego a infekcją COVID-19 oraz szczepieniami przeciwko COVID-19. Opisano kilka przypadków zapalenia nerwu przedsionkowego u pacjentów z COVID-19 oraz po szczepieniu przeciwko COVID-19, co sugeruje, że wirus SARS-CoV-2 lub odpowiedź immunologiczna wywołana przez szczepionkę mogą w niektórych przypadkach przyczyniać się do rozwoju tej choroby.12
Badania z wykorzystaniem zaawansowanego obrazowania metodą rezonansu magnetycznego (MRI) wykazały wzorzec wzmocnienia zgodny z procesem zapalnym u 20 z 29 pacjentów z zapaleniem nerwu przedsionkowego, co potwierdza zapalną naturę tego schorzenia.1
Ponadto, badania z Korei Południowej udokumentowały, że 10% pacjentów z zapaleniem nerwu przedsionkowego w tym regionie świata ma przeciwciała przeciwko gangliozydom, co sugeruje, że przeciwciała te mogą być przyczyną zapalenia nerwu przedsionkowego.1
Trwają również badania nad rolą glikokortykosteroidów i leków przeciwwirusowych w leczeniu zapalenia nerwu przedsionkowego. Chociaż stosowanie walacyklowiru, samego lub w połączeniu z glikokortykosteroidem, nie wykazało skuteczności, nadal poszukuje się optymalnych strategii leczenia.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.