Wulwodynia
Patofizjologia i mechanizm
Wulwodynia to przewlekły zespół bólowy sromu trwający co najmniej 3 miesiące, charakteryzujący się neuropatycznym bólem o wieloczynnikowej etiologii, w tym dysfunkcją nerwową, neuroproliferacją, obwodową i centralną sensytyzacją oraz komponentą neuroinflammacyjną. W biopsjach przedsionka pochwy u pacjentek z LPV obserwuje się naciek limfocytarny oraz proliferację włókien nerwowych czuciowych, a także zwiększoną liczbę mastocytów. Wulwodynia często współistnieje z nawracającymi zakażeniami, zwłaszcza Candida albicans, które mogą inicjować stan zapalny i neuroproliferację. Dysfunkcja mięśni dna miednicy, zmiany hormonalne (np. spadek estrogenu w menopauzie) oraz predyspozycje genetyczne również odgrywają istotną rolę w patogenezie. Ponadto, niestabilność więzadeł kreszkowych macicy (USL) może powodować neuroinflammacyjny ból poprzez mechaniczne drażnienie splotów nerwowych miednicy. Wulwodynia często współwystępuje z innymi przewlekłymi zespołami bólowymi, takimi jak fibromialgia czy zespół jelita drażliwego, a także jest powiązana z czynnikami psychospołecznymi, w tym stresem, lękiem i zaburzeniami psychicznymi.
- Patogeneza wulwodynii
- Mechanizmy neurogenne
- Procesy zapalne i immunologiczne
- Rola mastocytów i komórkowa odpowiedź zapalna
- Czynniki infekcyjne i mikrobiologiczne
- Dysfunkcja mięśni dna miednicy
- Czynniki hormonalne
- Predyspozycje genetyczne
- Teoria niestabilności więzadeł kreszkowych macicy
- Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym
- Czynniki psychospołeczne w wulwodynii
- Implikacje dla diagnostyki i leczenia
Patogeneza wulwodynii
Wulwodynia to przewlekły zespół bólowy sromu, charakteryzujący się utrzymującym się dyskomfortem lub bólem trwającym co najmniej 3 miesiące, bez wyraźnie identyfikowalnej przyczyny. Dolegliwość ta jest zazwyczaj opisywana jako uczucie pieczenia, kłucia, podrażnienia lub surowego bólu w okolicy sromu. Pomimo intensywnych badań, dokładna patogeneza wulwodynii pozostaje nie w pełni wyjaśniona, przy czym obecne badania wskazują na wieloczynnikową etiologię tego schorzenia12.
Mechanizmy neurogenne
Jednym z głównych mechanizmów patogenetycznych wulwodynii jest dysfunkcja nerwowa. Badania wskazują na kilka potencjalnych mechanizmów neuronalnych leżących u podstaw tego schorzenia13:
- Uszkodzenie lub podrażnienie nerwów wpływające na przewodzenie bólu z sromu do rdzenia kręgowego
- Zwiększenie liczby i wrażliwości włókien nerwowych w obrębie sromu
- Neuroproliferacja – zwiększona gęstość włókien nerwowych w tkance przedsionka pochwy
- Obwodowa i centralna sensytyzacja układu nerwowego
Neuroproliferacja jest szczególnie istotna w przypadku zlokalizowanej wulwodynii prowokowanej (LPV). Badania histopatologiczne wykazały zwiększoną proliferację i rozgałęzienie neuronów w tkance sromu u kobiet z wulwodynią w porównaniu z tkanką kobiet asymptomatycznych6. W biopsji przedsionka pochwy u pacjentek z LPV obserwuje się dwie charakterystyczne cechy patologiczne: naciek komórkami zapalnymi limfocytarnymi oraz proliferację włókien nerwowych czuciowych7.
Obecność allodynii (ból wywołany bodźcem normalnie niebolesnym) i hiperalgezji (wzmocniona reakcja bólowa na bodziec) sugeruje neuropatyczne podłoże bólu w wulwodynii. Te zjawiska są typowe dla wulwodynii i często współwystępują z innymi przewlekłymi zespołami bólowymi68.
Procesy zapalne i immunologiczne
Wulwodynia jest obecnie postrzegana przez niektórych badaczy jako zespół o charakterze neuroinflammacyjnym, podobny do innych przewlekłych zespołów bólowych9. Mechanizm zapalny może odgrywać kluczową rolę, szczególnie w inicjacji procesu chorobowego1011:
- Podwyższone poziomy substancji prozapalnych (cytokin, neurogennych mediatorów zapalenia) w tkance sromu
- Zwiększona migracja komórek prozapalnych do przedsionka pochwy
- Lokalna produkcja i uwalnianie substancji prozapalnych i wywołujących ból
- Zaburzenia w mechanizmach rozwiązywania stanu zapalnego
Badania wykazały, że w wulwodynii dochodzi do zmian immunologicznych, takich jak zmienione poziomy interleukiny-1 i czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α) w tkance przedsionka pochwy, zwiększona produkcja interleukiny-1 i zmniejszona produkcja antagonisty receptora interleukiny-1 przez limfocyty po stymulacji, zmniejszona produkcja interferonu oraz zmiany w genie związanym z antagonistą receptora interleukiny-114.
Najnowsze badania sugerują, że wulwodynia może być wynikiem „dwóch uderzeń” w organizmie. Pierwsze uderzenie obejmuje wzmożoną sygnalizację zapalną, co powoduje nadwrażliwość przedsionka pochwy na bodźce zapalne. Drugie uderzenie wiąże się z zaburzeniem w mechanizmach rozwiązywania stanu zapalnego15. Badacze odkryli dowody wskazujące na defekt w zdolności organizmu do rozwiązywania stanu zapalnego, co może być wynikiem zmian w obecności lub ilości wyspecjalizowanych mediatorów proresolwingowych (SPM) oraz receptorów, które je rozpoznają10.
Rola mastocytów i komórkowa odpowiedź zapalna
W patogenezie wulwodynii istotną rolę odgrywają mastocyty (komórki tuczne). Biopsje wykazują zwiększoną liczbę mastocytów w tkance przedsionka pochwy u kobiet z wulwodynią16. Grupa badaczy wykazała, że 90% pacjentek z prowokowaną wulwodynią ma więcej niż osiem mastocytów na pole widzenia przy dużym powiększeniu17.
Aktywacja trzewnych nerwów czuciowych powoduje lokalną neuroinflammacyjną odpowiedź w dotkniętych tkankach, prowadząc do odpowiedzi makrofagów, mastocytów i limfocytów T13. Ta lokalna odpowiedź neuroinflammacyjna nasila ból; na przykład czynniki wzrostu nerwów wydzielane z ziarnistości mastocytów mogą indukować neuroproliferację i sensytyzację13.
W badaniach prowadzonych na hodowlach komórkowych wykazano, że fibroblasty pochodzące z błony śluzowej przedsionka pochwy pacjentek z LPV są bardziej reaktywne na antygeny grzybicze niż fibroblasty od zdrowych kobiet18. Pacjentki z LPV wykazują również tendencję do posiadania prozapalnych wariantów allelicznych genów IL-1β i antagonisty receptora IL-1 oraz podwyższone poziomy cytokin prozapalnych w tkankach19.
Czynniki infekcyjne i mikrobiologiczne
Zakażenia sromu i pochwy mogą odgrywać rolę inicjującą w rozwoju wulwodynii, szczególnie w przypadku zlokalizowanej wulwodynii prowokowanej (LPV)7. Liczne dowody sugerują, że Candida albicans może być jednym z antygenów wyzwalających LPV7:
- Kobiety z LPV mają w wywiadzie nawracające drożdżyce sromu i pochwy częściej niż kobiety z grupy kontrolnej
- Różne zakażenia sromu i pochwy, zwłaszcza nawracająca kandydoza, a także zakażenia dróg moczowych są znanymi czynnikami ryzyka LPV
- Modele zwierzęce i badania in vitro wykazały znaczenie zakażenia Candida albicans jako generatora bólu w przedsionku pochwy
W jednym z badań, myszy poddane trzykrotnemu zakażeniu i leczeniu drożdżycy były bardziej narażone na ból sromu niż myszy bez zakażenia drożdżycowego. Badacze postawili hipotezę, że wielokrotne zakażenia drożdżycowe zwiększyły produkcję włókien nerwowych u myszy, co skutkowało zwiększonym bólem sromu20.
Przewlekła kandydoza jest często łączona z wystąpieniem LPV poprzez efekt uwrażliwiania na ból w wyniku przewlekłego stanu zapalnego i powtarzających się bolesnych stosunków seksualnych. Dlatego ważne jest, aby szukać kandydozy u kobiet z LPV21.
Dysfunkcja mięśni dna miednicy
Wulwodynia często współistnieje z różnymi stopniami dysfunkcji mięśni dna miednicy, w tym ze zwiększonym napięciem i zmianami w kurczliwości mięśni oraz kontrolą nad nimi22. Od dawna rozpoznano, że LPV często wiąże się z pewnym stopniem dysfunkcji mięśni dna miednicy23.
Dysfunkcja mięśni dna miednicy może być wynikiem odruchów obronnych, mających na celu uniknięcie penetracji, którą kobieta uważa za bolesną lub której się obawia23. Osoby z wulwodynią, zarówno spontaniczną, jak i prowokowaną przez dotyk, zwykle mają dysfunkcję mięśni dna miednicy24.
Istnieją silne dowody na to, że fizjoterapia, jako leczenie pierwszego rzutu, może poprawić pochwicę i wulwodynię nawet o 80%25. Ukierunkowane ćwiczenia mogą pomóc pacjentkom nauczyć się kontrolować i rozluźniać mięśnie dna miednicy. Napięcie lub skurcze tych mięśni mogą nasilać ból sromu26.
Czynniki hormonalne
Unerwienie żeńskiego układu rozrodczego jest regulowane przez poziomy hormonów gonadalnych22. Zmiany hormonalne, szczególnie te związane z menopauzą lub stosowaniem doustnej antykoncepcji, mogą przyczyniać się do wystąpienia wulwodynii227.
Niektóre badania sugerują, że kobiety z przewlekłym bólem sromu częściej stosowały terapię hormonalną niż te, które nie odczuwały bólu28. Jednakże według innego badania, nie wydaje się istnieć związek między bólem sromu a stosowaniem antykoncepcji29.
Gdy poziom estrogenu spada, co jest objawem menopauzy i perimenopauzy, może to powodować suchość pochwy, która może prowadzić do bólu sromu30. Tabletki antykoncepcyjne mogą obniżać ilość estrogenu i testosteronu w obszarze sromu, co prowadzi do suchości i bólu31.
Predyspozycje genetyczne
Coraz więcej dowodów wskazuje na genetyczne podłoże wulwodynii5. Niektóre osoby mogą urodzić się z określonymi chorobami genetycznymi, które mogą powodować nadreaktywność komórek na hormony i stan zapalny w organizmie. W rezultacie te kobiety mogą odczuwać ból w okolicy pochwy32.
Analiza rodzinna pacjentek z LPV leczonych westybuklektomią sugeruje predyspozycję genetyczną7. Pacjentki z LPV częściej niż osoby zdrowe są genetycznie predysponowane do drożdżycy i innych zakażeń sromu i pochwy18.
Hipoteza genetyczna dotycząca wulwodynii została wysunięta poprzez analizę rodzinnych przypadków kobiet z wulwodynią prowokowaną, które przeszły westybuklektomię22. Niektóre osoby rodzą się z genetycznymi różnicami, które powodują nadreaktywność komórek na stan zapalny lub hormony, co może powodować ból, gdy wystąpi stan zapalny w okolicy sromu20.
Teoria niestabilności więzadeł kreszkowych macicy
Interesującą hipotezą jest teoria, że wulwodynia jest zespołem bólu neuroinflammacyjnego wywołanym przez niestabilność więzadeł kreszkowych macicy (USL)12. Według tej teorii, wulwodynia jest zespołem bólu neuroinflammacyjnego wywodzącym się ze splotów nerwowych narządów miednicy, spowodowanym przez niewydolność osłabionych więzadeł kreszkowych macicy (USL) w podtrzymywaniu splotów nerwowych narządów miednicy, tj. splotów współczulnych T11-L2 i przywspółczulnych S2-412.
Jeśli więzadła kreszkowe macicy (USL) są wiotkie, siła grawitacji lub siła kurczenia się z mięśni wewnątrzmiednicznych może przemieścić niepoddane sploty, mimowolnie je stymulując. Sygnały aferentne przechodzą wtedy do mózgu, ale są (błędnie) interpretowane jako pochodzące z miejsca narządu końcowego, dzięki czemu tkliwość jest odczuwana w miejscu docelowego unerwienia nerwu12.
Dokładny mechanizm, w jaki niestabilność dna miednicy jest związana z wulwodynią prowokowaną (PV), jest niejasny. Grupa badaczy udokumentowała zaangażowanie tych splotów nerwowych w PV i wykazała w randomizowanym, kontrolowanym badaniu krzyżowym, że wsparcie więzadeł kreszkowych macicy prowadzi do czasowej ulgi w PV17.
Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym
Coraz więcej badań wskazuje na potencjalną rolę zmian w ośrodkowym układzie nerwowym w patogenezie wulwodynii23. Strukturalne i funkcjonalne badania rezonansu magnetycznego (fMRI) ujawniły wiele typów różnic w mózgu związanych z rozwojem przewlekłego bólu, jednak niewiele badań zastosowało te techniki do badania wulwodynii23.
Jedna z niedawnych teorii sugeruje, że objawy wulwodynii mogą wynikać nie z dotkniętej bólem części ciała, ale z mózgu, podobnie jak w przypadku innych przewlekłych zaburzeń bólowych. Badania wykazały, że osoby cierpiące mają więcej istoty szarej w obszarach mózgu, które przetwarzają ból i stres. Innymi słowy, problem może nie tkwić w okolicy miednicy, ale w tym, jak mózg przetwarza pochodzące z niej sygnały33.
Dysregulacja systemu modulacji bólu jest również sugerowana przez dane funkcjonalne z badań rezonansowych8. Badania neurofizjologiczne wykazały, że powtarzana stymulacja małego obszaru powoduje czasowe zmiany w aktywności korowej, w szczególności zmniejszenie odpowiedzi korowej przy przedłużonym czasie trwania bodźca. U pacjentek z dłuższym czasem trwania bólu może występować zaburzona neuroadaptacja22.
Czynniki psychospołeczne w wulwodynii
Wulwodynia ma złożony wpływ na stan psychiczny pacjentek, a jednocześnie czynniki psychospołeczne mogą przyczyniać się do jej rozwoju i utrzymywania34. Wśród potencjalnych czynników psychospołecznych związanych z wulwodynią wymienia się3536:
- Stres, lęk i depozycję
- Zaburzenia psychiczne, w tym zespół stresu pourazowego (PTSD)
- Historię wykorzystywania seksualnego
- Problemy w relacjach interpersonalnych
- Zaburzenia snu
- Dysfunkcje seksualne
Dane sugerują, że osoby z wulwodynią częściej mają wyższy poziom stresu, historię nadużyć i pewne zaburzenia stanu zdrowia psychicznego, w tym lęk, depresję i zespół stresu pourazowego (PTSD)34. Przewlekły ból przewidywalnie prowadzi do znaczących problemów dotyczących zdrowia psychicznego, seksualnego i stanu mięśni dna miednicy kobiety38.
Wulwodynia często ma charakter złożonego schorzenia. Osiągnięcie ulgi w bólu może trwać tygodnie lub miesiące, a leczenie może nie złagodzić wszystkich objawów. Kombinacja leczenia i zmian stylu życia może najlepiej pomóc w zarządzaniu objawami wulwodynii39.
Współistnienie z innymi zespołami bólu przewlekłego
Wulwodynia często występuje w kontekście innych współistniejących schorzeń bólowych, przy czym zespół jelita drażliwego i fibromialgia są najbardziej rozpowszechnione9. Liczne współchorobowości są powszechnie związane z wulwodynią, w tym537:
- Fibromialgia
- Zespół jelita drażliwego
- Śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego
- Dysfunkcja mięśni dna miednicy
- Endometrioza
- Depresja i zaburzenia lękowe
- Zespół bólowy pęcherza moczowego
- Zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego
Badanie współchorobowości często związanych z wulwodynią przyczynia się do pełniejszego zrozumienia czynników predysponujących, przyspieszających i/lub podtrzymujących, które przyczyniają się do bólu sromu40. Osoby, które mają wulwodynię, mogą być 2-3 razy bardziej narażone na przewlekłe schorzenia bólowe, takie jak fibromialgia i zespół jelita drażliwego. Obie te choroby mają charakter zapalny, więc wulwodynia może być również związana ze stanem zapalnym29.
Wiele kobiet, u których zdiagnozowano endometriozę, doświadcza również wulwodynii. Gdy kobiety doświadczają bólu miednicy przez długi czas, mogą rozwinąć skurcze mięśni dna miednicy i wrażliwość nerwów41.
Implikacje dla diagnostyki i leczenia
Wulwodynia to złożony zespół bólu sromu, w którym często trudno jest zidentyfikować pojedynczą biologiczną przyczynę bólu38. Zgodnie z definicją, przyczyna uogólnionej wulwodynii jest nieznana. Obecne teorie uznają uogólnioną wulwodynię za przewlekły zespół bólowy związany z nadwrażliwymi nerwami42.
Rozpoznanie wulwodynii opiera się na wykluczeniu innych przyczyn bólu sromu. Wulwodynię rozpoznaje się, gdy wykluczone zostały inne możliwe przyczyny bólu3943.
Leczenie wulwodynii często wymaga wielu strategii ze względu na przewlekły charakter i złożoność schorzenia36. Nie ma znanego leku na wulwodynię. Główne cele leczenia to zarządzanie bólem, poprawa jakości życia (np. przywrócenie zdrowego życia seksualnego i zmniejszenie lęku) oraz zapobieganie nawrotom objawów36.
Chociaż optymalne leczenie pozostaje niejasne, należy rozważyć zindywidualizowane, multidyscyplinarne podejście w celu rozwiązania wszystkich aspektów fizycznych i emocjonalnych możliwie przypisywanych wulwodynii44. Przyszłe badania powinny mieć na celu ocenę multimodalnego podejścia w leczeniu wulwodynii, wraz z dalszymi badaniami nad etiologią wulwodynii44.
Leczenie wulwodynii zajmuje czas. Znalezienie leczenia lub kombinacji metod leczenia, które przyniosą ulgę w bólu, wymaga prób i błędów. Leczenie, które ostatecznie działa, może nie zadziałać od razu34.
Nowoczesne podejścia terapeutyczne
Współczesne podejścia terapeutyczne w leczeniu wulwodynii obejmują4546:
- Leki neuromodulujące: Niskie dawki trójcyklicznych antydepresantów i leki przeciwdrgawkowe, takie jak pregabalina i gabapentyna, mogą być bardzo skuteczne w połączeniu z fizjoterapią i poradnictwem. Te leki regulują percepcję bólu, a nie leczą depresję
- Fizjoterapia: Terapia fizyczna jest kolejną opcją leczenia wulwodynii. Ten rodzaj terapii może rozluźnić tkanki w dnie miednicy i uwolnić napięcie w mięśniach i stawach
- Blokady nerwowe: Blokada nerwowa to rodzaj znieczulenia, w którym lek znieczulający jest wstrzykiwany do nerwów, które przenoszą sygnały bólu z sromu do rdzenia kręgowego. To leczenie przerywa sygnały bólu i może zapewnić krótkotrwałą, a czasem długotrwałą ulgę w bólu
- Toksyna botulinowa: Wstrzyknięcie leku o nazwie toksyna botulinowa A (znana również jako Botox) było stosowane w leczeniu wulwodynii. Ten lek rozluźnia mięśnie dna miednicy
Obiecujące wyniki w redukcji bólu wykazują wyspecjalizowane mediatory prozresolwingowe, szczególnie maresin 1, które są wysoce skuteczne w zmniejszaniu bólu i przywracaniu progów podstawowych, zwykle w ciągu kilku tygodni, często poprawiając progi powyżej poziomu wyjściowego47.
Niektóre badania wskazują również na potencjalną rolę toksyny botulinowej A w leczeniu wulwodynii. Najnowsze badania sugerują, że wyższe dawki niż stosowane wcześniej mogą być skuteczne24. Wstrzyknięcia toksyny botulinowej mogą być rozważane, jeśli inne terapie zawiodą u kobiet z wulwodynią prowokowaną. Do 70% kobiet odnosi pewne korzyści, a efekty mogą trwać do 3 miesięcy25.
W niektórych przypadkach może być rozważana chirurgiczna opcja leczenia. Dla kobiet z bólem sromu w jednym określonym obszarze, które nie reagują na leczenie, takie jak leki i terapia, operacja jest opcją48. Westibulektomia to operacja usunięcia przedsionka sromu i może być zalecana dla niektórych pacjentek. Została zasugerowana jako leczenie pierwszego rzutu w przypadku neuroproliferacyjnej westibulodynii. Ma ona pomyślne długoterminowe wyniki, ale często jest oferowana dopiero po niepowodzeniu zachowawczych metod leczenia5.
Trwające badania są niezbędne do postępu w leczeniu wulwodynii. Kontynuowanie badań nad jej patofizjologią, potencjalnymi biomarkerami i innowacyjnymi terapiami pomoże w opracowaniu bardziej ukierunkowanych, opartych na dowodach podejść do poprawy wyników leczenia pacjentek i jakości ich życia49.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.