Wirusowe zapalenie wątroby typu a
Etiologia i przyczyny
Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A) jest ostrą, samoograniczającą się chorobą wątroby wywołaną przez wirus HAV, należący do rodzaju Hepatovirus w rodzinie Picornaviridae. HAV to bezosłonkowy wirus ikozaedralny o wielkości 27-32 nm, z genomem jednoniciowego RNA o dodatniej polarności długości 7,5 kb. Zakażenie następuje głównie drogą fekalno-oralną poprzez spożycie skażonej żywności lub wody. Okres inkubacji wynosi 2-6 tygodni, a zakaźność trwa od 2 tygodni przed wystąpieniem objawów do około tygodnia po pojawieniu się żółtaczki. Objawy kliniczne obejmują fazę przedżółtaczkową trwającą 5-7 dni z objawami prodromalnymi, a następnie żółtaczkę. Piorunująca niewydolność wątroby występuje rzadko (<1%), a zakażenie nie przechodzi w formę przewlekłą. Nietypowe postaci, takie jak przetrwała cholestaza (<5%), nawracające zapalenie wątroby, autoimmunologiczne zapalenie wątroby (3%) oraz piorunujące zapalenie wątroby (<1%), stanowią rzadkie powikłania.
Wirusowe zapalenie wątroby typu A – Etiologia, przyczyny i powstawanie choroby
Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A) jest wysoce zakaźną chorobą wątroby wywoływaną przez wirus zapalenia wątroby typu A (HAV). Jest to jeden z kilku typów wirusów zapalenia wątroby, które powodują stan zapalny wątroby i wpływają na jej prawidłowe funkcjonowanie. 12 HAV został odkryty w 1973 roku za pomocą immunoelektronowej mikroskopii, co stanowiło przełomowy postęp w zrozumieniu ostrego zakaźnego zapalenia wątroby. 3
Charakterystyka czynnika etiologicznego
Wirus zapalenia wątroby typu A (HAV) początkowo klasyfikowany jako enterowirus typu 72, obecnie należy do rodzaju Hepatovirus w rodzinie Picornaviridae. 45 Jest to bezosłonkowy wirus ikozaedralny o wielkości 27-32 nm. 6 Mimo podobieństwa strukturalnego do wirusów infekujących owady oraz ewolucyjnych powiązań z wirusami nietoperzy, gryzoni i ryjówek, HAV wykazuje charakterystyczne cechy w swoim cyklu życiowym i hepatotropizmie. 7
Genom HAV to jednoniciowy RNA o dodatniej polarności o wielkości 7,5 kb, zawierający wewnętrzne miejsce wiązania rybosomu, zmodyfikowane białka kapsydu i specyficzne elementy replikacyjne. 8 Analiza genomowa wskazuje na istnienie 6 genotypów, z których 3 infekują ludzi, a 3 występują u naczelnych. Rozkład genotypów różni się geograficznie, przy czym infekcje u ludzi dotyczą głównie genotypu 1. 9
Wirus HAV jest wyjątkowo odporny na warunki środowiskowe. Może przetrwać kilka godzin poza organizmem, ale utrzymuje się na rękach i w żywności jeszcze dłużej. Jest odporny zarówno na ogrzewanie, jak i zamrażanie. 10 Wirus może przetrwać przez miesiąc lub dłużej w wodzie morskiej, słodkiej, ściekach i glebie. 11
Drogi transmisji
Wirus zapalenia wątroby typu A przenosi się głównie drogą fekalno-oralną. 1213 Zakażenie następuje poprzez spożycie żywności lub wody zanieczyszczonej kałem zawierającym wirus HAV. 14 Transmisja odbywa się, gdy nieuczulona (i nieszczepiona) osoba spożywa pokarm lub wodę zanieczyszczoną kałem osoby zakażonej. 15
Główne drogi transmisji wirusa HAV obejmują:
- Spożywanie żywności przygotowanej przez osobę zakażoną, która nie umyła dokładnie rąk po skorzystaniu z toalety 1617
- Picie zanieczyszczonej wody lub używanie lodu wykonanego z zanieczyszczonej wody 18
- Spożywanie surowych lub niedogotowanych owoców morza, zwłaszcza małży, pochodzących z wód zanieczyszczonych ściekami 1920
- Spożywanie nieprzygotowanych lub nieubranych świeżych owoców i warzyw 21
- Bliski kontakt osobisty z osobą zakażoną 22
- Kontakt seksualny z osobą zakażoną 2324
W przeciwieństwie do innych infekcji, HAV nie przenosi się poprzez przypadkowy kontakt, kichanie czy kaszel. 2526 Niemowlę nie może zarazić się wirusem zapalenia wątroby typu A z mleka matki. 27 Istnieją również rzadkie przypadki przenoszenia HAV poprzez zakażoną krew, chociaż droga krwiopochodna jest bardzo rzadka. 2829
Okresy zakaźności
Osoba zakażona wirusem zapalenia wątroby typu A jest zakaźna od 2 tygodni przed wystąpieniem objawów do tygodnia po pojawieniu się żółtaczki (zażółceniu skóry i oczu). 30 Wirus jest wydalany w kale zakażonej osoby 2-3 tygodnie przed wystąpieniem objawów i podczas pierwszego tygodnia choroby. 31 Co istotne, osoba zakażona, która nie wykazuje objawów związanych z wirusem zapalenia wątroby, jest nadal zdolna do jego przenoszenia. 32
Główne czynniki ryzyka zakażenia
Istnieje wiele czynników ryzyka związanych z zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu A: 33
- Podróże do krajów o niskim standardzie sanitarnym i higienicznym, szczególnie w rejonach Azji, Ameryki Południowej i Środkowej, Afryki oraz Bliskiego Wschodu 3435
- Mieszkanie lub praca w miejscach o nieodpowiednich systemach usuwania ścieków i ograniczonym dostępie do czystej wody 36
- Bliski kontakt osobisty z osobą zakażoną 37
- Praca w ośrodkach opieki dziennej, domach opieki lub instytucjach 3839
- Homoseksualizm u mężczyzn 4041
- Dożylne używanie narkotyków 4243
- Bezdomność 44
Ryzyko zakażenia HAV występuje także u pracowników sanitarnych, pracowników obsługi żywnościowej, pracowników służby zdrowia oraz osób mających kontakt z osobami zakażonymi. 45 W krajach o dobrych warunkach sanitarnych i higienicznych wskaźniki zakażeń są niskie. 46
Epidemiologia zakażeń HAV
Wirusowe zapalenie wątroby typu A występuje na całym świecie, przy czym częstość występowania choroby jest związana z warunkami higienicznymi i sanitarnymi. 47 Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), WZW A powoduje około 1,4 miliona zachorowań rocznie, a kolejne 113 milionów osób jest zakażonych, ale nie rozwija objawów. 48 Globalnie szacuje się, że każdego roku dochodzi do około 159 milionów nowych zakażeń HAV, prowadzących do 39 000 zgonów. 49
Częstość występowania HAV jest szczególnie wysoka w krajach o niskim i średnim dochodzie z nieodpowiednimi warunkami sanitarnymi i praktykami higienicznymi. W tych regionach większość dzieci (90%) zostaje zakażona wirusem zapalenia wątroby typu A przed ukończeniem 10 roku życia, najczęściej bez objawów. 50 Według WHO, w obszarach o wysokiej endemiczności większość zakażeń HAV występuje we wczesnym dzieciństwie. 51
W Stanach Zjednoczonych i innych krajach rozwiniętych częstość występowania HAV znacznie spadła od czasu wprowadzenia szczepień. 52 Obecnie w USA HAV odpowiada za około 40% wszystkich przypadków ostrego wirusowego zapalenia wątroby. 53 Każdego roku w USA odnotowuje się około 8 500 przypadków zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu A, wiele z nich dotyczy dzieci. 54
Patofizjologia zakażenia HAV
Wirus zapalenia wątroby typu A po dostaniu się do organizmu przez nabłonek jamy ustnej lub jelit migruje do wątroby w okresie około 2-6 tygodni. 55 HAV namnaża się głównie w hepatocytach i może powodować ostre uszkodzenie wątroby, prowadząc do objawów takich jak żółtaczka, ból brzucha i zmęczenie. 56
Uszkodzenie wątroby w przebiegu zakażenia HAV występuje w wyniku odpowiedzi immunologicznej gospodarza na HAV. 57 Wirus infekuje komórki wątrobowe i wywołuje stan zapalny. Stan zapalny może wpływać na funkcjonowanie wątroby i powodować inne objawy zapalenia wątroby typu A. 58
Typowy przebieg kliniczny
Typowy przebieg kliniczny zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu A rozpoczyna się od fazy przedżółtaczkowej, która trwa 5-7 dni i charakteryzuje się typowymi objawami, takimi jak złe samopoczucie, anoreksja, nudności, wymioty, gorączka, ból brzucha i ból głowy, a czasami atypowymi objawami, takimi jak dreszcze, bóle mięśni, bóle stawów, kaszel, biegunka, zaparcia, świąd i pokrzywka. 59
Ostre zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu A u dorosłych jest zwykle chorobą samoograniczającą się; piorunująca niewydolność wątroby występuje w mniej niż 1% przypadków. 60 Większość osób zakażonych wraca do zdrowia bez specjalnego leczenia po kilku tygodniach lub miesiącach. 61 W przeciwieństwie do innych typów zapalenia wątroby, HAV nie powoduje długotrwałego uszkodzenia wątroby i nie staje się przewlekłe. 6263
Nietypowe postacie i powikłania
Mimo że większość przypadków zakażeń HAV przebiega bezobjawowo lub łagodnie, niektóre przypadki mogą mieć nietypowy przebieg. Powikłania ostrego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu A obejmują zapalenie wątroby z cholestazą, nawracające zapalenie wątroby i autoimmunologiczne zapalenie wątroby. 64
Nietypowy przebieg kliniczny zakażenia HAV występuje w około 7% przypadków, ale częstość poszczególnych manifestacji waha się od mniej niż 1% do 20%. 65 Do nietypowych postaci należą:
- Przetrwała cholestaza – występuje w mniej niż 5% przypadków zakażeń HAV. Diagnozę stawia się klinicznie i potwierdza epizodem ostrego wirusowego zapalenia wątroby z powodu HAV z pozytywnymi przeciwciałami HAV IgM i objawami żółtaczki lub cholestazy, które utrzymują się dłużej niż 12 tygodni. 66
- Nawracające zapalenie wątroby – odnosi się do początkowych typowych objawów ostrego zapalenia wątroby z powodu HAV z ustąpieniem objawów i normalizacją parametrów biochemicznych związanych z klirensem surowiczym HAV udokumentowanym za pomocą PCR HAV. Najbardziej akceptowanym mechanizmem patofizjologicznym jest taki, w którym HAV nie zostaje całkowicie wyeliminowany w pierwszej fazie zapalenia wątroby, a tym samym jest zdolny do nowej replikacji i wywołania drugiego epizodu choroby. 67
- Autoimmunologiczne zapalenie wątroby – występuje w 3% przypadków zakażenia HAV. W rzadkich przypadkach zakażenie HAV może służyć jako wyzwalacz rozwoju autoimmunologicznego zapalenia wątroby u podatnych osób. 6869
- Piorunujące zapalenie wątroby – rozwija się u mniej niż 1% pacjentów z zapaleniem wątroby typu A. Istotnymi czynnikami ryzyka są wiek >50 lat i podstawowa choroba wątroby (szczególnie przewlekłe zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu C). 70 W rzadkich przypadkach zapalenie wątroby typu A może powodować niewydolność wątroby prowadzącą do śmierci. 71
Profilaktyka zakażeń HAV
Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania zakażeniom wirusem zapalenia wątroby typu A jest szczepienie. 72 Szczepionka przeciwko WZW A jest podawana w 2 dawkach, zwykle w odstępie około 6 miesięcy. 73 Od czasu wprowadzenia szczepionki w 1995 roku częstość występowania zapalenia wątroby typu A zmniejszyła się o ponad 90%. 74
Osoby, które powinny zostać zaszczepione przeciwko HAV, obejmują: 75
- Wszystkie dzieci w wieku 1 roku
- Wszystkie dzieci powyżej 1 roku życia mieszkające na obszarach, gdzie HAV jest powszechny
- Osoby z długotrwałą chorobą wątroby
- Osoby z zaburzeniami krzepnięcia krwi
- Osoby, które miały lub oczekują na przeszczep wątroby
- Osoby używające narkotyków
- Mężczyźni utrzymujący stosunki seksualne z mężczyznami
- Podróżni do krajów, gdzie HAV jest powszechny
- Partnerzy seksualni i członkowie gospodarstwa domowego osób z HAV
Inne środki zapobiegawcze obejmują: 76
- Odpowiednie zaopatrzenie w bezpieczną wodę pitną
- Właściwe usuwanie ścieków w społecznościach
- Praktyki higieny osobistej, takie jak regularne mycie rąk bezpieczną wodą
Rozprzestrzenianie się zapalenia wątroby typu A można ograniczyć poprzez odpowiednie zaopatrzenie w bezpieczną wodę pitną, właściwe usuwanie ścieków w społecznościach oraz praktyki higieny osobistej, takie jak regularne mycie rąk bezpieczną wodą. 77 Szczepienie przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A powinno być częścią kompleksowego planu zapobiegania i zwalczania wirusowego zapalenia wątroby. 78
Brak swoistego leczenia
Nie ma specyficznego leczenia wirusowego zapalenia wątroby typu A. 79 Wirus zapalenia wątroby typu A zostanie usunięty z organizmu samoistnie. 80 W większości przypadków wątroba wyleczy się całkowicie w ciągu miesiąca lub dwóch, bez długotrwałych uszkodzeń. 81
Leczenie jest zwykle ukierunkowane na łagodzenie objawów, takich jak ból, nudności i świąd. 82 Zapalenie wątroby typu A, w przeciwieństwie do innych typów wirusowego zapalenia wątroby, nie powoduje długotrwałych uszkodzeń wątroby ani nie staje się przewlekłe. 83
Odporność poinfekcyjna
Po zakażeniu wirusem zapalenia wątroby typu A organizm buduje odporność na chorobę. Zdrowy układ odpornościowy zapobiegnie rozwojowi choroby, jeśli będziesz ponownie narażony na wirus. 84 Przebyte zakażenie uważa się za dające dożywotnią ochronę przed chorobą. 85
Jeśli dziecko zostanie zakażone wirusem zapalenia wątroby typu A, po wyzdrowieniu z zakażenia organizm dziecka wytworzy przeciwciała, które zapewnią dożywotnią odporność na wirus zapalenia wątroby typu A. Dlatego dziecko nie może zostać ponownie zakażone wirusem zapalenia wątroby typu A. 86
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.