Tętniak mózgu
Objawy
Tętniak mózgu to patologiczne uwypuklenie osłabionego naczynia mózgowego, najczęściej workowate, o średnicy zwykle odpowiadającej wielkości małej jagody. Występuje u 2-5% populacji, z około 25% przypadków mnogich tętniaków. Roczne ryzyko pęknięcia wynosi 1-2%, zależne od wielkości (powyżej 7 mm zwiększa ryzyko), lokalizacji (większe ryzyko w tylnej części krążenia mózgowego) oraz historii krwawienia. Niepęknięte tętniaki są często bezobjawowe, ale mogą powodować objawy neurologiczne i psychologiczne w przypadku wzrostu lub ucisku struktur mózgowych, takie jak jednostronne rozszerzenie źrenicy, opadanie powieki, zaburzenia widzenia, napady padaczkowe czy zmiany osobowości. Pęknięcie tętniaka prowadzi do krwawienia podpajęczynówkowego (90% przypadków SAH), objawiającego się nagłym, silnym bólem głowy, nudnościami, sztywnością karku, zaburzeniami świadomości i innymi objawami neurologicznymi.
Tętniak mózgu – charakterystyka
Tętniak mózgu (tętniak śródczaszkowy) jest uwypukleniem lub wybrzuszeniem osłabionego fragmentu naczynia krwionośnego w mózgu lub wokół niego. Większość tętniaków mózgu ma kształt przypominający jagodę (tzw. tętniaki workowate) i zwykle mają wielkość małej jagody. Tętniaki mogą rozwijać się powoli lub szybko, ale mogą również pozostać niezmienione przez całe życie pacjenta. Szacuje się, że tętniaki mózgu występują u około 2-5% zdrowych osób, a około 25% z nich ma mnogie tętniaki. Średni wiek wykrycia tętniaka to około 50 lat, chociaż mogą one występować również u dzieci.123
Większość małych, niepękniętych tętniaków nie powoduje żadnych objawów i są one często wykrywane przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów. Szacuje się, że tylko 10-15% niepękniętych tętniaków wywołuje objawy. Roczne ryzyko pęknięcia tętniaka wynosi około 1-2%, ale zależy od wielkości, lokalizacji oraz historii wcześniejszego krwawienia.123
Objawy niepękniętego tętniaka mózgu
Większość niepękniętych tętniaków mózgu nie powoduje żadnych objawów, szczególnie gdy są małe. Jednak w miarę jak tętniak się powiększa i wywiera nacisk na otaczające struktury mózgu lub nerwy, mogą pojawić się określone objawy.123
Duży, niepęknięty tętniak może powodować następujące objawy:12
- Bóle głowy (rzadko, jeśli tętniak nie pękł)
- Ból powyżej i za okiem
- Rozszerzenie źrenicy (jednostronne)
- Opadająca powieka
- Zaburzenia widzenia (podwójne widzenie, niewyraźne widzenie, ubytki w polu widzenia)
- Drętwienie lub osłabienie jednej strony twarzy
- Trudności w mówieniu
- Napady padaczkowe
- Problemy z równowagą i koordynacją
- Trudności z koncentracją
- Problemy z pamięcią krótkotrwałą
- Zmęczenie
W rzadkich przypadkach niepęknięty tętniak mózgu może powodować zmiany psychologiczne i behawioralne. Według badania z 2021 roku, niepęknięty tętniak mózgu może powodować zmiany psychologiczne podobne do schizofrenii lub choroby afektywnej dwubiegunowej. Pacjenci mogą doświadczać zmian osobowości, zdolności uczenia się i koncentracji oraz obniżenia pamięci i umiejętności umysłowych. Objawy mogą również obejmować zmniejszoną zdolność myślenia, wahania nastroju i problemy ze stabilnością emocjonalną, co prowadzi do trudności w wykonywaniu zadań i utrzymywaniu pozytywnych relacji z innymi.12
Objawy pękniętego tętniaka mózgu
Pęknięty tętniak mózgu jest stanem nagłym zagrażającym życiu, wymagającym natychmiastowej pomocy medycznej. Głównym objawem pękniętego tętniaka jest nagły, niezwykle silny ból głowy, często opisywany jako „najgorszy ból głowy w życiu” lub ból głowy o charakterze „uderzenia pioruna”. Ból pojawia się nagle i osiąga maksymalne nasilenie w ciągu kilkudziesięciu sekund.123
Inne objawy pękniętego tętniaka mózgu obejmują:123
- Nudności i wymioty
- Sztywność karku lub ból szyi
- Wrażliwość na światło (fotofobia)
- Niewyraźne lub podwójne widzenie
- Napady padaczkowe
- Opadająca powieka i rozszerzona źrenica
- Ból powyżej i za okiem
- Splątanie lub zaburzenia świadomości
- Osłabienie i/lub drętwienie (często jednostronne)
- Utrata przytomności
- Zatrzymanie akcji serca (w skrajnych przypadkach)
Krwawienie podpajęczynówkowe
Pęknięty tętniak mózgu powoduje najczęściej krwawienie do przestrzeni podpajęczynówkowej (subarachnoid hemorrhage, SAH). Około 90% krwawień podpajęczynówkowych jest spowodowanych pękniętymi tętniakami mózgu.1 Krwawienie to może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:
- Udar krwotoczny
- Ponowne krwawienie, jeśli tętniak pęknie ponownie
- Zmiany poziomu sodu we krwi
- Nagromadzenie płynu mózgowo-rdzeniowego w mózgu (wodogłowie)
- Zwężenie tętnic, ograniczające przepływ krwi do mózgu (skurcz naczyniowy)
- Napady padaczkowe
Opóźnione niedokrwienie mózgu (delayed cerebral ischemia, DCI) jest jedną z największych przyczyn powikłań i śmierci po pęknięciu tętniaka. Może wystąpić między 3 a 14 dni po krwawieniu i powoduje poważne uszkodzenia neurologiczne i śmierć.1
Krwawienie ostrzegawcze
Czasami tętniak mózgu może niewielką ilością krwi przeciekać do mózgu przed całkowitym pęknięciem. Jest to tzw. krwawienie ostrzegawcze (sentinel bleed). Pacjenci mogą doświadczać bólów głowy ostrzegawczych (sentinel headaches) na dni lub tygodnie przed znaczącym pęknięciem. Ból głowy spowodowany przeciekającym tętniakiem może być opisywany jako „najgorszy ból głowy w życiu”.123
Jednak tylko niewielka liczba osób doświadcza bólu głowy ostrzegawczego przed pęknięciem. Jeśli u pacjenta wystąpi nagły, silny ból głowy, który utrzymuje się przez dni lub tygodnie, może to być oznaką przeciekającego tętniaka mózgu, który jest bliski pęknięcia i wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej.12
Przebieg i progresja tętniaka mózgu
Tętniaki mózgu rozwijają się przez dłuższy czas w wyniku ciśnienia w naczyniu krwionośnym. Mogą pozostać klinicznie nieme, stać się objawowe z powodu lokalnego efektu masy lub napadów padaczkowych, lub postępować w kierunku pęknięcia.1
Roczna częstość powstawania nowych tętniaków (de novo) wynosi od 0,3% do 1,8%, a roczna częstość wzrostu tętniaków waha się od 1,5% do 22,7%. Dane sugerują, że wzrost tętniaków jest raczej niestały i nieliniowy.1
Ryzyko pęknięcia tętniaka mózgu zależy od jego wielkości, kształtu i lokalizacji. Ogólnie, im większy tętniak, tym wyższe ryzyko pęknięcia. Tętniaki o wielkości powyżej 7 mm średnicy powinny być leczone, ponieważ są bardziej podatne na pęknięcie. Tętniaki w tylnej części krążenia mózgowego (tętnica podstawna, kręgowa i tylna łącząca) mają wyższe ryzyko pęknięcia.12
Szansa na pęknięcie niepowiększającego się tętniaka mózgu zależy od jego wielkości. Tętniak mniejszy niż 10 mm ma roczne ryzyko pęknięcia około 0,05%, podczas gdy tętniaki większe niż 25 mm mają 6% roczne ryzyko pęknięcia. Rosnące tętniaki są bardziej podatne na pęknięcie niż stabilne.1
Mnogie tętniaki mózgu
Osoby z mnogimi tętniakami mózgu lub z wcześniejszym krwawieniem z tętniaka są w grupie najwyższego ryzyka pęknięcia tętniaka mózgu.1 Około 20% osób zdiagnozowanych z tętniakami mózgu żyje z wieloma wybrzuszeniami, co stwarza wyższe ryzyko, ale może być leczone za pomocą przemyślanego leczenia i interwencji.1
Rokowanie po pęknięciu tętniaka
Rokowanie w przypadku pękniętego tętniaka mózgu zależy od kilku czynników, w tym:1
- Wieku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta
- Istnienia wcześniejszych schorzeń neurologicznych
- Lokalizacji tętniaka
- Ilości krwi, która wypłynęła z tętniaka
- Szybkości uzyskania leczenia
- Skuteczności leczenia tętniaka
Około 25% osób, które doświadczyły pęknięcia tętniaka mózgu, umiera w ciągu 24 godzin. Kolejne 25% umiera w ciągu trzech miesięcy od pęknięcia z powodu powikłań. Ogólnie około 50% pacjentów ma złe rokowanie, w tym śmierć lub trwałą niepełnosprawność.123
Pęknięcie tętniaka mózgu może prowadzić do udaru krwotocznego i prowadzić do śmierci lub trwałej niepełnosprawności. Około 50% przypadków pękniętych tętniaków mózgu kończy się zgonem w ciągu dwóch tygodni, nawet przy najlepszym możliwym leczeniu. Około 66% osób, które przeżyją pęknięcie tętniaka mózgu, doświadczy pewnego rodzaju trwałego uszkodzenia neurologicznego.123
Długoterminowe skutki tętniaka mózgu
U osób, które przeżyły tętniak mózgu, uszkodzenia spowodowane ciśnieniem wewnątrzczaszkowym i krwawieniem mogą powodować długoterminowe skutki zdrowotne. Potencjalne długoterminowe skutki tętniaka mózgu mogą być zarówno psychiczne, jak i fizyczne, i mogą zależeć od tego, które części mózgu są dotknięte.1
Według badania z 2016 roku, częste długoterminowe skutki po tętniaku mózgu obejmują:1
- Depresję
- Przewlekłe bóle głowy
- Utratę pamięci
- Upośledzenie fizyczne
Możliwe doświadczenia po przeżyciu pęknięcia tętniaka obejmują:12
- Przewlekłe bóle głowy
- Zmęczenie fizyczne i psychiczne
- Utratę koordynacji
- Zaburzenia równowagi
- Trudności z mową
- Osłabienie pamięci krótkoterminowej
- Zmiany percepcji
- Niemożność koncentracji
- Osłabienie kończyn
- Ograniczoną regulację emocji
- Zaburzenia nastroju
- Zmiany osobowości i zachowania
- Napady padaczkowe (mogą być również skutkiem ubocznym leczenia)
- Problemy ze słuchem
- Niewyraźne widzenie i trudności z koncentracją wzrokową
- Ból i sztywność szczęki
Możesz również doświadczyć deficytów w tzw. pamięci prospektywnej, czyli zdolności przypominania sobie rzeczy, które mają się wydarzyć w przyszłości, takich jak spotkania czy wizyty. Badanie z 2019 roku, które analizuje deficyty pamięci wśród osób, które przeszły operację tętniaka mózgu, zauważa, że deficyty pamięci krótko- i długoterminowej są obserwowane 11 miesięcy po leczeniu chirurgicznym.1
Życie po tętniaku mózgu zależy od rozmiaru tętniaka, czy pękł, i ile szkód wyrządził mózgowi. Mogą wystąpić krótko- i długoterminowe skutki uboczne, takie jak przewlekłe bóle głowy, utrata pamięci, zmiany osobowości i upośledzenie fizyczne.1
Leczenie i rokowanie
W przypadku niepękniętego tętniaka mózgu istnieje kilka opcji leczenia, w tym obserwacja i monitorowanie, zabieg klipsowania chirurgicznego, embolizacja wewnątrznaczyniowa za pomocą spiral oraz zastosowanie diwerterów przepływu. Wybór metody leczenia zależy od wielkości i lokalizacji tętniaka, ryzyka pęknięcia oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.1
Wiele osób z małym, niepękniętym tętniakiem mózgu nigdy nie rozwija objawów i tętniak nie wpływa na ich zdrowie. Jednakże, wskaźnik śmiertelności pękniętych tętniaków mózgu jest bardzo wysoki.1
Po leczeniu tętniaka metodą koilingu wewnątrznaczyniowego, pacjenci zazwyczaj pozostają w szpitalu przez noc i mogą rozpocząć normalną aktywność w ciągu kilku dni. W przypadku klipsowania chirurgicznego, pacjenci spędzają kilka dni w szpitalu i potrzebują co najmniej 4 tygodni na powrót do zdrowia.1
Po pęknięciu tętniaka, pacjenci zwykle przebywają w szpitalu przez co najmniej 2 tygodnie. Niektórzy ludzie mają łagodne lub prawie żadne problemy po pęknięciu, ale krwawienie i problemy, takie jak skurcz naczyniowy, mogą powodować uszkodzenia mózgu. Klipsowanie chirurgiczne nie może cofnąć tego uszkodzenia, ale fizjoterapia, terapia zajęciowa i terapia mowy mogą pomóc.1
Po pęknięciu tętniaka, powrót do zdrowia może trwać tygodnie lub miesiące, i prawdopodobnie potrzebna będzie fizjoterapia, terapia zajęciowa lub logopedyczna. Możliwe jest również, że pacjent nigdy w pełni nie powróci do zdrowia, w zależności od stopnia uszkodzenia.1
Podsumowanie
Tętniak mózgu (tętniak śródczaszkowy) jest poważnym schorzeniem naczyniowym, które często pozostaje bezobjawowe do momentu pęknięcia lub osiągnięcia znacznych rozmiarów. Większość małych tętniaków niepękniętych nie powoduje objawów i jest wykrywana przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów.12
Pęknięty tętniak mózgu jest stanem nagłym zagrażającym życiu, charakteryzującym się nagłym, bardzo silnym bólem głowy, często opisywanym jako „najgorszy ból głowy w życiu”. Towarzyszą mu objawy takie jak nudności, wymioty, sztywność karku, zaburzenia widzenia, wrażliwość na światło, napady padaczkowe i inne objawy neurologiczne.12
Rokowanie po pęknięciu tętniaka zależy od wielu czynników, w tym wieku pacjenta, jego ogólnego stanu zdrowia, lokalizacji tętniaka, ilości krwawienia oraz szybkości i skuteczności leczenia. Około 50% osób z pękniętym tętniakiem mózgu umiera, a około 66% osób, które przeżyją, doświadcza pewnego rodzaju trwałego deficytu neurologicznego.123
Wczesne rozpoznanie i leczenie tętniaka mózgu może zapobiec jego pęknięciu i związanym z tym poważnym powikłaniom. Dlatego tak ważne jest, aby być świadomym objawów tętniaka mózgu i niezwłocznie zgłosić się do lekarza w przypadku ich wystąpienia.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.