Szczepionka przeciw grypie
Epidemiologia
Globalny System Nadzoru i Reagowania na Grypę (GISRS), utworzony przez WHO, obejmuje 125 ośrodków w 96 krajach i od 1973 roku prowadzi selekcję szczepów wirusa grypy do szczepionek. Rocznie testuje się ponad 600 000 próbek klinicznych, co umożliwia monitorowanie ewolucji antygenowej wirusów grypy, w tym dryftu antygenowego, szczególnie w przypadku wirusów A(H3N2). Proces produkcji szczepionek trwa 6-8 miesięcy, co może powodować niedopasowanie szczepów szczepionkowych do krążących wirusów. Nowe technologie, takie jak szczepionki komórkowe, rekombinowane oraz platformy RNA/DNA, oferują potencjał poprawy dopasowania i elastyczności w adaptacji szczepionek w trakcie sezonu grypowego. Skuteczność szczepionek (VE) w sezonie 2024-2025 w USA wynosiła 40-60% przy dobrym dopasowaniu antygenowym, zmniejszając ryzyko hospitalizacji u dzieci o około 50% oraz ryzyko zgonu u dorosłych o 36%. Nadzór epidemiologiczny i monitorowanie wyszczepialności prowadzone są w wielu krajach, m.in. w USA, Australii, Kanadzie, Holandii, Nowej Zelandii i Walii, z wyszczepialnością w grupie 65+ wahającą się od 58,2% (Utah, USA) do 72,5% (Walia, sezon 2023/24).
- Epidemiologia i nadzór nad szczepionką przeciw grypie
- Globalny system nadzoru nad grypą
- Proces wyboru szczepów do szczepionek
- Skuteczność szczepionek i badania nadzoru
- Wyzwania związane z nadzorem i skutecznością szczepionek
- Monitoring szczepień przeciw grypie i zgłaszanie danych
- Krajowe systemy monitorowania szczepień
- Międzynarodowe systemy nadzoru
- Raporty i dane na temat wyszczepialności
- Wpływ nadzoru na ochronę zdrowia publicznego
- Znaczenie szczepień przeciw grypie dla zdrowia publicznego
- Wpływ szczepień na grupy wysokiego ryzyka
- Wpływ nadzoru na zdrowie globalne
- Wyzwania i przyszłe kierunki nadzoru nad szczepionką przeciw grypie
Epidemiologia i nadzór nad szczepionką przeciw grypie
Grypa stanowi istotny czynnik wpływający na zachorowalność i śmiertelność populacji i jednostek. Skuteczny nadzór nad wirusami grypy jest kluczowy dla opracowania odpowiednich szczepionek, które chronią przed tą chorobą. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) utworzyła w 1947 roku Globalną Sieć Nadzoru nad Grypą (GISN), przekształconą później w Globalny System Nadzoru i Reagowania na Grypę (GISRS), aby śledzić rozwój i migrację mutantów wirusa grypy w celu wyboru szczepów do szczepionek1.
Globalny system nadzoru nad grypą
Sieć GISRS obejmuje 125 ośrodków w 96 krajach i stale się rozwija, aby zwiększyć zasięg i pogłębić globalny nadzór. Próbkowanie przez WHO GISRS umożliwiło opisanie ewolucji antygenowej krążących szczepów wirusów grypy na całym świecie, jednak ważne jest podkreślenie ciągłej ewolucji genetycznej wirusów grypy nawet na niewielkich obszarach geograficznych w krótkich okresach2. Od 1973 roku GISRS prowadzi selekcję wirusów do szczepionek2.
Narodowe Centra Grypy (NICs) GISRS prowadzą nadzór wirusologiczny na poziomie krajowym, testując rocznie ponad 600 000 próbek klinicznych od 2007 roku2. W Stanach Zjednoczonych CDC prowadzi badania skuteczności szczepionek za pomocą wielu sieci, w tym US Flu VE Network, Investigating Respiratory Viruses in the Acutely Ill (IVY) Network, National Vaccine Surveillance Network (NVSN) i VISION VE Network1.
Nadzór nad grypą obejmuje zbieranie, opracowywanie i analizę informacji o aktywności grypy w określonej populacji. Celem systematycznego nadzoru jest: lepsze zrozumienie kiedy i gdzie występuje aktywność grypy, określenie które wirusy grypy krążą, wykrywanie zmian (mutacji) w wirusie grypy oraz mierzenie wpływu grypy na zachorowania, hospitalizacje i zgony1.
Proces wyboru szczepów do szczepionek
WHO spotyka się dwa razy w roku w celu przeglądu danych nadzoru i sformułowania zaleceń dotyczących szczepów, które powinny znaleźć się w szczepionce przeciw grypie na kolejny sezon. Zalecenia dla półkuli północnej są formułowane w lutym, a dla półkuli południowej we wrześniu każdego roku21.
Dwa razy w roku WHO organizuje konsultacje z ekspertami z Ośrodków Współpracujących WHO, laboratoriów referencyjnych i innych partnerów w celu przeglądu danych generowanych przez GISRS i wydania zaleceń dotyczących składu szczepionki przeciw grypie na kolejny sezon grypy na półkuli północnej lub południowej2.
Proces wyboru kandydatów na szczepionkę jest istotny, ponieważ skuteczność szczepionki może być zmniejszona, jeśli składniki szczepionki nie są dobrze dopasowane do krążących szczepów. Proces produkcji szczepionki trwa od 6 do 8 miesięcy od momentu zalecenia szczepu kandydującego do faktycznej produkcji i dostawy, co daje czas na istotne zmiany w antygenowym wyglądzie dominujących krążących szczepów2.
Selekcja szczepów do szczepionek ma na celu jak najlepsze dopasowanie między zalecanymi kandydatami na szczepionki (CVV) a wirusami grypy krążącymi wśród ludzi1. CDC naukowcy wykonują sekwencjonowanie genomu w celu porównania sekwencji genetycznych wirusów szczepionkowych z krążącymi wirusami grypy, co jest jednym ze sposobów oceny, jak blisko spokrewnione są krążące wirusy grypy z wirusami wybranymi do szczepionki1.
Skuteczność szczepionek i badania nadzoru
Skuteczność szczepionek przeciw grypie (VE) jest regularnie monitorowana przez CDC. Tymczasowe szacunki skuteczności szczepionek sezonowych pochodzą z czterech amerykańskich sieci monitorowania1. Skuteczność obecnych szczepionek przeciw grypie jest nieoptymalna, szacuje się ją na 40-60%, gdy szczepy szczepionkowe są antygenowo dobrze dopasowane do krążących wirusów12.
Badania skuteczności, które badają pozytywne efekty szczepionek przeciw grypie w terenie, są doskonałą alternatywą do oceny. Ogólnie rzecz biorąc, szczepionki przeciw grypie są skuteczne w zapobieganiu zachorowaniom i śmiertelności we wszystkich grupach wiekowych i grupach ryzyka, szczególnie u małych dzieci i osób starszych3.
Sieć Globalnego Nadzoru nad Grypą w Szpitalach (GIHSN) to sieć ponad 100 szpitali w ponad 25 krajach prowadzących aktywny nadzór według tego samego podstawowego protokołu2. Program AusVaxSafety zbiera informacje od osób dotyczące działań niepożądanych po szczepieniu, w tym szczepieniu przeciw grypie. Eksperci analizują te informacje, aby jak najszybciej wykryć problemy związane z bezpieczeństwem3.
W sezonie 2024-2025, tymczasowe szacunki VE wskazują, że szczepienie przeciw grypie było skuteczne w zapobieganiu chorobom związanym z grypą wymagającym opieki medycznej u dzieci, młodzieży i dorosłych w Stanach Zjednoczonych1. Szczepienia przeciw grypie zmniejszyły ryzyko hospitalizacji z powodu grypy u dzieci o prawie połowę, a dorośli, którzy otrzymali szczepionkę przeciw grypie przed hospitalizacją z powodu grypy, mieli o 36% mniejsze prawdopodobieństwo zgonu lub innych poważnych następstw, takich jak zapalenie płuc1.
Wyzwania związane z nadzorem i skutecznością szczepionek
Większym wyzwaniem jest dryft antygenowy szczepów A, szczególnie wirusów H3N2, co może prowadzić do całkowitego braku ochrony w określonych sezonach4. Problem ten może być spotęgowany przez konwencjonalną technologię produkcji szczepionek przeciw grypie w zapłodnionych jajach kurzych, co niesie ryzyko antygenowego niedopasowania wirusa szczepionkowego poprzez wprowadzenie mutacji adaptacyjnych do jaj4.
Problem ten można przezwyciężyć dzięki nowym technologiom, takim jak hodowla komórkowa lub zastosowanie szczepionek rekombinowanych, które zapewniają podobieństwo antygenowe szczepów szczepionkowych z wirusami dzikimi krążącymi w naturze4. Niemniej jednak, nawet te szczepionki mogą napotkać ograniczenia potencjalnych niedopasowań między krążącymi szczepami a szczepami szczepionkowymi zalecanymi przez WHO, spowodowanymi dryftem antygenowym, szczególnie w trakcie sezonu grypowego4.
Jednakże nowe technologie, a mianowicie platformy rekombinowanego RNA/DNA, mogą oferować większą elastyczność w rozwiązywaniu zmian antygenowych w trakcie sezonu grypowego, potencjalnie umożliwiając adaptację szczepionki w trakcie sezonu4.
Monitoring szczepień przeciw grypie i zgłaszanie danych
Monitorowanie wykonania szczepień przeciw grypie jest istotne dla zrozumienia i poprawy korzyści płynących ze szczepień przeciw grypie1. Departament Zdrowia Publicznego Wisconsin (DHS) raportuje szczepienia przeciw grypie dla wszystkich osób w wieku co najmniej 6 miesięcy, które otrzymały co najmniej jedną dawkę szczepionki przeciw grypie w danym sezonie1.
Krajowe systemy monitorowania szczepień
Dane dotyczące szczepień przeciw grypie sezonowej dla Wisconsin opierają się na informacjach z Rejestru Szczepień Wisconsin (WIR), o ile nie określono inaczej. WIR jest internetową bazą danych, która śledzi rekordy szczepień dzieci i dorosłych w Wisconsin1.
Wyszczepialność to szacowany odsetek całej populacji, która otrzymała szczepionkę przeciw grypie. Pomaga to zrozumieć, jak dobrze społeczności są chronione przed grypą oraz zobaczyć, które obszary i grupy są mniej chronione przed grypą1.
W Australii, NCIRS monitoruje i raportuje dane dotyczące wyszczepialności przeciw grypie przez cały sezon grypy 2025. Dane te będą regularnie aktualizowane między początkiem kwietnia a końcem sierpnia 2025 roku1. Dane te, pochodzące z Australijskiego Rejestru Szczepień (AIR), zostały obliczone na podstawie odsetka zarejestrowanych w AIR, uprawnionych do Medicare osób, które otrzymały co najmniej jedną dawkę szczepionki przeciw grypie od 1 marca 2025 roku (lub w tym samym okresie w latach 2020-2024)1.
System rozpoznawania chorób grypopodobnych (IIAS) został ustanowiony jako część odpowiedzi IHS na pandemię grypy (H1N1) rozpoczętej w 2009 roku. Misją IIAS było informowanie personelu IHS na wszystkich poziomach, od wyższej kadry kierowniczej po personel w terenie, o tygodniowej częstości występowania chorób grypopodobnych i pokryciu szczepieniami przeciw grypie1.
Międzynarodowe systemy nadzoru
FluWatch to kanadyjski krajowy system nadzoru, który monitoruje rozprzestrzenianie się grypy i chorób grypopodobnych (ILI) przez cały rok. Cotygodniowy raport nadzoru dotyczący aktywności grypy w Kanadzie jest publikowany online w każdy piątek w sezonie aktywnej grypy1.
Program FluWatch jest systemem nadzoru składającym się z nadzoru wirusologicznego, nadzoru nad poziomem aktywności grypy i ILI, nadzoru syndromicznego, nadzoru nad ogniskami choroby, nadzoru nad poważnymi wynikami i monitorowania szczepionek1. Publiczna Agencja Zdrowia Kanady prowadzi krajowe badanie dotyczące wyszczepialności przeciw grypie w celu zbierania informacji o przyjęciu szczepionki przeciw grypie w każdym sezonie2.
RIVM monitoruje rozwój wirusa grypy w Holandii na różne sposoby i nazywa to nadzorem. RIVM publikuje cotygodniowe aktualizacje na temat rozprzestrzeniania się wirusa grypy w Holandii1.
W Nowej Zelandii, NIS-Flu szacuje roczny poziom wyszczepialności przeciw grypie dla kraju, stanów, wybranych obszarów lokalnych i niektórych terytoriów USA dla osób w wieku 6 miesięcy i starszych1. NIS-Flu łączy roczne odpowiedzi z ankiet dotyczących szczepień przeciw grypie CDC z NIS-Child, NIS-Teen, NIS-Childhood Influenza Module (NIS-CIM) i Behavioral Risk Factor Surveillance System (BRFSS)1.
Raporty i dane na temat wyszczepialności
W Walii, Public Health Wales monitoruje przyjęcie szczepień przeciw grypie sezonowej każdego roku1. W trakcie każdego programu szczepień przeciw grypie (zwykle październik-marzec), wyszczepialność jest podsumowywana co tydzień w cotygodniowym raporcie dotyczącym aktywności grypy w Walii. Końcowe dane są prezentowane co roku na koniec sezonu grypowego w raporcie rocznym, który zawiera również podsumowanie epidemiologiczne sezonu1.
W sezonie 2023-2024, wyszczepialność przeciw grypie wśród osób w wieku 65 lat i starszych wynosiła 72,5%, w porównaniu do 76,3% w poprzednim sezonie. Wyszczepialność wśród pacjentów poniżej 65 roku życia w jednej lub więcej grupach ryzyka klinicznego wynosiła 39,1%, co stanowi spadek w porównaniu do 44,2% w sezonie 2022/231.
Całkowita liczba osób w Walii, które zostały zaszczepione przeciw grypie, wynosiła 922 842 w sezonie 2023/24 (około 29% populacji Walii), w porównaniu do szacowanych 1 063 495 w poprzednim sezonie2.
Według danych z systemu Behavioral Risk Factor Surveillance System (BRFSS), w 2023 roku 58,2% dorosłych w wieku 65+ w Utah zgłosiło otrzymanie szczepionki przeciw grypie w ciągu ostatnich 12 miesięcy, w porównaniu do 66,5% w 2022 roku i 69,1% w 2021 roku2. W całym kraju dla tej samej grupy wiekowej odsetek wynosił 63,4%2.
Wpływ nadzoru na ochronę zdrowia publicznego
Nadzór nad wirusami grypy i monitorowanie szczepień przeciw grypie mają istotny wpływ na ochronę zdrowia publicznego. Szczepienie przeciw grypie zmniejsza ryzyko choroby związanej z grypą i chorobowości oraz śmiertelności związanej z grypą na poziomie populacyjnym1.
Znaczenie szczepień przeciw grypie dla zdrowia publicznego
Szczepienie pozostaje najskuteczniejszą metodą kontrolowania zachorowalności i umieralności na grypę sezonową, szczególnie w odniesieniu do grup ryzyka1. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) zalecają coroczne szczepienie dla prawie wszystkich osób powyżej szóstego miesiąca życia, zwłaszcza tych z grupy wysokiego ryzyka, a szczepionka przeciw grypie znajduje się na Liście Leków Podstawowych WHO1.
Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) również zaleca coroczne szczepienia grup wysokiego ryzyka, szczególnie kobiet w ciąży, osób starszych, dzieci w wieku od sześciu miesięcy do pięciu lat i osób z niektórymi problemami zdrowotnymi1.
Szczepionka przeciw grypie pomaga chronić przed poważnymi powikłaniami grypy. Szczepionki przeciw grypie zmniejszają szanse na chorobę i hospitalizację, a także obniżają ryzyko poważnych powikłań grypy, szczególnie wśród osób starszych lub osób z przewlekłymi schorzeniami, takimi jak astma, cukrzyca i choroby serca1.
Wpływ szczepień na grupy wysokiego ryzyka
Szczepienia przeciw grypie podczas ciąży pomagają chronić osoby w ciąży i ich dzieci przed powikłaniami grypy, w tym przedwczesnym porodem, niską masą urodzeniową dziecka i porodem martwym1. Szczepionki przeciw grypie pomagają niemowlętom i małym dzieciom zachować zdrowie oraz chronią bliskich, którzy są zagrożeni grypą2.
W Stanach Zjednoczonych, CDC szacuje, że w sezonie 2019-2020 szczepionka pomogła zapobiec 7,1 milionom zachorowań, 3,45 milionom wizyt lekarskich, 100 000 hospitalizacji i 7 200 zgonom z powodu grypy2.
W szczególności zaleca się szczepienie przeciw grypie dla: dzieci w wieku od 6 miesięcy do poniżej 5 lat, dorosłych w wieku 65 lat i starszych, rdzennych mieszkańców i wyspiarzy Cieśniny Torresa, osób ze schorzeniami medycznymi, które zwiększają ryzyko ciężkiej grypy, osób doświadczających bezdomności, kobiet w ciąży, pracowników służby zdrowia, opiekunów i domowników osób z grup wysokiego ryzyka, mieszkańców, personelu, wolontariuszy i odwiedzających domy opieki i placówki opieki długoterminowej, pracowników komercyjnego przemysłu drobiarskiego i wieprzowego, osób świadczących podstawowe usługi społeczne oraz osób podróżujących w sezonie grypowym1.
Wpływ nadzoru na zdrowie globalne
Udział USA w Globalnym Systemie Nadzoru i Reagowania na Grypę WHO (GISRS), wspólnym modelu kierowanym przez WHO w zakresie wymiany wirusów i danych, wzmacnia gotowość USA1. Zalecenia WHO dotyczące szczepionek kierują krajowym procesem decyzyjnym dotyczącym składu szczepionek przeciw grypie sezonowej1.
Wycofanie się USA z globalnego nadzoru nad grypą i reagowania mogłoby mieć daleko idące konsekwencje1. Obecny proces wyboru i produkcji szczepionek przeciw grypie sezonowej opiera się na współpracy między WHO-GISRS, producentami i krajowymi organami regulacyjnymi2.
Wycofanie się USA z WHO/GISRS mogłoby skutkować mniej skutecznymi szczepionkami przeciw grypie sezonowej na całym świecie i dla USA, jak również osłabić zdolności nadzoru nad grypą w innych krajach2. Wycofanie się USA z globalnego nadzoru nad grypą i reagowania osłabia zarówno krajowe, jak i globalne zdolności do zapobiegania pandemiom i reagowania na nie2.
Wyzwania i przyszłe kierunki nadzoru nad szczepionką przeciw grypie
Globalne systemy nadzoru nad grypą stoją przed wieloma wyzwaniami, ale również otwierają się nowe możliwości poprawy skuteczności szczepionek i monitorowania ich bezpieczeństwa41.
Wyzwania technologiczne i produkcyjne
Mimo postępów technologicznych, dziś najczęstszą metodą tworzenia szczepionki przeciw grypie jest nadal wykorzystanie jaj kurzych. Jednak nowe technologie szczepionek, takie jak szczepionka komórkowa i szczepionka rekombinowana, mają potencjał poprawy sposobu wytwarzania szczepionek przeciw grypie każdego roku1.
Produkcja szczepionek trwa 6-8 miesięcy od momentu wydania zaleceń WHO2. Takie opóźnienie może powodować problemy z dopasowaniem szczepionki do faktycznie krążących wirusów, zwłaszcza przy szybko mutujących szczepach wirusa grypy.
Kluczowym wyzwaniem związanym ze szczepionką przeciw ptasiej grypie, jeśli dojdzie do pandemii, będą podobieństwa do szczepionek przeciw COVID-19: wydajność produkcji, szybka dystrybucja, dostęp (i nierówności w dostępie) oraz wahania i przyjęcie szczepionki2.
Post-marketingowy nadzór nad bezpieczeństwem szczepionek
Profile bezpieczeństwa szczepionki przeciw grypie i jej podtypów są nadal ograniczone1. W Korei przeprowadzono badanie nadzoru po wprowadzeniu na rynek w latach 2005-2019 przy użyciu bazy danych Korea Adverse Event Reporting System1.
W porównaniu z innymi szczepionkami, zidentyfikowano 36 sygnałów bezpieczeństwa dla szczepionki przeciw grypie, a 7 sygnałów bezpieczeństwa nie było oznakowanych1. W analizach stratyfikowanych według podtypów, zaburzenia w miejscu aplikacji były zgłaszane częściej przy szczepionkach czterowalentnych i opartych na komórkach, podczas gdy szeroki zakres AE odnotowano dla szczepionek trójwalentnych i opartych na jajach1.
Wśród wykrytych sygnałów szczepionek przeciw grypie, narkolepsja wymaga szczególnej uwagi1. W badaniu zidentyfikowano 7 nowych sygnałów bezpieczeństwa dla szczepionki przeciw grypie, w tym narkolepsję jako poważne AE, oraz zaobserwowano, że TIV i szczepionki przeciw grypie oparte na jajach wykazywały szeroki zakres nowych sygnałów bezpieczeństwa w porównaniu z QIV i szczepionkami przeciw grypie opartymi na komórkach2.
Od czasu publikacji w kwietniu 2014 r. wytycznych tymczasowych EMA określających wymóg wzmocnionego nadzoru nad bezpieczeństwem (ESS) szczepionek przeciw grypie sezonowej, DSRU co roku przeprowadza aktywne lub pasywne badania wzmocnionego nadzoru nad bezpieczeństwem szczepionek przeciw grypie sezonowej1.
Przyszłe kierunki i możliwości
Aby ocenić, jak dobrze szczepionka radzi sobie z powstającymi wariantami wirusa, badacze starali się rozszerzyć to, czego można się nauczyć z badania szczepionki, wykorzystując szczepienie grupy placebo jako drugi punkt czasowy szczepienia i dostosowując dane nadzoru krążących wariantów, aby wywnioskować wskaźniki kontroli infekcji dla tej opóźnionej grupy szczepienia1.
To podejście wymaga dokładnego nadzoru nad powstającymi wariantami wirusa w całym okresie badania szczepionki, co jest dostępne dla wariantów SARS-CoV-21. Chociaż te podejścia nie określają skuteczności szczepionki wobec wariantów w czasie rzeczywistym, badanie skuteczności szczepionek w wielu badaniach w czasie może dostarczyć informacji na temat tego, jak często potrzebne są adaptacje celów szczepionki, aby utrzymać wysoką skuteczność dla określonego krążącego typu wirusa2.
Ponadto, zespół SPSN znalazł, że szczepionka zmniejszyła ryzyko choroby grypowej wymagającej opieki medycznej o około połowę w porównaniu do osób nieszczepionych, podobnie dla obu podtypów: 53% dla A(H1N1) i 54% dla A(H3N2)2. Aby lepiej zrozumieć dopasowanie między szczepionką a krążącymi szczepami grypy, zespół zastosował sekwencjonowanie całego genomu do około jednej trzeciej wykrytych wirusów grypy2.
SPSN będzie składać swoje ustalenia genetyczne i dotyczące skuteczności szczepionek do Światowej Organizacji Zdrowia wraz z siecią Global Influenza Vaccine Effectiveness (GIVE), aby pomóc w informowaniu o potrzebie aktualizacji szczepu szczepionki2.
Ciągłe doskonalenie systemów nadzoru i technologii produkcji szczepionek, wraz z globalną współpracą w zakresie wymiany danych, będzie kluczowe dla skutecznego reagowania na sezonowe epidemie grypy i potencjalne przyszłe pandemie21.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.