Rogowacenie łojotokowe
Etiologia i przyczyny
Rogowacina starcza (keratosis seborrhoica) jest najczęstszym łagodnym nowotworem skóry, wywodzącym się z keratynocytów naskórka, charakteryzującym się łagodnym klonalnym rozrostem tych komórek. Zmiany mają postać dobrze odgraniczonych, płaskich, okrągłych lub owalnych ognisk, które rozwijają się powoli i rzadko ustępują samoistnie. Etiologia jest wieloczynnikowa, z dominującą rolą czynników genetycznych, w tym mutacji aktywujących w genach FGFR3, PIK3CA, RAS, AKT1 i EGFR, które wpływają na szlak kinazy tyrozynowej/3-kinazy fosfatydyloinozytolu/Akt. Wiek jest kluczowym czynnikiem ryzyka – około 90% osób powyżej 65. roku życia ma co najmniej jedną rogowacinę starczą. Ekspozycja na promieniowanie UV, zmiany hormonalne (np. ciąża, terapia estrogenowa), jasna karnacja, tarcie skóry oraz stosowanie inhibitorów EGFR również zwiększają ryzyko rozwoju tych zmian. Rogowaciny starcze nie zawierają mutacji genów supresorowych nowotworów, co tłumaczy ich łagodny charakter i brak transformacji nowotworowej.
Etiologia rogowaciny starczej
Rogowacina starcza (łac. keratosis seborrhoica) jest najczęstszym łagodnym nowotworem skóry, wywodzącym się z komórek naskórka zwanych keratynocytami. Jest to zmiana niezłośliwa, która nie ulega transformacji nowotworowej, nie jest zaraźliwa ani nie szerzy się na inne części ciała.12 Pomimo intensywnych badań, dokładna przyczyna powstawania rogowaciny starczej nie została w pełni poznana, jednak zidentyfikowano szereg czynników przyczyniających się do jej rozwoju.34
Mechanizm powstawania rogowaciny starczej
Rogowacina starcza powstaje w wyniku łagodnego rozrostu niedojrzałych keratynocytów, prowadzącego do utworzenia dobrze odgraniczonych, okrągłych lub owalnych, płaskich zmian skórnych. Zmiany te zazwyczaj rozwijają się powoli, mogą zwiększać swoją grubość z czasem i rzadko ustępują samoistnie.5 W podstawowym mechanizmie powstawania rogowaciny starczej dochodzi do łagodnej klonalnej ekspansji keratynocytów naskórka. Zmiany pojawiają się, gdy komórki skóry, zwane keratynocytami, namnażają się szybciej niż normalnie, co prowadzi do powstania łagodnego rozrostu.67
Czynniki genetyczne
Istnieją silne dowody na udział czynników genetycznych w powstawaniu rogowaciny starczej. Zmiany mają tendencję do występowania rodzinnie, co wskazuje na dziedziczną skłonność do ich rozwoju.18 Osoby, których krewni mają rogowaciny starcze, wykazują większe prawdopodobieństwo rozwoju tych zmian, przy czym ryzyko wzrasta wraz z liczbą dotkniętych krewnych biologicznych.94 Niektóre przypadki są dziedziczone w sposób autosomalny dominujący, choć dokładny wzorzec dziedziczenia rodzinnego nie został w pełni poznany.105
W badaniach genetycznych zidentyfikowano konkretne mutacje związane z rogowacina starczą:56
- Aktywujące mutacje w receptorze kinazy tyrozynowej znanym jako receptor czynnika wzrostu fibroblastów-3 (FGFR3) są powszechne w przypadkach sporadycznej rogowaciny starczej i uważa się, że są one czynnikiem napędzającym wzrost tego łagodnego guza53
- Mutacje w genach PIK3CA są również powiązane z rozwojem rogowaciny starczej64
- Stabilne i klonalne mutacje lub aktywacja genów FRFR3, PIK3CA, RAS, AKT1 i EGFR są obserwowane w rogowacinie starczej311
- Rogowaciny starcze zawierają również somatyczne aktywujące mutacje w promotorach TERT i DHPH3, choć z mniejszą częstotliwością, a ich znaczenie w rozwoju rogowaciny starczej pozostaje nieznane12
Co istotne, rogowaciny starcze nie zawierają mutacji genów supresorowych nowotworów, co może częściowo wyjaśniać ich łagodny charakter.3
Wiek jako czynnik ryzyka
Wiek jest jednym z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka rozwoju rogowaciny starczej. Zmiany te są szczególnie powszechne u osób powyżej 50. roku życia i mają tendencję do zwiększania swojej liczby wraz z wiekiem.24 Badania wskazują, że około 90% osób powyżej 65. roku życia ma co najmniej jedną rogowacina starczą.413 Rogowaciny starcze są uważane za zmiany degeneracyjne związane z naturalnym procesem starzenia się skóry, choć mogą pojawić się również we wcześniejszym wieku, nawet w okresie dojrzewania.314
Ekspozycja na promieniowanie UV
Wpływ ekspozycji na promieniowanie słoneczne w rozwoju rogowaciny starczej jest przedmiotem badań i dyskusji. Niektóre badania sugerują, że długotrwała ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV) może przyczyniać się do rozwoju rogowaciny starczej, szczególnie w obszarach skóry często narażonych na działanie słońca.1516 Promieniowanie UV zwiększa ekspresję białka prekursorowego amyloidu (APP) w lokalizacjach skórnych, a ekspresja ta wzrasta również z wiekiem.12
Rogowacina starcza może powstawać ze znamienia soczewicowatego słonecznego (solar lentigo).17 Mutacje FRFR3 występują również w znamionach soczewicowatych słonecznych, a mutacje te są związane ze zwiększonym wiekiem i lokalizacją na głowie i szyi, co sugeruje rolę promieniowania ultrafioletowego w tych zmianach.1718
Jednakże, rogowaciny starcze mogą również pojawiać się na skórze, która jest zazwyczaj zakryta i chroniona przed słońcem, co wskazuje, że ekspozycja na słońce nie jest jedynym czynnikiem sprawczym.199 Dlatego potrzebne są dalsze badania, aby dokładnie określić rolę promieniowania UV w powstawaniu tych zmian.19
Czynniki hormonalne
Zmiany hormonalne mogą również odgrywać rolę w rozwoju rogowaciny starczej. Zmiany mogą pojawiać się podczas ciąży lub u osób poddawanych terapii hormonalnej, szczególnie terapii estrogenowej.69 Kobiety czasami zauważają pojawienie się rogowaciny starczej w okresach, gdy ich poziomy hormonalne ulegają znaczącym zmianom, takim jak ciąża czy menopauza.420
Inne czynniki ryzyka
Istnieją również inne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju rogowaciny starczej:1820
- Karnacja skóry: Rogowaciny starcze są częstsze u osób z jaśniejszą skórą, choć mogą rozwijać się również u osób o ciemniejszej skórze421
- Tarcie skóry: Obszary podlegające częstemu tarciu lub pocieraniu, takie jak fałdy skóry, mogą być bardziej podatne na rozwój tych zmian1518
- Uszkodzenie skóry: Niektóre typy rogowaciny starczej mogą pojawiać się po zapaleniu skóry lub oparzeniu słonecznym318
- Leki: Osoby stosujące inhibitory receptora naskórkowego czynnika wzrostu (EGFR) w leczeniu nowotworów mogą mieć wyższe ryzyko rozwoju brodawkowatych zmian1811
Zespół Lesera-Trélata
W rzadkich przypadkach nagłe pojawienie się licznych rogowacin starczych może być związane z zespołem Lesera-Trélata, który może wskazywać na wewnętrzny proces nowotworowy, taki jak rak jelita grubego, płuc, piersi, żołądka, wątroby, nerek lub trzustki.722 Jest to rzadki zespół paraneoplastyczny, którego dokładna przyczyna nie jest znana, ale może być związana z wydzielaniem czynników wzrostu przez guz, jak insulinopodobny czynnik wzrostu 2, lub z zaburzeniami cytokin.23 Jeśli u pacjenta nagle pojawia się wiele rogowacin starczych, należy skonsultować się z lekarzem w celu wykluczenia potencjalnego nowotworu.24
Brak związku z innymi czynnikami
Warto podkreślić, że rogowacina starcza nie jest związana z infekcjami bakteryjnymi ani wirusowymi. Nie ma również dowodów na związek z wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), choć ta teoria była rozważana w przeszłości.325 Mimo że zmiany mogą wydawać się mnożyć i rozprzestrzeniać na inne części ciała, nie są one zaraźliwe i nie można ich przekazać innej osobie ani zarazić się nimi od innych.819
Zmiany molekularne w rogowacinie starczej
Badania molekularne rzuciły światło na specyficzne mechanizmy komórkowe związane z rozwojem rogowaciny starczej.12 Wykazano, że rogowaciny starcze często rozwijają mutacje onkogenne w szlaku sygnałowym receptora kinazy tyrozynowej/3-kinazy fosfatydyloinozytolu/Akt, co prowadzi do zwiększonej wrażliwości na inhibicję Akt.12
FoxN1 jest niedawno odkrytym biomarkerem, który wskazuje na obecność onkogennie aktywnego, ale niezłośliwego fenotypu w rogowacinie starczej.12 Zrozumienie tych zmian molekularnych może w przyszłości prowadzić do opracowania bardziej ukierunkowanych i skutecznych metod leczenia tej powszechnej przypadłości skórnej.
Podsumowanie etiologii
Etiologia rogowaciny starczej jest złożona i wieloczynnikowa. Podczas gdy dokładna przyczyna pozostaje nieznana, badania wskazują na kombinację czynników genetycznych, procesu starzenia się, ekspozycji na promieniowanie UV oraz zmian hormonalnych jako głównych czynników przyczyniających się do rozwoju tych zmian.1626
Rogowacina starcza jest łagodnym nowotworem skóry, który nie przekształca się w raka skóry i nie stanowi zagrożenia dla zdrowia, choć może wymagać leczenia ze względów kosmetycznych lub w przypadku podrażnienia.127 Nie ma znanego sposobu zapobiegania rogowacinie starczej, ponieważ zmiany te wydają się być związane z genetyką i naturalnym procesem starzenia się skóry.2826
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.