Przedwczesne zagnieżdżenie łożyska
Patofizjologia i mechanizm
Przedwczesne zagnieżdżenie łożyska (placenta previa) to patologiczne umiejscowienie łożyska częściowo lub całkowicie pokrywające wewnętrzne ujście szyjki macicy, wynikające z nieprawidłowej implantacji blastocysty w dolnym odcinku macicy. Etiopatogeneza obejmuje zaburzenia waskularyzacji endometrium, często wtórne do blizn po cesarskim cięciu, stanów zapalnych lub atroficznych, co sprzyja implantacji trofoblastu w nieprawidłowym miejscu. Palenie tytoniu, poprzez działanie nikotyny i tlenku węgla, zwiększa ryzyko tego stanu, powodując przewlekłe niedotlenienie naczyń macicy i większe łożysko. Kluczowym mechanizmem jest tzw. „migracja łożyska”, czyli fizjologiczne zmiany położenia łożyska względem szyjki macicy w trakcie ciąży, które u większości kobiet prowadzą do przesunięcia łożyska ku górze, jednak u pacjentek z bliznami macicy proces ten jest upośledzony. Przedwczesne zagnieżdżenie łożyska często współwystępuje z placenta accreta spectrum, zwłaszcza u kobiet z wcześniejszymi cięciami cesarskimi, co wiąże się z ryzykiem inwazji trofoblastu w mięśniówkę macicy i poważnymi powikłaniami krwotocznymi.
- Mechanizm powstawania przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska
- <a href="#rola-trofoblastu-w-nieprawidlowej-implantacji”>Rola trofoblastu w nieprawidłowej implantacji
- Zaburzenia waskularyzacji endometrium
- Migracja łożyska i rozwój dolnego odcinka macicy
- Patogeneza łożyska previa w kontekście innych patologii łożyska
- Związek z łożyskiem wrośniętym (placenta accreta spectrum)
- Czynniki molekularne i angiogenne w patogenezie
- Czynniki ryzyka i ich wpływ na patogenezę przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska
- Blizny macicy i wcześniejsze zabiegi chirurgiczne
- Wiek matki i inne czynniki demograficzne
- Palenie tytoniu i czynniki związane z niedotlenieniem
- Wpływ masy ciała i mięśniaków macicy
- Krwawienie w przedwczesnym zagnieżdżeniu łożyska – patofizjologia
Mechanizm powstawania przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska
Przedwczesne zagnieżdżenie łożyska (placenta previa) to patologiczne położenie łożyska, w którym częściowo lub całkowicie pokrywa ono wewnętrzne ujście szyjki macicy. Dokładna przyczyna tego stanu nie została w pełni wyjaśniona, jednak proces patogenetyczny wiąże się z nieprawidłowym zagnieżdżeniem zarodka w dolnym odcinku macicy.12 Implantacja błastocysty w prawidłowych warunkach powinna zachodzić w górnej części jamy macicy, natomiast w przedwczesnym zagnieżdżeniu łożyska zarodek przyczepia się w dolnym (kaudalnym) odcinku macicy, blisko ujścia szyjki macicy.3
trofoblastu-w-nieprawidlowej-implantacji”>Rola trofoblastu w nieprawidłowej implantacji
Proces implantacji zygoty (zapłodnionej komórki jajowej) wymaga środowiska bogatego w tlen i kolagen. Zewnętrzna warstwa dzielącej się zygoty, czyli blastocysta, składa się z komórek trofoblastu, które rozwijają się w łożysko i błony płodowe. W warunkach prawidłowych trofoblast przyczepia się do decidua basalis endometrium, tworząc normalną ciążę.4 Postawiono hipotezę, że przedwczesne zagnieżdżenie łożyska wiąże się z wadliwą waskularyzacją doczesnej nad szyjką macicy, prawdopodobnie wtórną do zmian zapalnych lub atroficznych.56
W przypadku wcześniejszych blizn macicy (np. po cesarskim cięciu), tworzą one środowisko bogate w tlen i kolagen. Trofoblast może przyczepiać się do blizny macicy, prowadząc do pokrycia ujścia szyjki macicy przez łożysko lub do inwazji łożyska w ściany mięśniówki macicy (placenta accreta).78 W sytuacji braku doczesnej podstawowej i niepełnego rozwoju warstwy fibrinoidowej, implantujące się łożysko może przyczepiać się bezpośrednio do mięśniówki macicy (accreta), wnikać w mięśniówkę (increta) lub przechodzić przez mięśniówkę (percreta).9
Zaburzenia waskularyzacji endometrium
Jedną z głównych hipotez dotyczących etiopatogenezy przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska jest zaburzona waskularyzacja endometrium spowodowana bliznowaceniem lub atrofią po wcześniejszych urazach, zabiegach chirurgicznych lub infekcjach.1011 Czynniki te mogą zmniejszać różnicowy wzrost dolnego odcinka, co skutkuje mniejszym przesunięciem łożyska w górę w miarę postępu ciąży.12
Wadliwa waskularyzacja endometrium i związane z nią niedotlenienie mogą zwiększać powierzchnię tkanki łożyskowej, predysponując do implantacji w dolnym odcinku macicy, blisko szyjki.13 Palenie tytoniu wydaje się zwiększać ryzyko przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska poprzez mechanizm związany z niedotlenieniem. Właściwości wazoaktywne nikotyny i przewlekłe niedotlenienie związane z tlenkiem węgla powodują przewlekłe zmiany niedotleniowe w naczyniach macicy u osób palących, co skutkuje większym łożyskiem ze zwiększonym prawdopodobieństwem zajęcia przez łożysko ujścia szyjki macicy.1415
Migracja łożyska i rozwój dolnego odcinka macicy
Zjawisko tzw. „migracji łożyska” odgrywa kluczową rolę w patogenezie przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska. W rzeczywistości łożysko nie przemieszcza się fizycznie, ale zachodzi szereg procesów fizjologicznych wpływających na jego położenie względem szyjki macicy.16
Zjawisko pozornej migracji łożyska
Około 90% łożysk określanych jako „nisko położone” we wczesnej ciąży ostatecznie zmienia swoje położenie do trzeciego trymestru w wyniku tzw. migracji łożyskowej.17 Proces ten wyjaśnia się na dwa główne sposoby:
- Łożysko samo w sobie nie przemieszcza się, ale rośnie w kierunku zwiększonego dopływu krwi w dnie macicy, pozostawiając dystalną część łożyska w dolnym odcinku macicy ze stosunkowo słabym dopływem krwi, co prowadzi do regresji i atrofii.1819
- Migracja może również następować poprzez rozrost dolnego odcinka macicy, zwiększając tym samym odległość od dolnego brzegu łożyska do szyjki macicy.20
W ostatnim trymestrze ciąży cieśń macicy rozwija się i tworzy dolny odcinek. W prawidłowej ciąży łożysko nie pokrywa tego odcinka, więc nie występuje krwawienie. Jeśli łożysko pokrywa dolny odcinek, może dojść do jego oddzielenia i krwawienia z niewielkiego fragmentu.21
Fizjologiczne zmiany w dolnym odcinku macicy
Krwawienie w przedwczesnym zagnieżdżeniu łożyska jest związane z rozwojem dolnego odcinka macicy w trzecim trymestrze. Przytwierdzenie łożyska zostaje zaburzone, gdy ten obszar stopniowo ścieńcza się w przygotowaniu do rozpoczęcia porodu; prowadzi to do krwawienia w miejscu implantacji, ponieważ macica nie jest w stanie odpowiednio się obkurczyć i zatrzymać wypływu krwi z otwartych naczyń.22
Uwolnienie trombiny z miejsc krwawienia sprzyja skurczom macicy i prowadzi do błędnego koła: krwawienie → skurcze → oddzielenie łożyska → krwawienie.23 Mechanizm ten jest szczególnie istotny w 32. tygodniu ciąży, kiedy występuje najwyższa częstość krwawień przedporodowych.24 Możliwe, że zwiększone skurcze macicy (szczególnie po 32. tygodniu) mogą prowadzić do skrócenia długości szyjki macicy i dalszego oddzielenia łożyska od ściany macicy, umożliwiając łatwiejsze krwawienie.25
Patogeneza łożyska previa w kontekście innych patologii łożyska
Przedwczesne zagnieżdżenie łożyska często wiąże się z innymi patologiami łożyska, w szczególności z zespołem łożyska wrośniętego (placenta accreta spectrum) oraz z naczyniami płodowymi przodującymi (vasa previa).2627
Związek z łożyskiem wrośniętym (placenta accreta spectrum)
Przedwczesne zagnieżdżenie łożyska jest powiązane z grupą stanów nazywanych spektrum łożyska wrośniętego (placenta accreta spectrum). W tych stanach łożysko wrasta w ścianę macicy lub przez nią. Placenta accreta wiąże się z wysokim ryzykiem krwawienia podczas ciąży lub podczas i po porodzie.28
U kobiet, które przeszły wcześniejsze cięcie cesarskie i mają łożysko przodujące, ryzyko spektrum łożyska wrośniętego lub chorobliwie przylegającego łożyska wzrasta wraz z liczbą wcześniejszych cięć cesarskich.29 Placenta accreta występuje w nawet 15% przypadków łożyska przodującego i w 67% przypadków, gdy łożysko przodujące występuje u pacjentki z wcześniejszym cięciem cesarskim z powodu łożyska przodującego.30
Łożysko wrosnięte jest związane z cienką, niepełnie rozwiniętą lub nieobecną doczesną podstawową. Zaproponowano teorię, że niedobór doczesnej podstawowej pozwala kosmkom kosmówkowym implantować się bezpośrednio w mięśniówce macicy.31 Potwierdza to koncepcję, że rozwój łożyska wrośniętego jest spowodowany głównie defektem lub uszkodzeniem macicy, a nie jakimikolwiek nieprawidłowościami samego trofoblastu.32
Czynniki molekularne i angiogenne w patogenezie
Badania wskazują na rolę czynników angiogennych w patogenezie spektrum łożyska wrośniętego u kobiet z przedwczesnym zagnieżdżeniem łożyska. Kobiety z łożyskiem wrośniętym miały niższą ekspresję Flt-1 w kosmkach kosmówkowych niż te bez łożyska wrośniętego.33
Łożysko wrosnięte komplikujące całkowite przedwczesne zagnieżdżenie łożyska charakteryzuje się zmniejszonym poziomem systemowym czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego oraz przejściem nabłonkowo-mezenchymalnym inwazyjnego trofoblastu.34 Inwazja trofoblastu pozakosmkowego w łożysku wrośniętym wiąże się z różnicową lokalną ekspresją czynników angiogennych i wzrostowych.35
Czynniki ryzyka i ich wpływ na patogenezę przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska
Etiopatogeneza przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska jest wieloczynnikowa. Zidentyfikowano szereg czynników ryzyka, które mogą przyczyniać się do rozwoju tego stanu.36
Blizny macicy i wcześniejsze zabiegi chirurgiczne
Wcześniejsze blizny macicy, szczególnie po cesarskim cięciu, łyżeczkowaniu czy mięśniakowycięciu, są istotnym czynnikiem ryzyka przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska.37 Uważa się, że migracja łożyska jest upośledzona u kobiet z bliznami chirurgicznymi macicy, co zwiększa ryzyko utrzymywania się łożyska przodującego.3839
Badanie 714 kobiet wykazało, że nawet w przypadku częściowego łożyska przodującego istniało 50% szans na jego utrzymanie się prowadzące do cesarskiego cięcia, jeśli wcześniej była blizna macicy, w porównaniu z 11% szans, jeśli nie było blizny.40
Ryzyko przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska było 3,73 razy większe wśród ciężarnych kobiet z wcześniejszym cięciem cesarskim w porównaniu do kobiet bez wcześniejszego cięcia cesarskiego.4142
Wiek matki i inne czynniki demograficzne
Zaawansowany wiek matki (powyżej 35 lat) jest istotnym czynnikiem ryzyka przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska. Zwiększone ryzyko przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska u kobiet w wieku powyżej 35 lat może być wyjaśnione zmianami miażdżycowymi w naczyniach krwionośnych macicy, powodującymi zaburzony przepływ krwi maciczno-łożyskowy.43 Ryzyko rozwoju łożyska przodującego było 4,45 razy większe wśród matek w wieku 35 lat i powyżej w porównaniu z matkami w wieku poniżej 35 lat.4445
Palenie tytoniu i czynniki związane z niedotlenieniem
Nikotyna i tlenek węgla zawarte w papierosach działają jako silne wazokonstryktory naczyń łożyskowych; to zaburza przepływ krwi w łożysku, prowadząc do nieprawidłowej placentacji.46 Palenie wydaje się zwiększać ryzyko łożyska przodującego poprzez mechanizm związany z niedotlenieniem.47
Związek między paleniem papierosów podczas ciąży a ryzykiem łożyska przodującego może być przypisany właściwościom wazoaktywnym nikotyny i przewlekłemu niedotlenieniu związanemu z tlenkiem węgla: przewlekłe zmiany niedotleniowe w naczyniach macicy u palaczy, skutkujące większym łożyskiem ze zwiększonym prawdopodobieństwem zajęcia przez łożysko ujścia szyjki macicy.48
Wpływ masy ciała i mięśniaków macicy
Badania wykazały, że wyższy BMI wiąże się z wyższym ryzykiem spektrum łożyska wrośniętego u kobiet z wcześniejszym cięciem cesarskim i łożyskiem przodującym lub nisko położonym.49 Szanse na rozwój łożyska przodującego były 6,33 razy większe wśród kobiet z mięśniakami macicy w porównaniu do tych bez mięśniaków.5051
Krwawienie w przedwczesnym zagnieżdżeniu łożyska – patofizjologia
Przedwczesne zagnieżdżenie łożyska jest istotną przyczyną krwawień przedporodowych, co może prowadzić do poważnych powikłań zarówno dla matki, jak i dla płodu.52
Mechanizm krwawienia w trzecim trymestrze
Krwawienie w przedwczesnym zagnieżdżeniu łożyska zazwyczaj występuje w trzecim trymestrze ciąży i jest związane z rozwojem dolnego odcinka macicy. Gdy dolna część macicy ścieńcza się w trzecim trymestrze ciąży w przygotowaniu do porodu, powoduje to krwawienie z obszaru łożyska nad szyjką macicy. Im większa część łożyska pokrywa ujście szyjki macicy (os cervicale), tym większe ryzyko krwawienia.53
Klasyczna prezentacja łożyska przodującego to bezbolesne krwawienie maciczne. Jasnoczerwonego krwawienia z pochwy, zwykle pod koniec 2. trymestru lub w 3. trymestrze ciąży, występuje z powodu oddzielenia łożyska od wewnętrznego ujścia szyjki macicy lub dolnego odcinka macicy oraz niezdolności macicy do obkurczenia się w miejscach naczyniowych.54
Nadmierne krwawienie zaburza przepływ krwi maciczno-łożyskowy, prowadząc do postępującego pogorszenia stanu płodu.55 Podczas porodu szyjka macicy otwiera się, aby umożliwić przesunięcie dziecka do kanału pochwowego. Jeśli łożysko znajduje się przed szyjką macicy, zacznie się oddzielać w miarę otwierania się szyjki macicy, powodując krwawienie wewnętrzne.56
Związek z krwawieniem przedporodowym i powikłaniami
Częstość występowania krwawienia przedporodowego w przedwczesnym zagnieżdżeniu łożyska wynosi 49%. Całkowite pokrycie łożyskiem jest niezależnym czynnikiem ryzyka krwawienia przedporodowego u pacjentek z przedwczesnym zagnieżdżeniem łożyska (OR, 4,17; 95% CI, 1,805–9,634).57
Badania wykazały, że nawracające krwawienie przedporodowe powoduje wyższy odsetek przyjęć na oddział intensywnej terapii noworodków, przedwczesnego porodu, zespołu niewydolności oddechowej i innych niekorzystnych wyników noworodkowych.58 Historia wcześniejszego łożyska przodującego zwiększała ryzyko krwotoku poporodowego (aOR: 2,25, 95% CI: 1,1-4,62) podczas kolejnej ciąży.59
Wpływ na ciążę i poród
Nisko położone łożysko jest bardziej podatne na krwawienie, prawdopodobnie z powodu wadliwego przytwierdzenia do ściany macicy. Krwawienie może być spontaniczne lub wywołane łagodnym urazem (np. badaniem pochwowym). Dodatkowo łożysko może ulec uszkodzeniu, gdy część prezentacyjna płodu przemieszcza się do dolnego odcinka macicy w przygotowaniu do porodu.60
W przypadku utrzymującego się przedwczesnego zagnieżdżenia łożyska poród drogą pochwową jest przeciwwskazany, ponieważ może to prowadzić do niekontrolowanego krwawienia i śmierci kobiety i płodu.61 Cięcie cesarskie jest konieczne w prawie wszystkich przypadkach łożyska przodującego, ponieważ łożysko znajduje się przy szyjce macicy, a poród z rozszerzeniem szyjki macicy mógłby skutkować krwotokiem łożyskowym.62
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.