Piętka tętniczo-żylna
Patofizjologia i mechanizm
Piętka tętniczo-żylna (arteriovenous fistula, AVF) to patologiczne, bezpośrednie połączenie między tętnicą a żyłą, które omija naczynia włosowate, prowadząc do niedostatecznego ukrwienia tkanek. AVF może być wrodzona lub nabyta, najczęściej w wyniku urazu, procedur medycznych lub erozji tętniaka. Po wytworzeniu przetoki przepływ krwi w tętnicy ramiennej wzrasta z fizjologicznych 85-110 ml/min do 400-500 ml/min natychmiast, a w ciągu miesiąca do 700-1000 ml/min, co powoduje znaczące zmiany hemodynamiczne, takie jak zwiększenie objętości wyrzutowej serca i obciążenia wstępnego. Dojrzewanie AVF wymaga korzystnej przebudowy naczyń, obejmującej rozszerzenie średnicy i grubości ścian naczyń, natomiast niepowodzenie dojrzewania wiąże się z przerostem błony wewnętrznej (intimal hyperplasia) i zwężeniem żylnym. Kluczową rolę w patogenezie odgrywają mechaniczne naprężenia ścinające (WSS) oraz procesy zapalne i hipoksja, które indukują proliferację komórek mięśni gładkich i neointimę, prowadząc do niewydolności przetoki.
- Patofizjologia piętki tętniczo-żylnej
- Mechanizm powstawania piętki tętniczo-żylnej
- Hemodynamiczne konsekwencje piętki tętniczo-żylnej
- Patofizjologia dojrzewania piętki tętniczo-żylnej
- Rola naprężeń ścinających w przebudowie naczyniowej
- Rola zapalenia i hipoksji w patogenezie piętki tętniczo-żylnej
- Piętki tętniczo-żylne mózgowe i rdzeniowe
- Patofizjologia oponiowych piętek tętniczo-żylnych
- Mechanizm powstawania rdzeniowych piętek tętniczo-żylnych
- Czynniki genetyczne w patogenezie piętek tętniczo-żylnych
- Powikłania piętki tętniczo-żylnej
- Sercowo-naczyniowe powikłania piętki tętniczo-żylnej
- Wpływ na układ naczyniowy obwodowy
- Piętka tętniczo-żylna płucna
- Nowe perspektywy w badaniach nad patogenezą piętki tętniczo-żylnej
Patofizjologia piętki tętniczo-żylnej
Piętka tętniczo-żylna (arteriovenous fistula, AVF) to nieprawidłowe, bezpośrednie połączenie między tętnicą a żyłą. W normalnych warunkach krew przepływa z tętnic do naczyń włosowatych (kapilarów), a następnie do żył. Składniki odżywcze i tlen z krwi przechodzą z naczyń włosowatych do tkanek organizmu. W przypadku piętki tętniczo-żylnej krew przepływa bezpośrednio z tętnicy do żyły, omijając naczynia włosowate, co prowadzi do niedostatecznego ukrwienia tkanek poniżej ominiętych kapilarów1.
Mechanizm powstawania piętki tętniczo-żylnej
Piętki tętniczo-żylne mogą być wrodzone lub nabyte. Nabyte piętki tętniczo-żylne powstają najczęściej w wyniku urazu, procedur medycznych (jatrogennych) lub erozji tętniaka tętniczego do sąsiadującej żyły12. Istnieją dwie teorie dotyczące powstawania pourazowych piętek tętniczo-żylnych: teoria laceracji i teoria pęknięcia. Pierwsza zakłada, że jednoczesne przecięcie tętnicy i odpowiadającej jej żyły generuje kanał komunikacyjny, czyli przetokę. Druga teoria mówi, że uraz powoduje pęknięcie ściany tętnicy, szczególnie w obrębie vasa vasorum, po czym następuje proliferacja komórek śródbłonka, tworzących liczne małe naczynia prowadzące do powstania piętki tętniczo-żylnej1.
W przypadku piętek tętniczo-żylnych nabytych podczas procedur przezskórnego dostępu naczyniowego, każdy instrument, który przechodzi przez tętnicę i żyłę, może spowodować powstanie przetoki. Kierunek nakłucia może być zarówno od tętnicy do żyły, jak i od żyły do tętnicy. Podczas przezskórnego dostępu, boczne lub przyśrodkowe odchylenie igły lub umieszczenie igły przez żyły towarzyszące (vena comitantes) lub dopływ żylny może prowadzić do jednoczesnego nakłucia tętnicy i żyły. W wielu przypadkach błędne umieszczenie igły jest zauważane (np. ciemna krew podczas nakłucia tętniczego, pulsacyjna krew podczas nakłucia żylnego) i igła jest wycofywana. Zwykle połączenie między tętnicą a żyłą samoistnie się zamyka. Jednak w obliczu pewnych czynników ryzyka, połączenie to może nie zasklepić się i powstanie piętka tętniczo-żylna1.
Hemodynamiczne konsekwencje piętki tętniczo-żylnej
Duże piętki tętniczo-żylne mogą powodować istotne zmiany hemodynamiczne związane z przekierowaniem krwi z wysokooporowego krążenia tętniczego do niskooporowego krążenia żylnego. Przeciek zwiększa objętość i ciśnienie w żyłach, co prowadzi do zmniejszenia oporu naczyniowego. Wynikający z tego wzrost objętości wyrzutowej i częstości akcji serca może prowadzić do dramatycznego wzrostu pojemności minutowej serca12.
Kiedy piętka tętniczo-żylna powstaje, bezpośrednie połączenie między układem tętniczym o wysokim ciśnieniu a układem żylnym o niskim ciśnieniu powoduje zwiększenie przepływu krwi przez żyłę. Normalny przepływ krwi w tętnicy ramiennej wynosi 85-110 ml/min. Po wytworzeniu przetoki przepływ krwi wzrasta natychmiast do 400-500 ml/min, a w ciągu 1 miesiąca do 700-1000 ml/min. Zarówno tętnica, jak i żyła rozszerzają się i wydłużają w odpowiedzi na większy przepływ krwi i naprężenia ścinające, ale żyła rozszerza się bardziej i staje się „uarterialniona”1.
Wartości normalnego przepływu krwi przez przetokę są znacznie większe od fizjologicznych przepływów w naczyniach przed wytworzeniem przetoki. Może to prowadzić do zwiększenia obciążenia wstępnego serca (preload). Piętki tętniczo-żylne zmniejszają również obciążenie następcze serca (afterload), ponieważ krew omija tętniczki, co prowadzi do zmniejszenia całkowitego oporu obwodowego. Taki przeciek zwiększa zarówno szybkość, jak i objętość krwi powracającej do serca1.
Patofizjologia dojrzewania piętki tętniczo-żylnej
Dojrzewanie piętki tętniczo-żylnej wymaga korzystnego wzoru przebudowy naczyń, charakteryzującego się zwiększeniem średnicy naczyń krwionośnych i grubości ścian. Z kolei brak dojrzewania jest często związany z dominującym przerostem błony wewnętrznej (intimal hyperplasia) i niewystarczającym poszerzeniem średnicy naczyń1.
Kiedy piętka tętniczo-żylna jest wytwarzana, tworzone jest połączenie między układem tętniczym o wysokim ciśnieniu a układem żylnym o niskim ciśnieniu. Naprężenie ściany naczynia powoduje uwalnianie tlenku azotu i rozszerzanie żył. Gdy te mechanizmy działają korzystnie, żyła rozszerza się i powstaje używalna przetoka. Jednak wysokie gradienty naprężeń ścinających oraz niezgodność elastyczności, a także traumatyczne rozszerzenie balonowe, mogą prowadzić do uszkodzenia komórek śródbłonka i przerostu błony wewnętrznej. Uraz chirurgiczny, mocznica i traumatyczne wprowadzanie igły są również uznanymi przyczynami i czynnikami przyczyniającymi się do żylnego przerostu neointimy1.
Badania naczyń żylnych w okolicy zespolenia w kontekście niewydolności przetoki wykazały przerost neointimy żylnej i niekorzystną przebudowę naczyń (zwężenie żylne). Nie jest jeszcze jasne, czy niepowodzenie dojrzewania wtórne do zwężenia około-zespoleniowego występuje wtórnie do niekorzystnej przebudowy naczyń, przerostu błony wewnętrznej czy kombinacji obu tych czynników1.
Rola naprężeń ścinających w przebudowie naczyniowej
Zwiększone naprężenia ścinające ściany (Wall Shear Stress, WSS) oraz wskaźnik oscylacji naprężeń ścinających (Oscillatory Shear Index, OSI) są uważane za kluczowe czynniki w dojrzewaniu piętki tętniczo-żylnej. Naprężenia ścinające ściany są siłami tarcia wytwarzanymi przez przepływ krwi na wewnętrznej powierzchni naczyń krwionośnych. Wysokie WSS może stymulować korzystną przebudowę naczyniową, podczas gdy niskie lub oscylacyjne WSS może promować niekorzystną przebudowę i przerost neointimy1.
Zwiększone WSS po wytworzeniu piętki tętniczo-żylnej zapoczątkowuje kaskadę zdarzeń biochemicznych. Zwiększony przepływ krwi i naprężenia ścinające aktywują komórki śródbłonka, co prowadzi do zwiększonej produkcji tlenku azotu, czynników wzrostu i cytokin prozapalnych. Te mediatory mogą wpływać na przebudowę naczyniową, promując rozszerzenie naczyń, ale także indukując proliferację komórek mięśni gładkich i tworzenie neointimy1.
Rola zapalenia i hipoksji w patogenezie piętki tętniczo-żylnej
Obecne dowody sugerują, że przerost neointimy po wytworzeniu piętki tętniczo-żylnej występuje z powodu synergistycznego działania turbulentnego WSS, zapalenia i hipoksji1.
Zapalenie powstaje zarówno z czynników lokalnych (uraz chirurgiczny i turbulentne WSS), jak i ogólnoustrojowych (odpowiedź stresowa organizmu na zabieg chirurgiczny i mocznica), co prowadzi do zwiększonego wydzielania cytokin, które promują aktywację prozapalnych makrofagów i infiltrację limfocytów1.
W piętce tętniczo-żylnej dochodzi do proliferacji komórek, migracji i zmian w apoptozie, które są związane z przerostem neointimy żylnej (Venous Neointimal Hyperplasia, VNH). Badania wykazały podwyższoną ekspresję genu IEX-1 (Intermediate Early Response Gene X-1, znanego również jako IER-3) w tkankach niewydolnych piętek tętniczo-żylnych. IEX-1 moduluje wzrost i różnicowanie komórek w różnych typach komórek. Zwiększona ekspresja IEX-1 wpływa na ekspresję czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego A (VEGF-A), białka chemotaktycznego monocytów-1 (MCP-1) oraz metaloproteinazy macierzowej-9 (MMP-9), które są zaangażowane w tworzenie zwężenia żylnego12.
Hipoksja również odgrywa istotną rolę w patogenezie piętek tętniczo-żylnych. Szlak hipoksji może znacząco przyczyniać się do rozwoju przerostu neointimy i zwężenia żylnego, co prowadzi do niepowodzenia piętki tętniczo-żylnej1.
Piętki tętniczo-żylne mózgowe i rdzeniowe
Patofizjologia oponiowych piętek tętniczo-żylnych
Oponiowe piętki tętniczo-żylne (dural arteriovenous fistulas, dAVF) to patologiczne połączenia między tętnicami oponowymi a żylnymi zatokami opony twardej. Etiologia i patofizjologia dAVF nie jest w pełni zrozumiała. Patofizjologia rozwoju zmian i pogorszenia neurologicznego różni się u pacjentów z dAVF i tych z wewnątrztwardówkowymi malformacjami tętniczo-żylnymi1.
Chociaż złożone mechanizmy patofizjologiczne leżące u podstaw rozwoju rdzeniowych dAVF nie zostały jeszcze wyjaśnione, zakrzepica żylna opon mózgowych i urazy są implikowane w rozwoju rdzeniowych dAVF. Badania histopatologiczne potwierdziły teorię nadciśnienia żylnego jako mechanizmu patofizjologicznego w rozwoju dAVF oraz zwiększonego zastoju żylnego jako przyczyny pogorszenia neurologicznego1.
Zwiększone ciśnienie żylne prowadzi do zmniejszenia gradientu ciśnienia tętniczo-żylnego, wewnątrzrdzeniowego upośledzenia autoregulacji i hipoksji. Nadciśnienie żylne i stan trombofilia, taki jak zakrzepica żylna, wyraźnie odgrywają rolę w rozwoju dAVF. Po zainicjowaniu przez nadciśnienie żylne i zakrzepicę żylną, może nastąpić rekrutacja dopływów tętniczych i rozwój dAVF poprzez neoangiogenezę1.
Mechanizm powstawania rdzeniowych piętek tętniczo-żylnych
Rdzeniowe piętki tętniczo-żylne są najczęściej spotykane w regionie piersiowo-lędźwiowym. Diagnoza AVF jest często pomijana, prawdopodobnie z powodu niskiego wskaźnika podejrzenia, niespecyficznych objawów i trudności w obrazowaniu1.
Typowo, jedna (czasami kilka) tętnica doprowadzająca z tętnicy promienistej lub gałęzi oponowej tętnicy promienistej wpada do żyły międzykręgowej lub promienistej i tworzy rdzeniową dAVF na grzbietowej powierzchni osłonki korzenia opony twardej w otworze międzykręgowym. Tętnica doprowadzająca „arterializuje” żyłę międzykręgową, niszczy gradient tętniczo-żylny i zwiększa ciśnienie żylne, powodując pogrubienie ściany i krętość żył promienistych (znanych również jako żyły wewnątrzrdzeniowe), ponieważ żyły międzykręgowe i promieniste dzielą wspólny odpływ żylny1.
Następnie przewlekłe nadciśnienie żylne i zastój zmniejszają perfuzję tkanek i prowadzą do obrzęku rdzenia kręgowego i postępującej mielopatii. Splot żylny okołordzeniowy otrzymuje krew z żył promienistych odprowadzających krążenie wewnątrzrdzeniowe z rdzenia kręgowego w 80-90% przypadków. Nagromadzone ciśnienie żylne może przekazywać się przez splot żylny okołordzeniowy w kierunku ogonowo-czaszkowym wzdłuż rdzenia kręgowego1.
Czynniki genetyczne w patogenezie piętek tętniczo-żylnych
Kilka badań próbowało wyjaśnić patofizjologię i szlaki molekularne, które mogą być zaangażowane w patogenezę rdzeniowych dAVF, chociaż nie ma jasnego konsensusu co do konkretnego mechanizmu. Jednak dwa opisy przypadków sugerują, że mutacje w genach CCM (geny naczyniaka jamistego mózgu) mogą również prowadzić do patogenezy naczyniaków jamistych rdzenia kręgowego1.
Ogólna zasada rozwoju CCM opiera się na dwuuderzeniowym mechanizmie Knudsona, który sugeruje utratę jednego allelu z powodu mutacji linii germinalnej we wszystkich komórkach, a następnie drugą mutację somatyczną w niektórych komórkach, inicjującą zmiany CCM. W przypadku rodziny CCM, mutacje w jednym z trzech genów CCM mogą prowadzić do utraty funkcji niektórych białek, prowadząc do dysfunkcji bariery śródbłonkowej i naczyń krwionośnych o zwiększonej przepuszczalności, powodując wyciek i krwawienie1.
Tak więc mutacje w CCM1 i CCM3 mogą zakłócać ten kompleks, prowadząc do szlaku MEKK3. Innym możliwym szlakiem jest to, że KRIT1 i PDCD10 wpływają na sygnalizację Notch. Ponadto jedno badanie przyjrzało się histologii i zmianom patologicznym przy utrzymującym się wysokim ciśnieniu naczyniowym1.
Ogólne wnioski obejmują dysfunkcję komórek mięśni gładkich i zapalenie. Patrząc na formowanie się rdzeniowych dAVF, zapalenie wewnętrznej ściany naczynia może prowadzić do niewystarczającej macierzy pozakomórkowej i wyzwalać zmiany w białkach patologicznych. Jednak nie zidentyfikowano dotychczas żadnych specyficznych biomarkerów predykcyjnych1.
Powikłania piętki tętniczo-żylnej
Sercowo-naczyniowe powikłania piętki tętniczo-żylnej
Nieleczona piętka tętniczo-żylna może prowadzić do poważnych powikłań. Krew przepływa szybciej przez piętkę tętniczo-żylną niż przez typowe naczynia krwionośne. Zwiększony przepływ krwi zmusza serce do cięższej pracy. Z czasem obciążenie serca może prowadzić do niewydolności serca1.
Dużą niefizjologiczną piętkę tętniczo-żylną charakteryzuje szybki przepływ krwi. Przecieki mogą stanowić znaczną część pojemności minutowej serca, szczególnie gdy kierują krew do żył o niskim oporze, jak ma to miejsce w przetokach tętniczo-żylnych. Zwiększony powrót żylny podnosi ciśnienie w prawej części serca, co może skutkować jego przeciążeniem i prowadzić do rozstrzeni przedsionkowych lub komorowych. Nadmierny ładunek krwi wskutek przecieku wymaga intensywniejszej pracy serca, co z czasem może prowadzić do przerostu i rozstrzeni lewej komory, a ostatecznie do niewydolności mięśnia sercowego. Zmniejszony przepływ obwodowy może z kolei prowadzić do aktywacji układu renina-angiotensyna-aldosteron, co nasila retencję sodu i wody, dodatkowo zwiększając obciążenie serca12.
Istnieją doniesienia mówiące o tym, że stworzenie piętki tętniczo-żylnej może powodować lub zaostrzać następujące stany: zastoinową niewydolność serca, przerost lewej komory, nadciśnienie płucne, dysfunkcję prawej komory, chorobę wieńcową i dysfunkcję zastawkową. Obecność piętki tętniczo-żylnej została wykazana jako niezależny czynnik ryzyka rozwoju nadciśnienia płucnego u pacjentów ze schyłkową niewydolnością nerek1.
Upośledzenie produkcji tlenku azotu u pacjentów dializowanych jest uważane za wtórne do zmniejszonej biodostępności substratu tlenku azotu L-argininy i akumulacji endogennych inhibitorów syntazy tlenku azotu. Obecność dysfunkcji prawej komory niezależnie od wartości ciśnienia w tętnicy płucnej przemawia przeciwko głównej roli nadciśnienia płucnego w rozwoju dysfunkcji prawej komory u pacjentów ze schyłkową niewydolnością nerek1.
Wpływ na układ naczyniowy obwodowy
Inną konsekwencją piętki tętniczo-żylnej o wysokim przepływie jest zmniejszony przepływ krwi do kończyny dolnej, co w obliczu istniejącej wcześniej choroby tętnic obwodowych (PAD) może prowadzić do wystąpienia lub nasilenia objawów niedokrwienia kończyny dolnej1.
Ciśnienie krwi przepływającej z tętnicy bezpośrednio do żyły powoduje powiększenie żyły, nadając jej nabrzmiały, fioletowy wygląd. Piętka tętniczo-żylna może też blokować przepływ krwi do mięśni, powodując ból nóg1.
U pacjenta z piętką tętniczo-żylną mogą wystąpić lokalne objawy, takie jak wyczuwalny mruk, słyszalny szmer, niedokrwienie dystalnie do zmiany, poszerzenie tętnicy doprowadzającej i żyły odprowadzającej lub zmiany związane z podtrzymywanym nadciśnieniem żylnym1.
Piętka tętniczo-żylna płucna
Piętka tętniczo-żylna w płucach (pulmonary arteriovenous fistula) to poważny stan i może powodować bladoszare lub niebieskie usta lub paznokcie z powodu braku przepływu krwi (sinica)1.
Płucna piętka tętniczo-żylna jest opisywana jako nieprawidłowo poszerzone naczynia, które zapewniają prawo-lewe przecieki między tętnicą płucną a żyłą płucną. Płucne piętki tętniczo-żylne są klinicznie i radiologicznie dzielone na typ prosty i złożony i często są związane z dziedziczną teleangiektazją krwotoczną (HHT)1.
Proste płucne piętki tętniczo-żylne to te o dobrze zdefiniowanym obwodowym guzku, który może być okrągły lub wielopłatowy. Złożone płucne piętki tętniczo-żylne obejmują wiele nieprawidłowych naczyń i składają się z jednego lub więcej zrazikowanych worków żylnych o różnej wielkości, zaopatrywanych przez więcej niż jedną tętnicę doprowadzającą, często pochodzącą z sąsiednich gałęzi tętnicy płucnej segmentarnej1.
Nowe perspektywy w badaniach nad patogenezą piętki tętniczo-żylnej
Wyniki kliniczne piętek tętniczo-żylnych do hemodializy pozostają nieodpowiednie, ponieważ biologiczne mechanizmy dojrzewania i niewydolności piętki tętniczo-żylnej są nadal słabo zrozumiane. Badania wykazały, że geny w szlakach metabolicznych były znacząco zmniejszone w piętce tętniczo-żylnej, podczas gdy nie wykryto znaczących różnic związanych z płcią1.
Wzorce ekspresji genów grup nAVF i OUT były zgodne z wcześniej opublikowanymi danymi pokazującymi adaptacyjną przebudowę żylną, podczas gdy analizy wzbogacania wykazały znaczącą regulację w górę metabolizmu, zapalenia i koagulacji w grupie OUT w porównaniu z grupą nAVF, sugerując, że heterogeniczność podczas przebudowy żylnej odzwierciedla wczesne zmiany ekspresji genów, które mogą korelować z dojrzewaniem lub niewydolnością piętki tętniczo-żylnej. Wczesne wykrycie tych procesów może być strategią translacyjną do przewidywania niewydolności przetoki i zmniejszenia chorobowości pacjentów1.
Mechanizmy udanej przebudowy żylnej są nadal słabo zrozumiane. Dane pokazują heterogeniczne wzorce ekspresji mRNA w 7. dniu po operacji wśród grupy AVF w porównaniu z relatywnie jednorodną grupą operowaną pozornie, chociaż wiele genów związanych z metabolizmem było znacząco obniżonych w grupie AVF, co jest zgodne z poprzednimi danymi mikromacierzy1.
Dane sugerują, że wykrywanie tych procesów, takich jak metabolizm, może być realną strategią translacyjną do przewidywania niewydolności przetoki i zmniejszenia chorobowości pacjentów1.
Innym interesującym kierunkiem badań jest rola dysfunkcji komórek mięśni gładkich i zapalenia w tworzeniu piętek tętniczo-żylnych. Badanie histologii i zmian patologicznych pod utrzymującym się wysokim ciśnieniem naczyniowym wykazało, że zapalenie wewnętrznej ściany naczynia może prowadzić do niewystarczającej macierzy pozakomórkowej i wyzwalać zmiany w białkach patologicznych1.
Ponadto badane są również mechanizmy dojrzewania piętki tętniczo-żylnej związane z szlakami hipoksji. Wyniki wskazują, że szlak hipoksji może również odgrywać znaczącą rolę w rozwoju przerostu neointimy i zwężenia żylnego, przyczyniając się do niewydolności piętki tętniczo-żylnej1.
Bezpośrednie śródoperacyjne pomiary ciśnienia naczyniowego przetoki wykazały, że może ono być tak wysokie jak 74% systemowego ciśnienia tętniczego. To odkrycie może wyjaśnić, dlaczego u niektórych pacjentów objawy pogarszają się podczas aktywności fizycznej z towarzyszącym wzrostem ciśnienia tętniczego1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.