Jadłowstręt psychiczny
Diagnostyka i diagnoza
Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa) to poważne zaburzenie odżywiania charakteryzujące się ograniczeniem spożycia energii prowadzącym do znacznie obniżonej masy ciała, intensywnym lękiem przed przybraniem na wadze oraz zaburzonym obrazem własnego ciała. Diagnoza opiera się na kryteriach DSM-5, które wymagają m.in. BMI poniżej normy (klasyfikacja nasilenia: łagodna ≥17 kg/m², umiarkowana 16-16,99 kg/m², ciężka 15-15,99 kg/m², ekstremalna <15 kg/m²), lęku przed przyrostem masy ciała oraz zaburzeń percepcji ciała. Wyróżnia się dwa podtypy: ograniczający oraz objadająco-przeczyszczający. Atypowy jadłowstręt psychiczny (OSFED) dotyczy pacjentów z zachowaną masą ciała mimo znacznej utraty masy. Diagnostyka wymaga szczegółowego wywiadu, badania fizykalnego (m.in. bradykardia, hipotensja, hipoterma, lanugo) oraz oceny psychologicznej z wykorzystaniem narzędzi takich jak EAT, EDI czy kwestionariusz SCOFF (wynik ≥2 sugeruje zaburzenie). Badania laboratoryjne obejmują morfologię, elektrolity (hipokaliemia, hiponatremia), profil biochemiczny, hormony tarczycy i płciowe, a w cięższych przypadkach EKG, densytometrię i RTG klatki piersiowej.
Kryteria diagnostyczne jadłowstrętu psychicznego
Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa) jest poważnym zaburzeniem odżywiania charakteryzującym się ograniczeniem spożycia energii prowadzącym do znacznie obniżonej masy ciała, intensywnym lękiem przed przybraniem na wadze oraz zaburzonym postrzeganiem własnego ciała. Diagnoza tego zaburzenia opiera się na kryteriach zawartych w klasyfikacjach DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) oraz ICD-10/11 (International Classification of Diseases)12.
Kryteria DSM-5
Zgodnie z klasyfikacją DSM-5, do rozpoznania jadłowstrętu psychicznego wymagane jest spełnienie trzech głównych kryteriów34:
- Ograniczenie spożycia energii w stosunku do wymagań, prowadzące do znacznie niskiej masy ciała w kontekście wieku, płci, trajektorii rozwojowej i zdrowia fizycznego.
- Intensywny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością, lub uporczywe zachowania uniemożliwiające przyrost masy ciała, mimo znacznie niskiej wagi.
- Zaburzenie w sposobie doświadczania własnej masy ciała lub kształtu, nadmierny wpływ masy ciała lub kształtu na samoocenę lub uporczywy brak rozpoznania powagi obecnej niskiej masy ciała.
Należy zauważyć, że w DSM-5 usunięto kryterium amenorrhea (brak miesiączkowania) obecne we wcześniejszych wersjach klasyfikacji, co pozwala na diagnozowanie jadłowstrętu psychicznego również u mężczyzn, dziewcząt przed okresem dojrzewania oraz kobiet, które nadal miesiączkują56.
Podtypy jadłowstrętu psychicznego
DSM-5 wyróżnia dwa podtypy anoreksji78:
- Typ ograniczający (F50.01) – osoby z tym podtypem osiągają niską masę ciała głównie poprzez dietę, głodzenie się i/lub nadmierne ćwiczenia fizyczne. W ciągu ostatnich 3 miesięcy nie występowały regularne epizody objadania się lub zachowań oczyszczających.
- Typ objadająco-przeczyszczający (F50.02) – charakteryzuje się regularnymi epizodami objadania się i/lub zachowaniami oczyszczającymi (prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, diuretyków) w ciągu ostatnich 3 miesięcy.
Stopnie nasilenia jadłowstrętu psychicznego
W DSM-5 ocenia się nasilenie anoreksji na podstawie wskaźnika masy ciała (BMI)910:
- Łagodna: BMI ≥ 17 kg/m²
- Umiarkowana: BMI 16-16,99 kg/m²
- Ciężka: BMI 15-15,99 kg/m²
- Ekstremalna: BMI < 15 kg/m²
Anoreksja atypowa
Atypowy jadłowstręt psychiczny (atypical anorexia nervosa) jest klasyfikowany w DSM-5 jako inne określone zaburzenie odżywiania (OSFED – Other Specified Feeding or Eating Disorder). Diagnoza ta odnosi się do osób, które spełniają wszystkie kryteria jadłowstrętu psychicznego, z wyjątkiem tego, że pomimo znacznej utraty masy ciała, ich waga pozostaje w normalnym zakresie lub powyżej1112.
Badania wykazują, że osoby z atypowym jadłowstrętem psychicznym mogą doświadczać podobnych lub nawet bardziej nasilonych problemów psychologicznych i medycznych jak osoby z klasyczną postacią anoreksji1314. Jest to stosunkowo nowe rozpoznanie, które pomaga w diagnozowaniu zaburzeń odżywiania u osób, które nie są znacząco niedowagą, mimo znacznej utraty masy ciała15.
Badanie kliniczne w jadłowstręcie psychicznym
Szczegółowe badanie kliniczne jest niezbędne do prawidłowej diagnozy jadłowstrętu psychicznego oraz oceny powikłań zdrowotnych16.
Wywiad medyczny
Wywiad medyczny stanowi najważniejsze narzędzie w diagnostyce jadłowstrętu psychicznego17. Lekarz powinien zebrać informacje dotyczące1819:
- Nawyków żywieniowych pacjenta
- Historii i schematu utraty masy ciała
- Aktywności fizycznej i jej nasilenia
- Historii stosowania diet
- Występowania zachowań przeczyszczających (wywoływanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, moczopędnych)
- Stosowania suplementów i leków wspomagających odchudzanie
- Występowania zaburzeń obrazu ciała
- Miesiączkowania u kobiet (częstość, regularność, zaburzenia)
- Historii rodzinnej w kierunku zaburzeń odżywiania
- Występowania chorób współistniejących
W przypadku dzieci i młodzieży szczególnie istotne jest zebranie wywiadu od rodziców, nauczycieli i innych osób z otoczenia, ponieważ pacjenci często ukrywają objawy zaburzenia2021.
Badanie fizykalne
Badanie fizykalne powinno obejmować2223:
- Pomiar wzrostu i masy ciała
- Obliczenie wskaźnika BMI
- Ocenę parametrów życiowych, w tym tętna (często bradykardia – zwolniona czynność serca), ciśnienia tętniczego (hipotensja) i temperatury ciała (hipotermia)
- Ocenę skóry i paznokci (często suchość skóry, lanugo – meszek na karku i plecach, sinica obwodowa, wydłużony czas powrotu kapilarnego)
- Osłuchiwanie serca i płuc
- Badanie jamy brzusznej
- Ocenę obrzęków obwodowych
- Sprawdzenie ortostazy (zmian ciśnienia i tętna przy zmianie pozycji)
Fizyczne objawy jadłowstrętu psychicznego mogą obejmować: wychudzenie, zanik tkanki tłuszczowej, widoczne kości, matowe włosy, sucha skóra, bladość, oraz objawy wygłodzenia organizmu24.
Ocena psychologiczna i psychiatryczna
Ocena psychologiczna jest kluczowym elementem diagnozy jadłowstrętu psychicznego. Obejmuje ona2526:
- Wywiad dotyczący myśli i uczuć związanych z jedzeniem, masą ciała i wyglądem
- Ocenę zaburzeń obrazu ciała
- Identyfikację zachowań związanych z kontrolą masy ciała
- Ocenę lęku przed przybraniem na wadze
- Sprawdzenie występowania chorób współistniejących (depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne)
- Ocenę ryzyka samobójstwa
W ocenie psychiatrycznej można wykorzystać różne kwestionariusze samooceny, takie jak2728:
- Eating Attitudes Test (EAT)
- Eating Disorder Inventory (EDI)
- Body Shape Questionnaire
- Kwestionariusz SCOFF (Sick, Control, One, Fat, Food)
Kwestionariusz SCOFF jest narzędziem przesiewowym składającym się z pięciu pytań, gdzie każda odpowiedź „tak” daje jeden punkt. Wynik 2 lub więcej punktów sugeruje prawdopodobieństwo występowania zaburzenia odżywiania29.
Badania diagnostyczne w jadłowstręcie psychicznym
Chociaż badania laboratoryjne same w sobie nie mogą potwierdzić diagnozy jadłowstrętu psychicznego, są one niezbędne do wykluczenia innych przyczyn utraty masy ciała oraz oceny powikłań zdrowotnych związanych z niedożywieniem30.
Badania laboratoryjne
Podstawowe badania laboratoryjne powinny obejmować3132:
- Morfologię krwi – może wskazywać na niedokrwistość (anemię) spowodowaną niedoborami pokarmowymi
- Elektrolity – zaburzenia elektrolitowe (szczególnie hipokaliemia, hiponatremia) mogą występować u pacjentów z jadłowstrętem, zwłaszcza typu przeczyszczającego
- Profil biochemiczny – ocena funkcji nerek (BUN, kreatynina), funkcji wątroby (AlAT, AspAT), poziomu białka, albumin
- Poziom glukozy we krwi – hipoglikemia może występować w zaawansowanych przypadkach
- Badania funkcji tarczycy (TSH, FT3, FT4) – często obserwuje się „zespół niskiego T3” jako adaptację organizmu do głodzenia
- Poziom hormonów płciowych – estradiol u kobiet, testosteron u mężczyzn (zazwyczaj obniżone)
- Badanie ogólne moczu
W bardziej zaawansowanych przypadkach można rozważyć dodatkowe badania3334:
- Poziom wapnia, fosforanów i witaminy D (szczególnie przy podejrzeniu osteoporozy)
- Poziom FSH (hormon folikulotropowy)
- Poziom prolaktyny
- OB (odczyn Biernackiego) – zwykle prawidłowy w anoreksji; podwyższony może sugerować inną przyczynę organiczną
Badania obrazowe i diagnostyka kardiologiczna
W zależności od stanu klinicznego pacjenta, mogą być zalecane dodatkowe badania obrazowe i kardiologiczne3536:
- EKG (elektrokardiografia) – do oceny zaburzeń rytmu serca, w tym bradykardii zatokowej, wydłużonego odcinka QT (zwiększone ryzyko arytmii), obniżonego woltażu, obniżenia odcinka ST
- Badania densytometryczne (DEXA – dual-energy x-ray absorptiometry) – do oceny gęstości mineralnej kości przy podejrzeniu osteopenii lub osteoporozy
- RTG klatki piersiowej – może wykazać pneumomediastinum (obecność powietrza w śródpiersiu) u pacjentów wymiotujących lub złamania żeber
W ciężkich przypadkach mogą być konieczne dodatkowe badania w zależności od objawów klinicznych, np. konsultacje specjalistyczne (kardiologiczne, endokrynologiczne, gastroenterologiczne)37.
Diagnostyka różnicowa jadłowstrętu psychicznego
Diagnostyka różnicowa jadłowstrętu psychicznego powinna uwzględniać inne stany medyczne i psychiatryczne, które mogą powodować objawy podobne do anoreksji, takie jak utrata masy ciała, brak łaknienia czy zaburzenia miesiączkowania3839.
Choroby somatyczne w diagnostyce różnicowej
Wśród chorób somatycznych, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej jadłowstrętu psychicznego, są4041:
- Choroby nowotworowe – mogą powodować utratę masy ciała, brak apetytu i wyniszczenie
- Choroby przewodu pokarmowego – choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zapalenie trzustki, zespół złego wchłaniania, celiakia
- Zaburzenia endokrynologiczne – nadczynność tarczycy, choroba Addisona, cukrzyca
- Choroby infekcyjne – gruźlica, AIDS, przewlekłe zakażenia
- Choroby neurologiczne – guzy mózgu (zwłaszcza okolicy podwzgórza), stwardnienie rozsiane
- Choroby autoimmunologiczne – toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów
Zaburzenia psychiczne w diagnostyce różnicowej
Inne zaburzenia psychiczne, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej4243:
- Inne zaburzenia odżywiania – bulimia nervosa, ograniczające/unikające zaburzenie przyjmowania pokarmu (ARFID)
- Zaburzenia depresyjne – mogą powodować utratę apetytu i masy ciała
- Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD)
- Zaburzenia lękowe – w tym fobia społeczna
- Zaburzenia somatyzacyjne
- Zaburzenia psychotyczne – schizofrenia (z urojeniami dotyczącymi jedzenia)
- Zaburzenia używania substancji psychoaktywnych
Należy podkreślić, że zaburzenia psychiczne często współwystępują z jadłowstrętem psychicznym. Najczęstsze choroby współistniejące to zaburzenia depresyjne (50-75%), zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (około 25%), zaburzenia lękowe oraz zaburzenia używania substancji psychoaktywnych (12-18% w anoreksji, szczególnie w typie objadająco-przeczyszczającym)44.
Wskazania do hospitalizacji w jadłowstręcie psychicznym
Pierwszym priorytetem w ocenie pacjentów z zaburzeniami odżywiania jest identyfikacja stanów nagłych wymagających hospitalizacji i stabilizacji45. Hospitalizacja może być konieczna w przypadku ciężkiego niedożywienia i poważnych powikłań zdrowotnych46.
Kryteria medyczne kwalifikujące do hospitalizacji
Do wskazań medycznych kwalifikujących do hospitalizacji należą4748:
- Zaburzenia elektrolitowe – szczególnie hipokaliemia, hiponatremia
- Zaburzenia rytmu serca – bradykardia (tętno ≤ 40 uderzeń/min), arytmie
- Niskie ciśnienie tętnicze – ≤ 80/50 mmHg
- Znaczna ortostaza – zmiana tętna > 20 uderzeń/min lub spadek ciśnienia > 10 mmHg przy zmianie pozycji
- Szybka, utrzymująca się utrata masy ciała pomimo leczenia ambulatoryjnego
- Odwodnienie
- Hipotermia (temperatura ciała < 35,5°C)
Kryteria psychiatryczne kwalifikujące do hospitalizacji
Do psychiatrycznych wskazań do hospitalizacji należą49:
- Myśli samobójcze lub próby samobójcze
- Poważne choroby psychiczne współistniejące (ciężka depresja, psychoza)
- Brak współpracy w leczeniu ambulatoryjnym
- Kryzys rodzinny lub brak wsparcia rodzinnego
Zespół ponownego odżywiania
Najpoważniejszym powikłaniem w leczeniu jadłowstrętu psychicznego jest zespół ponownego odżywiania (refeeding syndrome). Może wystąpić, gdy poważnie niedożywiona osoba zaczyna ponownie otrzymywać odpowiednie odżywianie50.
Zespół ten charakteryzuje się zaburzeniami elektrolitowymi (szczególnie hipofosfatemią, hipokaliemią, hipomagnezemią), zatrzymaniem płynów, zaburzeniami metabolicznymi i kardiologicznymi, które mogą prowadzić do poważnych powikłań, w tym niewydolności serca, zaburzeń rytmu serca, drgawek, a nawet śmierci51.
Ze względu na ryzyko zespołu ponownego odżywiania, osoby z jadłowstrętem psychicznym potrzebują nadzoru medycznego podczas rozpoczynania leczenia żywieniowego, szczególnie w przypadkach ciężkiego niedożywienia52.
Znaczenie wczesnej diagnozy w jadłowstręcie psychicznym
Wczesna diagnoza jadłowstrętu psychicznego ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia i zapobiegania długoterminowym powikłaniom5354.
Korzyści wynikające z wczesnej diagnozy
Do głównych korzyści wynikających z wczesnej diagnozy jadłowstrętu psychicznego należą5556:
- Lepsze wyniki leczenia – pacjenci zdiagnozowani we wcześniejszym stadium choroby mają większą szansę na pełne wyzdrowienie
- Zapobieganie powikłaniom medycznym – wczesna interwencja może zapobiec rozwojowi poważnych powikłań zdrowotnych, takich jak zaburzenia rytmu serca, osteoporoza, zaburzenia hormonalne
- Krótszy czas trwania choroby – wcześniejsze rozpoczęcie leczenia może skrócić czas trwania zaburzenia
- Zmniejszenie śmiertelności – jadłowstręt psychiczny ma jeden z najwyższych wskaźników śmiertelności wśród zaburzeń psychicznych, a wczesna diagnoza i leczenie mogą zmniejszyć to ryzyko
- Zapobieganie chroniczności – nieleczona anoreksja może stać się chorobą przewlekłą, trudniejszą do wyleczenia
Trudności diagnostyczne
Wczesne rozpoznanie jadłowstrętu psychicznego może być utrudnione z wielu powodów5758:
- Ukrywanie objawów przez pacjentów (noszenie luźnych ubrań, kłamstwa na temat jedzenia, ukrywanie wywoływania wymiotów)
- Zaprzeczanie chorobie – osoby z jadłowstrętem psychicznym często negują swoje problemy i nie uznają niskiej masy ciała za problem
- Opóźnienie w poszukiwaniu pomocy – pacjenci rzadko zgłaszają się dobrowolnie po pomoc
- Niewystarczająca wiedza na temat zaburzeń odżywiania wśród lekarzy pierwszego kontaktu
- Stereotypowe postrzeganie anoreksji jako choroby dotyczącej wyłącznie młodych kobiet o bardzo niskiej masie ciała (prowadzi to do nierozpoznawania atypowego jadłowstrętu psychicznego oraz anoreksji u mężczyzn)
Atypowy jadłowstręt psychiczny jest często przeoczany, ponieważ pacjenci mają normalną lub nawet zwiększoną masę ciała, mimo że doświadczają tych samych objawów psychologicznych i fizjologicznych co osoby z klasyczną postacią anoreksji59.
Rola lekarza podstawowej opieki zdrowotnej
Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej odgrywa kluczową rolę w diagnozowaniu jadłowstrętu psychicznego6061:
- Regularne monitorowanie masy ciała i wzrostu pacjentów, szczególnie w grupach ryzyka
- Badania przesiewowe w kierunku zaburzeń odżywiania u osób z grupy ryzyka
- Rozpoznawanie wczesnych oznak i objawów jadłowstrętu psychicznego
- Unikanie zbyt długiego diagnozowania organicznych przyczyn utraty masy ciała, gdy podejrzewa się zaburzenie odżywiania
- Szybkie kierowanie pacjentów do specjalistów w przypadku podejrzenia anoreksji
- Koordynacja multidyscyplinarnego zespołu leczącego (psychiatrzy, psycholodzy, dietetycy)
Wczesna identyfikacja i interwencja znacząco poprawiają rokowanie w jadłowstręcie psychicznym, dlatego lekarz podstawowej opieki zdrowotnej powinien być wyczulony na objawy tego zaburzenia, nawet jeśli pacjent nie zgłasza się z problemami dotyczącymi odżywiania62.
Diagnostyka jadłowstrętu psychicznego – multidyscyplinarne podejście
Diagnostyka jadłowstrętu psychicznego wymaga kompleksowego, multidyscyplinarnego podejścia63. Ze względu na złożoność zaburzenia, w proces diagnostyczny powinni być zaangażowani różni specjaliści64:
- Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej – wstępna identyfikacja, badania przesiewowe, kierowanie do specjalistów
- Psychiatrzy – formalna diagnoza zaburzenia, ocena chorób współistniejących, leczenie farmakologiczne (jeśli konieczne)
- Psycholodzy kliniczni – ocena psychologiczna, diagnostyka, planowanie leczenia psychoterapeutycznego
- Dietetycy – ocena stanu odżywienia, planowanie żywienia terapeutycznego
- Lekarze różnych specjalności – internista, endokrynolog, kardiolog, pediatra (w przypadku dzieci i młodzieży) – ocena powikłań medycznych
Skuteczna diagnostyka i leczenie jadłowstrętu psychicznego opierają się na ścisłej współpracy między tymi specjalistami oraz zaangażowaniu rodziny pacjenta65. Wczesna, dokładna diagnoza i wdrożenie odpowiedniego leczenia są kluczowe dla powodzenia terapii i powrotu pacjenta do zdrowia66.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.