Czynnościowa dyspepsja
Epidemiologia
Czynnościowa dyspepsja (FD) jest powszechnym zaburzeniem czynnościowym górnego odcinka przewodu pokarmowego, charakteryzującym się przewlekłymi lub nawracającymi objawami żołądkowo-dwunastniczymi bez obecności zmian organicznych. Globalna częstość występowania FD wynosi około 8,4% (95% CI 7,4-9,5%), z wyraźnym spadkiem w latach 1990-2020 (z 12,4% do 7,3%). Częstość ta różni się w zależności od regionu geograficznego i zastosowanych kryteriów diagnostycznych Rome, osiągając najwyższe wartości przy Rome I (11,9%) i najniższe przy Rome IV (6,8%). W krajach zachodnich, takich jak USA, częstość występowania wynosi 12% (Rome IV), podczas gdy w Azji waha się od 5% do 30%, z wyższą częstością u kobiet (np. w Korei Południowej 12,4% u kobiet vs 7,8% u mężczyzn). Czynniki ryzyka obejmują płeć żeńską, wiek, infekcję Helicobacter pylori, ostre zapalenie żołądka i jelit, choroby współistniejące (np. nadciśnienie, cukrzyca), styl życia (palenie, alkohol, NLPZ), nieprawidłowy BMI oraz czynniki psychologiczne, takie jak stres i depresja.
Epidemiologia czynnościowej dyspepsji
Czynnościowa dyspepsja (FD) jest jednym z najczęstszych zaburzeń czynnościowych górnego odcinka przewodu pokarmowego, które znacząco wpływa na jakość życia pacjentów. Schorzenie to charakteryzuje się przewlekłymi lub nawracającymi objawami z obszaru żołądkowo-dwunastniczego przy braku organicznych zmian, które mogłyby łatwo wyjaśnić występujące dolegliwości.12 Czynnościowa dyspepsja stanowi poważne obciążenie zarówno społeczne jak i ekonomiczne na całym świecie, a jej rzeczywista częstość występowania różni się w zależności od przyjętych kryteriów diagnostycznych, lokalizacji geograficznej oraz innych czynników demograficznych.3
Globalne rozpowszechnienie czynnościowej dyspepsji
Według danych epidemiologicznych, globalna częstość występowania niezbadanej dyspepsji (UD) waha się między 7% a 45%, w zależności od zastosowanej definicji i lokalizacji geograficznej.45 W przypadku czynnościowej dyspepsji, globalne rozpowszechnienie szacuje się na poziomie od 5% do 29,2%.67 Metaanaliza 44 badań obejmujących 256 915 uczestników z 40 krajów wykazała łączną globalną częstość występowania czynnościowej dyspepsji na poziomie 8,4% (95% CI 7,4-9,5%).8 W zależności od zastosowanych kryteriów Rome, częstość ta była najwyższa dla kryteriów Rome I (11,9%; 95% CI 5,1-25,4) i najniższa dla Rome IV (6,8%; 95% CI 5,8-7,9).9
Globalna metaanaliza wykazała również stopniowy spadek częstości występowania czynnościowej dyspepsji w latach 1990-2020, z 12,4% (95% CI 8,2-18,3) w latach 1990-2002 do 7,3% (95% CI 6,1-8,7) w latach 2013-2020.10 W najnowszym badaniu epidemiologicznym z udziałem ponad 73 000 dorosłych z 33 krajów, przeprowadzonym w 2021 roku, częstość występowania czynnościowej dyspepsji oszacowano na 7,2%.1112
Różnice geograficzne w występowaniu czynnościowej dyspepsji
Rozpowszechnienie czynnościowej dyspepsji wykazuje znaczne różnice geograficzne. W krajach zachodnich, w tym w Stanach Zjednoczonych, częstość występowania jest wyższa i wynosi od 10% do 40%.1314 Badanie przeprowadzone w USA, Kanadzie i Wielkiej Brytanii wykazało, że częstość występowania czynnościowej dyspepsji według kryteriów Rome IV była znacząco wyższa w USA (12%) niż w Kanadzie (8%) i Wielkiej Brytanii (8%).15
W krajach azjatyckich częstość występowania niezbadanej dyspepsji i czynnościowej dyspepsji waha się od 5% do 30%.16 W Korei Południowej w populacji poddanej badaniom przesiewowym częstość występowania czynnościowej dyspepsji wynosiła 10,3%.17 W Japonii częstość występowania czynnościowej dyspepsji waha się od 11% do 17% u pacjentów zgłaszających się na badania kontrolne oraz od 45% do 53% u pacjentów poszukujących opieki medycznej z powodu objawów z górnego odcinka przewodu pokarmowego.18
Interesujące jest, że kraje rozwijające się wykazują wyższą częstość występowania czynnościowej dyspepsji (9,1%) niż kraje rozwinięte (8,0%).19 W niektórych badaniach różnica ta jest jeszcze bardziej wyraźna – w krajach o niskich i średnich dochodach częstość występowania czynnościowej dyspepsji oszacowano na 37,9% [6,2%-44,2%], w porównaniu do 10% [8%-12%] w krajach o wysokich dochodach.20
Zróżnicowanie wg płci i wieku
Dane epidemiologiczne konsekwentnie wskazują, że czynnościowa dyspepsja występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn.2122 W metaanalizie wykazano, że częstość występowania była wyższa u kobiet niż u mężczyzn (9,0% vs 7,0%), niezależnie od zastosowanej definicji.23 W badaniu przeprowadzonym w Korei częstość występowania czynnościowej dyspepsji u kobiet (12,4%) była wyższa niż u mężczyzn (7,8%).24 Stosunek kobiet do mężczyzn w występowaniu tego schorzenia wynosi od 1,4 do 2,7:1.25
Wiek również wpływa na częstość występowania czynnościowej dyspepsji. W niektórych badaniach obserwuje się wyższą częstość występowania u osób starszych. W badaniu koreańskim częstość występowania czynnościowej dyspepsji wynosiła 11,3% u osób w wieku 60 lat i starszych, co było nieco wyższe niż u osób poniżej 60 roku życia (9,9%).26 Inne badanie wykazało, że częstość występowania czynnościowej dyspepsji znacząco wzrasta wraz z wiekiem, osiągając 48,3% u osób powyżej 60 roku życia.27 Jednak niektóre badania wskazują, że czynnościowa dyspepsja jest częstsza u młodszych dorosłych, a jej częstość występowania stopniowo maleje wraz z wiekiem.28
Czynniki ryzyka czynnościowej dyspepsji
Identyfikacja czynników ryzyka czynnościowej dyspepsji jest ważna dla lepszego zrozumienia jej patofizjologii oraz opracowania strategii profilaktycznych i terapeutycznych. Czynniki ryzyka czynnościowej dyspepsji różnią się od czynników ryzyka dyspepsji organicznej i ogólnej niezbadanej dyspepsji.2930
Czynniki demograficzne i socjoekonomiczne
Płeć żeńska jest konsekwentnie identyfikowana jako istotny czynnik ryzyka czynnościowej dyspepsji.313233 Różnice te mogą wynikać z wrodzonych, specyficznych dla płci różnic w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego.3435
Poziom wykształcenia jest kolejnym czynnikiem socjoekonomicznym powiązanym z czynnościową dyspepsją. W badaniu koreańskim wykazano, że wykształcenie poniżej poziomu college’u było czynnikiem ryzyka czynnościowej dyspepsji, szczególnie u pacjentów płci męskiej.3637
Typ zawodu również może wpływać na ryzyko czynnościowej dyspepsji. Badania wykazały, że częstość występowania czynnościowej dyspepsji znacząco wzrasta wśród osób pracujących w dziedzinach informatyki, technologii, inżynierii komputerowej, nauczania i ekonomii domowej.38
Czynniki zdrowotne i styl życia
Infekcja Helicobacter pylori jest szeroko dyskutowanym czynnikiem ryzyka czynnościowej dyspepsji. Metaanaliza badań populacyjnych wykazała, że ryzyko dyspepsji było zwiększone u osób z infekcją Helicobacter pylori.3940 Jednak związek między infekcją H. pylori a czynnościową dyspepsją jest złożony, a niektóre badania nie wykazały różnic w częstości występowania i nasileniu dyspepsji między osobami zakażonymi a niezakażonymi.41
Ostre zapalenie żołądka i jelit jest dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka rozwoju czynnościowej dyspepsji. Częstość występowania poinfekcyjnej czynnościowej dyspepsji u dorosłych wynosi około 10-13%. Metaanaliza sześciu badań wykazała, że osoby z epizodem ostrego zapalenia żołądka i jelit były bardziej narażone na rozwój czynnościowej dyspepsji po ponad sześciu miesiącach obserwacji niż osoby bez wcześniejszego ostrego zapalenia żołądka i jelit (iloraz szans 2,54, 95% CI 1,76-3,65).4243
Współistnienie chorób przewlekłych również zwiększa ryzyko czynnościowej dyspepsji. Badania wykazały, że częstość występowania czynnościowej dyspepsji była znacząco wyższa u osób z określonymi chorobami współistniejącymi, takimi jak nadciśnienie tętnicze wymagające leczenia farmakologicznego, cukrzyca, choroby autoimmunologiczne, bóle głowy lub migreny, anemia, alergie na pewne substancje, astma, choroba niedokrwienna serca oraz endometrioza.44
Czynniki związane ze stylem życia, takie jak palenie tytoniu, konsumpcja alkoholu i używanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), są również powiązane ze zwiększonym ryzykiem czynnościowej dyspepsji.4546 Badania wykazały, że palacze są bardziej narażeni na rozwój choroby, niezależnie od tego, ile palą, a nawet jeśli rzucili palenie.47
Masa ciała jest kolejnym czynnikiem związanym z czynnościową dyspepsją. Nieprawidłowy BMI (zarówno zbyt niski, jak i zbyt wysoki) był powiązany ze zwiększonym ryzykiem czynnościowej dyspepsji.4849 W niektórych badaniach otyłość była ważnym czynnikiem związanym z dyspepsją.5051
Czynniki dietetyczne, takie jak żywność bogata w tłuszcze, pszenicę, FODMAP (fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole) oraz naturalnie występujące związki chemiczne, takie jak kofeina, były związane z objawami czynnościowej dyspepsji.52 Jednak inne badania nie wykazały znaczącego związku między czynnikami dietetycznymi a czynnościową dyspepsją.53
Czynniki psychologiczne
Czynniki psychologiczne odgrywają ważną rolę w rozwoju czynnościowej dyspepsji. Zaburzenia psychologiczne są konsekwentnie identyfikowane jako istotny czynnik ryzyka czynnościowej dyspepsji.5455 Badania wykazały, że silny stres jest znaczącym czynnikiem ryzyka czynnościowej dyspepsji.5657
Związek między czynnościową dyspepsją a depresją jest dobrze udokumentowany. Badania wykazały, że czynnościowa dyspepsja wpływa na jakość życia, a upośledzona jakość życia jest związana z nasileniem objawów i współistniejącą depresją.58 W jednym z badań wykazano, że wyższy odsetek pacjentów z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego był diagnozowany z depresją, podczas gdy żaden uczestnik bez tych zaburzeń nie miał pozytywnego wyniku w kierunku depresji.59
Historia nadużyć jest częstsza u kobiet z czynnościową dyspepsją, a wczesne dzieciństwo jest krytycznym okresem dla rozwoju pewnych obwodów mózgowych, które kontrolują stres i nocycepcję. Dlatego ważne jest, aby ocenić pacjentów z czynnościową dyspepsją pod kątem historii nadużyć, szczególnie w przypadku kobiet.60
Nadzór nad czynnościową dyspepsją
Nadzór nad czynnościową dyspepsją jest istotny ze względu na jej wysoką częstość występowania, znaczący wpływ na jakość życia pacjentów oraz związane z nią obciążenie ekonomiczne. Skuteczny nadzór wymaga dokładnego diagnozowania, monitorowania trendów epidemiologicznych oraz oceny skuteczności interwencji terapeutycznych.61
Wyzwania diagnostyczne
Diagnoza czynnościowej dyspepsji stanowi znaczące wyzwanie kliniczne, ponieważ jest to rozpoznanie z wykluczenia, wymagające wykluczenia organicznych przyczyn objawów. Diagnoza opiera się na historii pacjenta i wykluczeniu innych chorób o podobnej prezentacji.62 Według kryteriów diagnostycznych Rome IV, pacjenci z czynnościową dyspepsją muszą mieć jeden lub więcej z następujących objawów: uciążliwe poposiłkowe uczucie pełności, wczesne nasycenie, ból w nadbrzuszu lub pieczenie w nadbrzuszu, bez dowodów na strukturalne zmiany (w tym w górnej endoskopii), które mogłyby wyjaśnić objawy.63
Badania pokazują, że czynnościowa dyspepsja jest niedostatecznie diagnozowana w praktyce klinicznej. W hrabstwie Olmsted w Stanach Zjednoczonych tylko 12,5% pacjentów z objawami czynnościowej dyspepsji otrzymało diagnozę czynnościowej dyspepsji.64 Pacjenci z dyspepsją są często błędnie diagnozowani jako mający chorobę refluksową przełyku, a tylko 12,5% otrzymuje początkową diagnozę czynnościowej dyspepsji.65
Wytyczne American College of Gastroenterology (ACG) i Canadian Association of Gastroenterology (CAG) z 2017 roku zalecają wykonanie górnej endoskopii u wszystkich pacjentów w wieku 60 lat lub starszych, którzy zgłaszają się z co najmniej miesięcznymi objawami dyspepsji.66 Jednak endoskopia nie uspokaja pacjentów z czynnościową dyspepsją ani nie poprawia oceny jakości życia.67
Obciążenie ekonomiczne i wykorzystanie opieki zdrowotnej
Czynnościowa dyspepsja wiąże się ze znacznym obciążeniem ekonomicznym zarówno dla pacjentów, jak i dla systemów opieki zdrowotnej. Ze względu na to, że jest to stan wysoce rozpowszechniony i przewlekły, koszty bezpośrednie i pośrednie czynnościowej dyspepsji są ogromne. Ekstrapolując dane dotyczące pacjentów z czynnościową dyspepsją na populację USA, obliczono, że w 2009 roku koszty czynnościowej dyspepsji wyniosły 18,4 miliarda dolarów.6869
Częstość konsultacji z lekarzem z powodu czynnościowej dyspepsji wynosi około 40%.70 Jednak odsetek osób z dyspepsją, które szukają opieki medycznej, waha się od 14% do 66% i różni się w zależności od kraju oraz rasy/pochodzenia etnicznego.71
Badania wykazały, że pacjenci z czynnościową dyspepsją mają wyższe wykorzystanie zasobów opieki zdrowotnej niż osoby bez dyspepsji. W badaniu przeprowadzonym w Arabii Saudyjskiej tylko 42% uczestników z objawami czynnościowej dyspepsji szukało zasobów opieki zdrowotnej, a 22% otrzymało leczenie (głównie inhibitory pompy protonowej i prokinetyki, które nie są skuteczne dla wszystkich podtypów).72
Współwystępowanie z innymi zaburzeniami
Czynnościowa dyspepsja często współwystępuje z innymi zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego, co stwarza dodatkowe wyzwania dla nadzoru i leczenia. Częstość występowania zespołu jelita drażliwego (IBS) wśród pacjentów z dyspepsją wynosiła 44% w jednym z badań.73 Wyższa częstość występowania była obserwowana w wariantach nakładających się, ponad 2/3 pacjentów z dyspepsją, a niższa (mniej niż 1/5) w IBS z zespołem bólu nadbrzusza (EPS). W badaniach populacyjnych szacowana częstość występowania IBS wśród pacjentów z dyspepsją wahała się między 13% a 29%.74
Badania wykazały również, że częstość występowania IBS jest 8-krotnie wyższa u osób z czynnościową dyspepsją, co sugeruje, że IBS i czynnościowa dyspepsja mają wspólny proces progresji choroby.75
Monitoring trendów epidemiologicznych
Monitorowanie trendów epidemiologicznych czynnościowej dyspepsji jest kluczowe dla zrozumienia zmian w jej częstości występowania i czynnikach ryzyka. Badania wykazały stopniowy spadek częstości występowania czynnościowej dyspepsji na całym świecie w latach 1990-2020.7677
Zmiany w kryteriach diagnostycznych również wpływają na obserwowaną częstość występowania czynnościowej dyspepsji. Przejście z kryteriów Rome III na Rome IV doprowadziło do zmniejszenia nakładających się pacjentów z zespołem bólu poposiłkowego (PDS) i zespołem bólu nadbrzusza (EPS) z 43% do 17% oraz zwiększenia pacjentów z PDS z 38% do 64%.78
Ważnym aspektem nadzoru jest również monitorowanie skuteczności różnych schematów leczenia. Według wytycznych ACG, strategia testowania i leczenia zakażenia Helicobacter pylori u wszystkich pacjentów poniżej 60 roku życia jest bezpieczną i skuteczną opcją przed leczeniem z tłumieniem kwasu.79 Głównym elementem tłumienia kwasu są dwie klasy leków: inhibitory pompy protonowej (PPI) i antagoniści receptora histaminowego H2.80
W Japonii zmieniono opcje leczenia farmakologicznego w celu odzwierciedlenia najnowszych dowodów. Pacjenci nieodpowiadający na te schematy leczenia są uważani za oporną czynnościową dyspepsję.81
| Region geograficzny | Częstość występowania czynnościowej dyspepsji | Kryteria diagnostyczne | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Globalna częstość | 8,4% (95% CI 7,4-9,5) | Różne kryteria Rome | Stopniowy spadek w latach 1990-2020 |
| Kraje zachodnie | 10-40% | Różne kryteria | Wyższe wskaźniki niż w Azji |
| USA | 12% | Rome IV | Wyższe niż w Kanadzie i UK |
| Kanada | 8% | Rome IV | Porównywalna z UK |
| Wielka Brytania | 8% | Rome IV | Porównywalna z Kanadą |
| Kraje azjatyckie | 5-30% | Różne kryteria | Niższe wskaźniki niż w krajach zachodnich |
| Korea Południowa | 10,3% | Badania przesiewowe | Wyższe u kobiet (12,4%) niż u mężczyzn (7,8%) |
| Japonia | 11-17% (badania kontrolne) 45-53% (objawy) |
Różne kryteria | Duża różnica w zależności od populacji |
| Kraje rozwijające się | 9,1-37,9% | Różne kryteria | Wyższe niż w krajach rozwiniętych (8,0-10%) |
| Sudan | 44,3% | – | Najwyższa odnotowana częstość |
| Egipt | 41,4% | – | Druga najwyższa odnotowana częstość |
| Algieria | 25,7% | – | Najniższa częstość w badaniu afrykańskim |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.