Ciężka niedobór hormonu antydiuretycznego
Epidemiologia
Ciężki niedobór hormonu antydiuretycznego (ADH), znany wcześniej jako moczówka prosta, jest rzadkim zaburzeniem endokrynologicznym o częstości występowania około 1 na 25 000 osób (0,004% populacji globalnej). W Rosji częstość ta wynosi 2,1 na 100 000 mieszkańców. Choroba nie wykazuje predylekcji płciowej, choć oporność na wazopresynę związaną z mutacjami na chromosomie X częściej dotyka mężczyzn. Większość przypadków (ponad 90%) ma charakter nabyty, a postać centralna jest dominująca, wywoływana przez urazy mózgu, infekcje, zaburzenia ukrwienia przysadki lub podwzgórza, neurochirurgię i guzy. W populacji pediatrycznej częstość wynosi około 1 na 30 000 dzieci, a przejściowy niedobór ADH jest częstym powikłaniem okołooperacyjnym po zabiegach w okolicy siodła tureckiego, występującym u 18,3-31% pacjentów, z trwałą moczówką prostą w 0,25-2% przypadków. Wystąpienie moczówki prostej po urazie czaszkowo-mózgowym (PTDI) jest związane z wysoką śmiertelnością (57-69%, a nawet do 90% przy wczesnym początku).
Epidemiologia ciężkiego niedoboru hormonu antydiuretycznego
Ciężki niedobór hormonu antydiuretycznego (dawniej znany jako moczówka prosta) jest rzadkim zaburzeniem endokrynologicznym, dotykającym około 1 na 25 000 osób na świecie, co stanowi około 0,004% globalnej populacji.123 Niektóre źródła podają nieco odmienne wartości, wskazując na częstość występowania wynoszącą 3 przypadki na 100 000 osób.45 Według rosyjskiego rejestru niedoboru hormonu antydiuretycznego, w Rosji częstość występowania tego schorzenia wynosi 2,1 przypadku na 100 000 mieszkańców.6
Rozkład płci i wieku
W badaniach epidemiologicznych nie wykazano wyraźnej predylekcji w kierunku mężczyzn ani kobiet – schorzenie występuje z podobną częstością u obu płci.124 Warto jednak zaznaczyć, że w przypadku oporności na wazopresynę w obrębie receptora V2 (dawniej nazywanej nerkopochodną moczówką prostą), która często ma podłoże genetyczne związane z chromosomem X, obserwuje się dominację występowania u mężczyzn.78
Ciężki niedobór hormonu antydiuretycznego może rozwinąć się w każdym wieku, przy czym postacie dziedziczne zwykle ujawniają się wcześniej w życiu.12 Według danych z Boston Children’s Hospital, około 1 na 30 000 dzieci cierpi na to schorzenie.9 Należy jednak podkreślić, że dorośli są bardziej narażeni na rozwój tego zaburzenia.10 Co istotne, moczówka prosta nie jest zwykle widoczna przy urodzeniu.9
Rozkład geograficzny i etniczny
Nie wykazano znaczących różnic w występowaniu ciężkiego niedoboru hormonu antydiuretycznego między różnymi grupami etnicznymi czy w różnych regionach geograficznych.411 Częstość występowania i zapadalność na tę chorobę, zarówno w postaci centralnej, jak i nerkopochodnej, nie wykazuje zmienności geograficznej.11
Etiologia i formy choroby
Większość przypadków ciężkiego niedoboru hormonu antydiuretycznego to przypadki nabyte, stanowiące ponad 90% wszystkich diagnoz. Przyczyny genetyczne odpowiadają za mniej niż 5-10% wszystkich przypadków.37412
Centralna postać choroby
Centralna postać niedoboru hormonu antydiuretycznego jest najczęstszą formą tego zaburzenia.1312 Badacze sugerują, że jej przewaga nad innymi postaciami wynika z częstości występowania czynników wyzwalających, takich jak urazy mózgu, infekcje, zaburzenia ukrwienia przysadki lub podwzgórza, neurochirurgia i guzy.13
W interesującym badaniu z Uzbekistanu i Republiki Karakałpakstanu, spośród zarejestrowanych 1237 dzieci i młodzieży z moczówką prostą, najczęściej obserwowano postać idiopatyczną – 214 osób (55,8%), na drugim miejscu była postać centralna – 129 pacjentów (40,9%), podczas gdy postacie nerkowe i dziedziczne były rzadsze, odpowiednio 26 (3,3%) i 3 (0,2%) przypadków.14
Pooperacyjna postać choroby
Przejściowy niedobór hormonu antydiuretycznego jest częstym powikłaniem okołooperacyjnym po operacjach przysadki. Jego częstość występowania zależy od stopnia podejrzenia klinicznego i stosowanych kryteriów diagnostycznych. W badaniach wykazano, że poliuria we wczesnym okresie pooperacyjnym występuje u 18,3-31% pacjentów poddawanych operacjom różnych zmian w okolicy siodła tureckiego.15 W prospektywnym, kontrolowanym badaniu przeprowadzonym na 52 pacjentach operowanych z powodu gruczolaka przysadki, u 38% wystąpiła izolowana moczówka prosta, a u 15,7% złożona (moczówka prosta z następową hiponatremią). Trwała moczówka prosta jest jednak rzadka i dotyczy 0,25-2% przypadków.15
Około 20% pacjentów poddawanych neurochirurgii rozwinie pewien stopień niedoboru hormonu antydiuretycznego.12 Czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia tego powikłania obejmują: młody wiek, płeć męską, duży rozmiar guza (częściej w przypadku dużych mas wewnątrzsiodłowych i makrogruczolaków), śródoperacyjny wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego, oraz typ histologiczny guza (torbiele szczeliny Rathkego i czaszkogardlaki).16
Pourazowa postać choroby
Dane epidemiologiczne dotyczące pourazowego niedoboru hormonu antydiuretycznego (PTDI) są niejednoznaczne ze względu na heterogeniczność kryteriów diagnostycznych, różnorodność badanych populacji (różne stopnie ciężkości urazów czaszkowo-mózgowych) oraz różnice w czasie oceny. W rezultacie rzeczywista częstość występowania PTDI jest trudna do oszacowania i waha się między 2,9% a 51%.17
Czynniki ryzyka PTDI obejmują niską punktację w skali Glasgow (GCS), obrzęk mózgu i ciężki uraz. Wystąpienie moczówki prostej wiąże się ze śmiercią mózgu, ponieważ występuje u 80% pacjentów ze śmiercią mózgu. Ogólna śmiertelność pacjentów z urazem czaszkowo-mózgowym i PTDI waha się między 57% a 69% i wzrasta do 86-90% u osób z wczesnym początkiem moczówki prostej, w ciągu pierwszych trzech dni od urazu.17
Wyzwania w diagnostyce i opiece nad pacjentami
Ze względu na rzadkość występowania, ciężki niedobór hormonu antydiuretycznego może być przeoczony w praktyce medycznej, co prowadzi do poważnych konsekwencji.218 Istnieje znaczna potrzeba podnoszenia świadomości i edukacji zarówno pracowników służby zdrowia, jak i pacjentów na temat różnych aspektów tego zaburzenia, w celu wspierania lepszej opieki i skutecznego zaangażowania pacjentów w kontakty z personelem medycznym.19
Wczesna diagnoza jest utrudniona, jeśli objawy nie są szybko zauważane lub jeśli najpierw badane są inne etiologie poliurii i polidypsji. Brak świadomości wśród lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej dotyczącej objawów niedoboru hormonu antydiuretycznego może również utrudniać szybką diagnozę i skierowanie do specjalisty. Czas do postawienia diagnozy może się różnić w zależności od kraju.20
W Wielkiej Brytanii w latach 2009-2016 odnotowano cztery zgony w Anglii wynikające z pominięcia podania desmopresyny, a kolejne 56 zgłoszonych incydentów, w których błędy w dawkowaniu spowodowały szkodę.21 To podkreśla wagę właściwego zarządzania leczeniem pacjentów z tym zaburzeniem.
Badania kliniczne i rejestry
Według bazy ClinicalTrials.gov przeprowadzono co najmniej 80 badań klinicznych dotyczących moczówki prostej, w tym 1 aktywne, 58 zakończonych i 9 rekrutujących.22 Towarzystwa endokrynologiczne w różnych krajach opracowały wytyczne dotyczące postępowania z pacjentami z ciężkim niedoborem hormonu antydiuretycznego.2324
W Rosji prowadzony jest rejestr pacjentów z niedoborem hormonu antydiuretycznego, który dostarcza cennych danych na temat demografii, etiologii i metod leczenia. Dalsze doskonalenie rejestru dostarczy bardziej zrównoważonych danych epidemiologicznych, których obecnie brakuje na całym świecie.6
Wnioski
Ciężki niedobór hormonu antydiuretycznego pozostaje rzadkim schorzeniem, występującym z częstością około 1 na 25 000 osób, bez wyraźnych różnic między płciami czy grupami etnicznymi. Większość przypadków to formy nabyte, stanowiące ponad 90% wszystkich diagnoz. Postać centralna jest najczęstsza, a wśród czynników wyzwalających dominują urazy mózgu, infekcje, zaburzenia ukrwienia przysadki lub podwzgórza, neurochirurgia i guzy.
Ze względu na rzadkość występowania, schorzenie to stanowi wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne. Istnieje potrzeba dalszych badań epidemiologicznych i tworzenia rejestrów pacjentów w celu lepszego zrozumienia naturalnej historii choroby i optymalizacji opieki nad pacjentami. Kluczowa jest także edukacja personelu medycznego i pacjentów na temat objawów, diagnostyki i leczenia tego rzadkiego zaburzenia endokrynologicznego.19
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.