Choroba psychiczna
Objawy
Choroby psychiczne obejmują szeroki zakres zaburzeń wpływających na nastrój, myślenie i zachowanie, manifestujące się zarówno objawami emocjonalnymi (np. uporczywy smutek, lęk, myśli samobójcze), jak i poznawczymi (np. problemy z koncentracją, urojenia, halucynacje) oraz fizycznymi (np. zmiany w apetycie, zaburzenia snu, bóle niewyjaśnione). Przebieg choroby jest progresywny i dzieli się na cztery stadia: od łagodnych objawów i sygnałów ostrzegawczych, przez nasilające się symptomy, poważne upośledzenie funkcjonowania, aż do stanu zagrażającego życiu, charakteryzującego się m.in. myślami samobójczymi i poważnymi zaburzeniami percepcji. Wczesna interwencja jest kluczowa, gdyż może zmniejszyć nasilenie objawów, zapobiec hospitalizacji i poprawić rokowanie, zwłaszcza w przypadku psychozy, gdzie czas nieleczonej choroby przekraczający rok znacząco pogarsza prognozę.
Choroba psychiczna – Objawy
Choroba psychiczna, określana również jako zaburzenie zdrowia psychicznego, odnosi się do szerokiego zakresu stanów, które wpływają na nastrój, myślenie i zachowanie człowieka. Problem zdrowia psychicznego staje się chorobą psychiczną, gdy utrzymujące się objawy powodują częsty stres i wpływają na zdolność do funkcjonowania.1 Objawy choroby psychicznej mogą być różnorodne i zależą od konkretnego zaburzenia, okoliczności oraz innych czynników. Mogą one wpływać na emocje, myśli i zachowania, a czasem objawiają się jako problemy fizyczne, takie jak bóle brzucha, pleców, głowy lub inne niewyjaśnione dolegliwości.1
Objawy emocjonalne
Osoby z chorobą psychiczną mogą doświadczać różnych objawów emocjonalnych, które znacząco wpływają na ich codzienne funkcjonowanie:12
- Uporczywy smutek lub obniżony nastrój (poczucie smutku, drażliwości, pustki)12
- Utrata przyjemności lub zainteresowania aktywnościami, które wcześniej sprawiały radość1
- Uczucie nadmiernej winy lub niskiej samooceny1
- Brak nadziei na przyszłość1
- Myśli o śmierci lub samobójstwie1
- Ekstremalne zmiany nastroju lub wahania między skrajnościami12
- Nadmierne lęki, obawy i niepokój1
- Silne uczucia gniewu1
- Apatia – utrata inicjatywy lub zainteresowań1
- Uczucie odłączenia od siebie lub otoczenia, poczucie nierealności1
Objawy poznawcze
Choroba psychiczna często wpływa na procesy myślowe, zdolność do koncentracji i postrzeganie rzeczywistości:12
- Problemy z koncentracją, pamięcią lub logicznym myśleniem1
- Zdezorganizowane myślenie lub mowa1
- Urojenia (fałszywe przekonania, np. że inni próbują wyrządzić krzywdę)1
- Halucynacje (widzenie lub słyszenie rzeczy, których inni nie dostrzegają)1
- Nielogiczne myślenie lub magiczne myślenie typowe dla dzieciństwa u osoby dorosłej1
- Trudności z podejmowaniem decyzji1
- Problemy z rozróżnianiem rzeczywistości od fantazji1
- Paranoja, strach lub podejrzliwość wobec innych1
Objawy behawioralne
Zmiany w zachowaniu często są pierwszymi zauważalnymi objawami choroby psychicznej:12
- Wycofanie społeczne, unikanie przyjaciół i rodziny1
- Trudności w relacjach z innymi1
- Spadek funkcjonowania w pracy lub szkole1
- Zwiększona drażliwość, niepokój lub pobudzenie1
- Zaniedbywanie higieny osobistej1
- Zachowania impulsywne lub ryzykowne1
- Nadużywanie substancji (alkohol, narkotyki)12
- Dziwne lub nietypowe zachowania1
- Częste płacze1
- Skłonności do samookaleczania1
Objawy fizyczne
Choroba psychiczna może również manifestować się poprzez objawy fizyczne:12
- Zmiany w nawykach snu (bezsenność lub nadmierna senność)1
- Zmiany w apetycie lub wadze1
- Poczucie zmęczenia lub niskiej energii1
- Niewyjaśnione dolegliwości fizyczne (bóle głowy, żołądka)1
- Zwiększona wrażliwość na bodźce (dźwięki, zapachy, dotyk)1
- Problemy z układem pokarmowym1
- Bóle w klatce piersiowej lub uczucie przyspieszonego bicia serca1
- Nadmierne pocenie się1
- Zmiany w popędzie seksualnym1
Progresja choroby psychicznej
Choroby psychiczne rzadko pojawiają się nagle, bez żadnych wcześniejszych sygnałów ostrzegawczych. Najczęściej rodzina, przyjaciele, nauczyciele lub sami pacjenci zaczynają dostrzegać drobne zmiany lub uczucie, że coś jest nie tak z ich myśleniem, uczuciami lub zachowaniem, zanim choroba pojawi się w pełnej formie.1 Poznanie rozwijających się objawów lub wczesnych sygnałów ostrzegawczych i podjęcie działań może pomóc w zapewnieniu szybkiego leczenia. Wczesna interwencja może pomóc zmniejszyć nasilenie choroby oraz zakłócenia w jakości życia i funkcjonowaniu.1
Stadia rozwoju choroby psychicznej
Najlepszym sposobem podejścia do stadiów choroby psychicznej jest postrzeganie ich jako procesu progresywnego, ze szczególnym uwzględnieniem nasilających się objawów:1
Stadium 1 – Łagodne objawy i sygnały ostrzegawcze
Na tym etapie osoba zaczyna wykazywać objawy choroby psychicznej, ale nadal jest w stanie funkcjonować w domu, pracy lub szkole – choć może już nie tak łatwo jak wcześniej.1 Często pojawia się poczucie, że „coś jest nie tak”. Niektóre z tych wczesnych sygnałów ostrzegawczych obejmują:12
- Wycofywanie się z kontaktów z przyjaciółmi i rodziną
- Początkowy spadek wydajności w pracy i/lub szkole
- Zwiększona chęć izolacji i przebywania w samotności
- Podejrzliwość, paranoiczne myśli lub dyskomfort w kontaktach z innymi
- Problemy z jasnym i logicznym myśleniem
Stadium 2 – Nasilenie objawów
W drugim stadium choroby psychicznej objawy stają się bardziej wyraźne i widoczne.1 Na tym etapie zwykle staje się oczywiste, że coś jest nie w porządku. Objawy mogą się nasilać i trwać dłużej, lub mogą pojawiać się nowe objawy, tworząc efekt kuli śnieżnej.1 Funkcjonowanie w pracy lub szkole staje się trudniejsze. Osoba może mieć problemy z wywiązywaniem się z obowiązków rodzinnych, zobowiązań społecznych czy osobistych.1
Stadium 3 – Poważne upośledzenie codziennego funkcjonowania
Trzecie stadium to moment, gdy objawy choroby psychicznej stają się na tyle poważne, że utrudniają codzienne życie.1 Na tym etapie osoba może doświadczać:22
- Znaczący spadek funkcjonowania społecznego i zawodowego
- Trudności w wykonywaniu codziennych zadań
- Problemy w relacjach interpersonalnych
- Zaburzenia snu i apetytu
- Intensywne emocje trudne do opanowania
Stadium 4 – Stan zagrażający życiu
Czwarte, często ostatnie stadium choroby psychicznej, jest najpoważniejsze. Stadium to występuje, gdy choroba psychiczna danej osoby staje się zagrażająca życiu.1 To właśnie na tym etapie samookaleczenia stają się najbardziej prawdopodobne. Dodatkowo, agresywne zachowania wobec innych i reagowanie na sytuacje wybuchami złości stają się częstsze.1 Osoba może doświadczać:12
- Myśli lub zachowań samobójczych
- Poważnych zaburzeń percepcji rzeczywistości (halucynacje, urojenia)
- Skrajnych zaburzeń nastroju
- Niemożności funkcjonowania bez interwencji medycznej
Charakterystyka progresji w różnych zaburzeniach
Przebieg choroby psychicznej może się różnić w zależności od konkretnego zaburzenia:12
Zaburzenia depresyjne
Aby otrzymać diagnozę depresji klinicznej, objawy muszą utrzymywać się przez co najmniej dwa tygodnie.1 W tym czasie nasilenie objawów może czasami się zmniejszać. U osób z depresją typowy jest uporczywy smutek lub obniżony nastrój przez większość dnia, prawie codziennie.1 Mogą one również doświadczać utraty przyjemności lub zainteresowania aktywnościami, problemów z koncentracją, uczucia nadmiernej winy lub niskiej samooceny, bezradności wobec przyszłości, myśli o śmierci lub samobójstwie, zaburzeń snu, zmian apetytu lub wagi oraz uczucia zmęczenia lub niskiej energii.12
Zaburzenia dwubiegunowe
Choroba afektywna dwubiegunowa to przewlekłe zaburzenie nastroju i stan zdrowia psychicznego, który powoduje intensywne zmiany nastroju, poziomów energii, wzorców myślenia i zachowania.1 Charakteryzuje się epizodami manii (nieprawidłowo podwyższonego nastroju lub poziomu energii) oraz depresji. Podczas epizodów maniakalnych osoba może doświadczać podwyższonego nastroju, zwiększonej energii, zmniejszonej potrzeby snu, rozproszenia uwagi, zaangażowania w działania o wysokim prawdopodobieństwie bolesnych konsekwencji, których nie rozpoznaje.1
Schizofrenia
Schizofrenia może rozwijać się powoli. Pierwsze oznaki mogą być trudne do zidentyfikowania, ponieważ często rozwijają się w okresie dojrzewania.1 Ludzie często mają epizody schizofrenii, podczas których ich objawy są szczególnie nasilone, a następnie okresy, w których doświadczają niewiele objawów lub wcale. Jest to znane jako ostra schizofrenia.1 Negatywne objawy schizofrenii mogą często pojawić się kilka miesięcy lub lat przed pierwszym ostrym epizodem psychotycznym z objawami takimi jak urojenia lub halucynacje.1 Objawy w okresie prodromalnym zwykle pojawiają się stopniowo i powoli się pogarszają.1
Zaburzenia lękowe
Zaburzenia lękowe charakteryzują się nadmiernym i uporczywym strachem, zamartwianiem się, niepokojem i powiązanymi zaburzeniami behawioralnymi.1 Objawy mogą obejmować niepokój, łatwe męczenie się, trudności z koncentracją, drażliwość, napięcie mięśniowe lub zaburzenia snu.1 Nieleczone zaburzenia lękowe mogą prowadzić do znacznego upośledzenia codziennego funkcjonowania.1
Zaburzenie osobowości typu borderline
Głównym objawem zaburzenia osobowości typu borderline (BPD) jest trudność w regulowaniu emocji. Osoba może odczuwać emocje intensywnie i przez długi czas, a powrót do stanu wyjściowego po przeżyciu stresu emocjonalnego może być trudniejszy.1 Samookaleczenia są kolejnym częstym objawem. Osoby z BPD mogą używać tego jako sposobu regulacji emocji, karania siebie lub wyrażania wewnętrznego bólu.1 Wpływ BPD i ryzyko samobójstwa są najwyższe we wczesnej dorosłości, ale stopniowo zmniejszają się z wiekiem. Większość osób osiąga większą stabilność w relacjach i pracy w wieku 30-40 lat.1
Czynniki wpływające na przebieg choroby
Przebieg choroby psychicznej może być zróżnicowany i zależy od wielu czynników:12
- Wiek zachorowania – Choroba psychiczna może rozpocząć się w każdym wieku, od dzieciństwa do późnych lat dorosłości, ale większość przypadków zaczyna się wcześniej w życiu.1 50% poważnych chorób psychicznych rozpoczyna się do 14 roku życia, a 3/4 do 24 roku życia.1 Młodzi dorośli w wieku 18-29 lat nadal doświadczają rozwoju poznawczego, co jest jednym z powodów, dla których choroba psychiczna może ujawnić się w tym okresie życia.1
- Leczenie – Większość chorób psychicznych nie poprawia się samoistnie, a nieleczone mogą się z czasem pogorszyć i powodować poważne problemy.1 Odpowiednie leczenie może pomóc zmniejszyć nasilenie objawów i skrócić czas trwania depresji.1 Choroba psychiczna leczona wcześnie może często być leczona skuteczniej.1
- Stres i czynniki środowiskowe – Relacja między stresem a chorobą psychiczną jest złożona, ale wiadomo, że stres może pogorszyć epizod choroby psychicznej.1 Badania wykazały, że występowanie stresu w średnim wieku może mieć większy negatywny wpływ w miarę starzenia się.1
- Współwystępowanie zaburzeń – Skutki choroby psychicznej mogą być tymczasowe lub długotrwałe. Można również mieć więcej niż jedno zaburzenie zdrowia psychicznego jednocześnie.1 Na przykład, można mieć depresję i zaburzenia związane z używaniem substancji.1
- Wsparcie społeczne – Jeśli osoba ze schizofrenią żyje z powodzeniem w społeczności, opierając się na systemie wsparcia rodzinnego i społecznego, zmiany w tym systemie mogą stanowić dla niej zagrożenie.1
Przewidywanie przebiegu i skutki choroby
Większość osób z zaburzeniami behawioralnymi może zarządzać swoimi objawami. Prowadzą pełne, satysfakcjonujące życie przy odpowiednim leczeniu.1 Niektóre osoby będą musiały zarządzać chorobą psychiczną przez resztę życia. U innych objawy poprawiają się wraz z wiekiem. Ogólnie rzecz biorąc, choroby psychiczne mają tendencję do osiągania szczytu u młodych dorosłych w wieku 18-25 lat, a następnie znacznie zmniejszają się po 50 roku życia.1
Powikłania związane z chorobą psychiczną
Nieleczona choroba psychiczna może powodować poważne emocjonalne, behawioralne i fizyczne problemy zdrowotne. Powikłania czasami związane z chorobą psychiczną obejmują:12
- Nieszczęście i zmniejszenie radości z życia
- Konflikty rodzinne, trudności w relacjach
- Izolacja społeczna
- Problemy z tytoniem, alkoholem i innymi narkotykami
- Opuszczanie pracy lub szkoły, lub inne problemy związane z pracą lub szkołą
- Problemy prawne i finansowe
- Ubóstwo i bezdomność
- Samookaleczanie i krzywdzenie innych, w tym samobójstwo lub zabójstwo
- Osłabiony układ odpornościowy, więc organizm ma trudności z odpieraniem infekcji
- Choroby serca i inne stany medyczne
Choroba psychiczna może również zwiększyć ryzyko pewnych stanów zdrowotnych, takich jak udar, cukrzyca typu 2 i choroby układu sercowo-naczyniowego.1 Długotrwałe efekty nieleczonej choroby psychicznej obejmują bezsenność, zmniejszone libido, przewlekłą drażliwość i zmęczenie, nieszczęście i niezadowolenie z życia.1
Znaczenie wczesnej interwencji
Ponad dekada badań na całym świecie wykazała, że wczesna interwencja może często zminimalizować lub opóźnić objawy, zapobiec hospitalizacji i poprawić rokowanie.1 Nawet jeśli dana osoba nie wykazuje jeszcze wyraźnych oznak możliwej do zdiagnozowania choroby psychicznej, te czerwone flagi wczesnych objawów ostrzegawczych mogą być przerażające i destrukcyjne. Podobnie jak w przypadku innych chorób, wczesna interwencja może mieć kluczowe znaczenie w zapobieganiu temu, co mogłoby stać się poważną chorobą.1
Badania wykazały, że często mija ponad rok od momentu wystąpienia objawów psychotycznych do otrzymania leczenia.1 Zmniejszenie tego czasu nieleczonej psychozy jest kluczowe, ponieważ wczesne leczenie często oznacza lepsze powrót do zdrowia.1 Z wczesną diagnozą i odpowiednim leczeniem możliwe jest wyzdrowienie z psychozy. Niektórzy ludzie, którzy otrzymują wczesne leczenie, nigdy nie doświadczają kolejnego epizodu psychotycznego. Dla innych osób powrót do zdrowia oznacza zdolność do prowadzenia spełnionego i produktywnego życia, nawet jeśli objawy psychotyczne czasami powracają.1
Jeśli objawy nie wydają się ustępować po około 2 tygodniach, najlepiej szukać pomocy.1 Jeśli przyjaciel lub członek rodziny znacząco zmienił swoje nawyki związane z jedzeniem, szkołą lub innymi wcześniej preferowanymi aktywnościami, może nadszedł czas, aby odbyć z nim rozmowę lub zwrócić się o profesjonalną pomoc w celu przeprowadzenia oceny zdrowia psychicznego.1
Rokowanie i możliwości leczenia
Rokowanie w zaburzeniach nastroju zależy od kilku czynników, w tym rodzaju schorzenia i jego nasilenia.1 Depresja i zaburzenie afektywne dwubiegunowe mogą nawracać lub być ciągłe, dlatego mogą wymagać długotrwałego lub dożywotniego leczenia.1
Leczenie zależy od rodzaju choroby psychicznej, jej nasilenia i tego, co najlepiej sprawdza się u danej osoby. W wielu przypadkach najlepiej sprawdza się kombinacja metod leczenia.1 Chociaż leki psychiatryczne nie leczą chorób psychicznych, często mogą znacznie złagodzić objawy.1 Leki psychiatryczne mogą również pomóc uczynić inne metody leczenia, takie jak psychoterapia, bardziej efektywnymi.1
W większości przypadków choroba psychiczna nie poprawi się, jeśli spróbujesz ją leczyć samodzielnie bez profesjonalnej opieki.1 Współpracując, ty i twój lekarz podstawowej opieki zdrowotnej lub specjalista ds. zdrowia psychicznego możecie zdecydować, które leczenie może być najlepsze, w zależności od twoich objawów i ich nasilenia, twoich osobistych preferencji, skutków ubocznych leków i innych czynników.1
Ważne jest, aby pamiętać, że istnieje nadzieja na powrót do zdrowia i że dzięki leczeniu wiele osób z chorobą psychiczną wraca do produktywnego i satysfakcjonującego życia.1 75-90% osób, które otrzymują pomoc, reaguje pozytywnie na interwencję i robi postępy.1 Przy wczesnej diagnozie i odpowiednim leczeniu można wyzdrowieć z psychozy.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.