Ból piersi
Patofizjologia i mechanizm
Mastalgia, dotykająca do 70% kobiet, jest powszechnym objawem w podstawowej opiece zdrowotnej, choć rzadko wskazuje na raka piersi. Patofizjologia bólu piersi obejmuje złożone interakcje hormonalne, strukturalne i ogólnoustrojowe, z podziałem na ból cykliczny i niecykliczny. Cykliczny ból piersi wiąże się z fizjologicznymi zmianami hormonalnymi w cyklu miesiączkowym, w tym zaburzeniami stosunku progestagen-estrogen, niskimi androgenami i podwyższoną prolaktyną, co prowadzi do proliferacji tkanki gruczołowej i obrzęku zrębu. Niecykliczny ból ma różnorodne przyczyny, takie jak zapalenia, torbiele, włókniako-gruczolaki, urazy czy ginekomastia u mężczyzn. Dodatkowo, zaburzenia metabolizmu kwasów tłuszczowych, zwłaszcza niedobór kwasu gamma-linolenowego (GLA), oraz czynniki zewnętrzne jak kofeina i stres, mogą nasilać dolegliwości. Ból pozagruczołowy, wynikający z patologii ściany klatki piersiowej lub innych struktur, również może być odczuwany jako ból piersi.
- Ból piersi – patogeneza i mechanizm
- Cykliczny ból piersi i jego mechanizm
- Niecykliczny ból piersi i jego mechanizm
- Rola kwasów tłuszczowych i innych czynników biochemicznych
- Ból pochodzenia pozagruczołowego
- Inne czynniki wpływające na ból piersi
- Ból piersi a nowotwór
- Farmakologiczne aspekty bólu piersi
- Podsumowanie patogenezy bólu piersi
Ból piersi – patogeneza i mechanizm
Ból piersi (mastalgia) to dolegliwość, która występuje u nawet 70% kobiet i jest częstym powodem konsultacji w podstawowej opiece zdrowotnej, choć rzadko wiąże się z rakiem piersi1. Mechanizmy patofizjologiczne leżące u podstaw bólu piersi nie są w pełni poznane, ale uważa się, że mają na nie wpływ czynniki hormonalne, strukturalne oraz ogólnoustrojowe2. Zrozumienie patogenezy bólu piersi wymaga rozróżnienia jego głównych typów: cyklicznego i niecyklicznego.
Cykliczny ból piersi i jego mechanizm
Cykliczny ból piersi, najczęstszy typ mastalgi, jest przede wszystkim spowodowany fizjologicznymi zmianami hormonalnymi związanymi z cyklem miesiączkowym lub egzogennymi hormonami podawanymi cyklicznie (np. antykoncepcja, indukcja owulacji, regulacja cykli miesiączkowych)12. Te zmiany hormonalne prowadzą do zmian w tkance piersi, w tym powiększenia zrazików, proliferacji komórek nabłonkowych podstawowych i obrzęku zrębu, co objawia się pełnością i bólem piersi1.
Etiologia hormonalna mastalgi jest sugerowana przez jej pojawienie się w wieku menarche, jej związek z cyklem miesiączkowym i ustąpienie w okresie menopauzy3. Chociaż poziomy hormonów są podobne u kobiet z mastalgią i bez niej, teorie sugerują niedobór progesteronu, nadmiar estrogenu i zaburzenia stosunku progestagen-estrogen, zaburzenia wydzielania hormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującego (LH), niskie poziomy androgenów i wysokie poziomy prolaktyny (PRL)3.
Zwiększenie poziomów estrogenu powoduje stymulację elementów przewodowych, progesteron stymuluje zrąb, a prolaktyna napędza wydzielanie przewodowe4. Gdy poziomy progesteronu rosną, aby promować owulację, stymulują one proliferację gruczołowej tkanki piersi. Następowy obrzęk zrębu piersi może dawać uczucie pełności i bólu piersi4. Sugeruje się, że kobiety z cyklicznym bólem piersi mają tkankę piersi, która jest bardziej wrażliwa niż zwykle na normalne zmiany hormonalne zachodzące każdego miesiąca56.
Istnieje również teoria, że nieprawidłowość w wydzielaniu prolaktyny może być przyczyną bólu piersi, a leki hamujące wydzielanie prolaktyny były w przeszłości stosowane w leczeniu bólu piersi6. Badania wykazały podwyższony poziom adrenaliny i noradrenaliny w surowicy oraz obniżony poziom dopaminy u pacjentek z cykliczną i niecykliczną mastalgią7.
Niecykliczny ból piersi i jego mechanizm
W przypadku niecyklicznej mastalgi, zmiany są bardziej zróżnicowane i obejmują zlokalizowane zapalenie, jak w przypadku idiopatycznego ziarniniakowego zapalenia piersi lub zapalenia piersi, oraz zmiany strukturalne, np. torbiele piersi, włókniako-gruczolaki lub makromastię1. Niecykliczny ból piersi nie podąża za cyklem miesiączkowym i jest bardziej prawdopodobne, że ma anatomiczną przyczynę4.
Niecykliczny ból piersi może być spowodowany przez:8
- Tabletki antykoncepcyjne
- Ciążę
- Infekcje, takie jak zapalenie piersi
- Zapalenie
- Terapię hormonalną
- Wcześniejszą radioterapię
- Leki przeciwdepresyjne, takie jak SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny)
- Torbiele piersi
- Włókniako-gruczolaki (niezłośliwe guzki)
- Zapalenie chrząstek żebrowych (zapalenie chrząstki w mostku)
- Blizny pooperacyjne
- Urazy
Duże, zwisające piersi mogą przyczyniać się do niecyklicznego bólu piersi. Bez odpowiedniego podparcia, więzadła Coopera są rozciągnięte i mogą powodować ból piersi4. U mężczyzn ból piersi jest najczęściej spowodowany przez stan zwany ginekomastią, który odnosi się do zwiększenia ilości tkanki gruczołowej piersi spowodowanego zaburzeniem równowagi hormonów estrogenów i testosteronu2.
Rola kwasów tłuszczowych i innych czynników biochemicznych
Istnieją pewne dowody sugerujące, że kobiety z mastalgią mają podwyższone poziomy nasyconych kwasów tłuszczowych i obniżone poziomy niezbędnych kwasów tłuszczowych, szczególnie kwasu gamma-linolenowego (GLA)9. Pozornie sprawia to, że błony komórkowe są bardziej wrażliwe na depolaryzację nocyceptywną i powoduje, że receptor estrogenowy jest bardziej dostępny9.
Wieczorny olej z pierwiosnka jest uważany za potencjalnie działający poprzez zastąpienie niezbędnego kwasu tłuszczowego. Istnieją pewne dowody, że niskie poziomy niezbędnego kwasu tłuszczowego zwanego kwasem gamolenowym (GLA) mogą przyczyniać się do cyklicznego bólu piersi10.
Nierównowaga kwasów tłuszczowych w komórkach może wpływać na wrażliwość tkanki piersi na krążące hormony11. Picie napojów zawierających kofeinę może być związane z nadmierną stymulacją komórek piersi z powodu upośledzonej degradacji adenozynotrifosforanu przez metylokcantyny2.
Ból pochodzenia pozagruczołowego
Ból pozagruczołowy (extramammary) opisuje ból piersi, który pochodzi ze źródeł innych niż piersi12. Może to obejmować ból ściany klatki piersiowej lub ból z innych stanów medycznych13. Ból piersi może pochodzić spoza piersi, a nie z niej samej. Na przykład, skręcenia lub urazy pleców, szyi lub barku mogą powodować ból, który osoba odczuwa w piersi14.
Zapalenie chrząstek żebrowych to zapalenie chrząstki żebrowej, która łączy żebra z mostkiem. Stan ten może powodować ostry ból w klatce piersiowej i tkliwość, a jego początek może być stopniowy lub nagły14.
Mastalgia jest odczuwana w piersi. Do 70% kobiet doświadczy tego w pewnym momencie swojego życia. Ból, który kobiety opisują jako ból piersi, może pochodzić zarówno z samej tkanki piersi, jak i może być bólem odnoszonym, który jest odczuwany w piersi. Zaopatrzenie nerwowe piersi pochodzi z gałęzi przednio-bocznych i przednio-przyśrodkowych nerwów międzyżebrowych od T3 do T5, a podrażnienie tych nerwów w dowolnym miejscu ich przebiegu może prowadzić do bólu odczuwanego w piersi lub sutku15.
Inne czynniki wpływające na ból piersi
Rola diety i wyborów stylu życia jako etiologii bólu piersi jest niepewna. Dieta wysokotłuszczowa, palenie tytoniu i spożycie kofeiny były wiązane z bólem piersi, ale nie ma jednoznacznych dowodów na to12. Unikanie kofeiny było popularnym środkiem leczniczym u kobiet z bólem piersi. Niestety, dwa randomizowane badania kliniczne i jedno badanie kliniczno-kontrolne nie wykazały korzyści terapeutycznych z ograniczenia kofeiny16.
Uważa się, że stres i niepokój nasilają ból piersi. Badania wykazały, że pacjenci z bólem piersi mają podwyższony poziom lęku. Ponieważ stres może nasilać ból, relaksacja i zarządzanie stresem mogą być pomocne dla pacjentów z bólem piersi17.
Ból piersi a nowotwór
Chociaż ból piersi jest bardzo powszechny, rzadko jest objawem raka piersi. W większości przypadków ból piersi nie jest spowodowany rakiem piersi, ale może być skutkiem normalnych zmian hormonalnych18. Kobiety, które zgłaszają się z bólem piersi, ale mają normalne badanie i badania obrazowe, mogą być rozsądnie zapewnione, że ich ryzyko raka piersi jest podobne do ryzyka kobiety bez bólu piersi19.
W rzadkich przypadkach rak może powodować ból piersi. Z tego powodu, jeśli doświadczasz bólu piersi dłużej niż dwa tygodnie lub masz objawy takie jak guzek, wgłębienie skóry i zmiany w sutku, skontaktuj się z lekarzem20. Ból w jednej lub obu piersiach rzadko jest pierwszym objawem raka piersi21.
Zapalny rak piersi jest jednym z niewielu typów raka piersi, który może obejmować ból. Ta rzadka i agresywna forma choroby stanowi około 1% do 5% wszystkich raków piersi22. Zapalny rak może powodować podobne objawy jak zapalenie piersi, ale charakterystycznie bez bólu i nie ustępuje po terapii antybiotykowej23.
Farmakologiczne aspekty bólu piersi
Leczenie bólu piersi zależy od jego przyczyny, ale leki przeciwbólowe oraz zmiany stylu życia mogą często pomóc w łagodnych przypadkach24. Jeśli przyczyna jest niecykliczna, powikłania mogą obejmować trudności ze snem, problemy z intymnością seksualną, niemożność uczestniczenia w ćwiczeniach lub aktywnościach o dużej intensywności20.
W leczeniu bólu piersi stosuje się różne podejścia farmakologiczne:
Niesteroidowe leki przeciwzapalne
Badania wykazały, że niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen, mogą pomóc w bólu piersi, szczególnie w bólu niecyklicznym13. Miejscowe niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak diklofenak lub piroksykam, zapewniają korzyści wielu pacjentom i powinny być uważane za leczenie pierwszego wyboru25.
Randomizowane, prospektywne, ślepe badanie kontrolowane placebo wykazało, że miejscowe zastosowanie NLPZ było skuteczne zarówno w cyklicznej, jak i niecyklicznej mastalgia, z minimalnymi skutkami ubocznymi26.
Leki hormonalne
Jeśli ból piersi jest nawet bardziej dotkliwy, lekarz może zasugerować danazol lub tamoksyfen, które są dwoma lekami na receptę. Ale te dwa leki mają również pewne skutki uboczne, dlatego ważne jest, aby porozmawiać z lekarzem przed ich przyjęciem, aby określić, czy będzie to warte w konkretnym przypadku20.
Danazol jest środkiem antygonadotropowym o działaniu androgennym. Jest to jedyny lek zatwierdzony przez amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) do leczenia bólu piersi. Standardowa dawka wynosi 100-400 mg/dzień. Wykazano, że danazol w różnych dawkach zmniejsza ból u pacjentów zarówno z cyklicznym, jak i niecyklicznym bólem piersi27. Danazol wykazano, że łagodzi ból w nawet 93% przypadków u kobiet przed menopauzą. Jednak danazol ma wysoki profil skutków ubocznych, w tym nieregularne miesiączki, nudności, bóle głowy i depresję28.
Tamoksyfen jest selektywnym modulatorem receptora estrogenowego stosowanym jako leczenie uzupełniające w przypadku raka piersi z dodatnim receptorem hormonalnym. Był również stosowany jako leczenie bólu piersi. Wiele randomizowanych badań zauważyło, że tamoksyfen jest skuteczny w leczeniu bólu piersi w dawkach 10 i 20 mg dziennie, z mniejszą liczbą skutków ubocznych zgłaszanych przy niższej dawce29. Tamoksyfen działa poprzez selektywne blokowanie estrogenu z wpływu na tkankę piersi, tym samym zmniejszając ból związany ze stymulacją hormonalną. Tamoksyfen w dawce 10 mg dziennie zmniejsza cykliczną mastalgię w 70 do 90 procentach i niecykliczną mastalgię w 56 procentach przypadków30.
Inne podejścia farmakologiczne
Tabletki antykoncepcyjne (doustne środki antykoncepcyjne) mogą pomóc zmniejszyć cykliczny ból piersi i obrzęk piersi przed miesiączką. Jeśli już przyjmujesz tabletki antykoncepcyjne, czasami dostosowanie dawki może pomóc złagodzić ból piersi31.
Istnieją doniesienia, że jod może zmniejszyć ból piersi. Niektóre kobiety zgłaszały korzyści z przyjmowania dostępnych bez recepty produktów zawierających jod. Jednak potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić te doniesienia, i obecnie nie można zalecić żadnego konkretnego produktu32.
Mechanizmy działania analogów LHRH mają być ich działanie antygonadotropowe i bezpośrednie hamowanie steroidogenezy jajników, co prawie całkowicie wywołuje ablację jajników, powodując wyjątkowo niskie poziomy hormonów jajnikowych: estradiolu, progesteronu, androgenów i PRL33.
Podsumowanie patogenezy bólu piersi
Patofizjologia mastalgia nie jest spowodowana pojedynczym mechanizmem, ale różnymi przyczynami o niezależnych szlakach. Główne mechanizmy to hormony, gęstość piersi, ból neuropatyczny i pozagruczołowy334.
Chociaż cykliczny ból piersi tradycyjnie przypisywano zmianom włóknisto-torbielowatym, przewlekłemu torbielowatemu zapaleniu piersi i dysplazji sutka, ból piersi i jej guzkowanie są tak powszechne, że termin „choroba” włóknisto-torbielowata stał się przestarzały i sugeruje się, aby nie był już używany, mimo że jest powszechnie stosowany przez pacjenta przy prezentacji35.
Zrozumienie patogenezy bólu piersi wymaga dalszych badań, ale obecna wiedza sugeruje złożone interakcje między czynnikami hormonalnymi, metabolizmem kwasów tłuszczowych, strukturą tkanki piersi i czynnikami zewnętrznymi. Dokładna identyfikacja mechanizmu bólu jest kluczowa dla skutecznego leczenia i poprawy jakości życia pacjentów doświadczających tej powszechnej dolegliwości.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.