Adenomyoza
Etiologia i przyczyny
Adenomyoza to schorzenie ginekologiczne charakteryzujące się obecnością ektopowej tkanki endometrialnej w mięśniówce macicy (myometrium). Patogeneza adenomyozy jest wieloczynnikowa i obejmuje zaburzenie granicy między endometrium basalis a miometrium, co prowadzi do proliferacji endometrium w mięśniówce wraz z angiogenezą i przerostem komórek mięśni gładkich. Teorie etiopatogenetyczne obejmują mechanizmy uszkodzenia strefy złącza (junction zone) po zabiegach ginekologicznych (np. łyżeczkowanie, cięcie cesarskie), mikrourazy wywołane nadmierną perystaltyką macicy (teoria TIAR), embriologiczne nieprawidłowości różnicowania komórek pluripotencjalnych przewodów Müllera oraz migrację komórek macierzystych szpiku kostnego. Rozwój adenomyozy jest ściśle zależny od lokalnej hiperestrogenemii, przy jednoczesnej oporności na progesteron, co potwierdzają badania wykazujące podwyższone stężenia estradiolu (E2) w krwi miesiączkowej pacjentek z adenomyozą oraz zmniejszoną ekspresję receptora progesteronowego PR-B w komórkach endometrium. Zmiany epigenetyczne, w tym nieprawidłowa ekspresja DNA metylotransferaz (DNMT) oraz mutacje w genie Kras, również odgrywają rolę w patogenezie choroby.
- Etiologia adenomyozy
- Teoria inwazji endometrium
- Teoria uszkodzenia tkanki i naprawy
- Teoria metaplazji
- Teoria komórek macierzystych
- Czynniki hormonalne w rozwoju adenomyozy
- Czynniki ryzyka adenomyozy
- Wiek i status hormonalny
- Ciąża i poród
- Interwencje chirurgiczne w obrębie macicy
- Stany zapalne i układ immunologiczny
- Związek adenomyozy z innymi schorzeniami
- Podsumowanie etiologii adenomyozy
Etiologia adenomyozy
Adenomyoza (łac. adenomyosis) jest schorzeniem ginekologicznym charakteryzującym się obecnością tkanki endometrialnej (błony śluzowej macicy) w obrębie mięśniówki macicy (myometrium). W przeciwieństwie do endometriozy, w przypadku której komórki endometrium znajdują się poza jamą macicy, w adenomyozie nieprawidłowa tkanka jest zlokalizowana w ścianie macicy.12
Dokładna przyczyna rozwoju adenomyozy pozostaje niewyjaśniona pomimo postępu badań naukowych. Istnieje jednak kilka teorii na temat patogenezy tego schorzenia.34
Teoria inwazji endometrium
Najczęściej akceptowana teoria sugeruje, że adenomyoza powstaje w wyniku zakłócenia granicy między najgłębszą warstwą endometrium (endometrium basalis) a leżącą pod nią warstwą mięśniową. Ten proces prowadzi do niewłaściwej proliferacji endometrium w obrębie miometrium, wraz z towarzyszącą angiogenezą małych naczyń oraz przerostem i hiperplazją przylegających komórek mięśni gładkich macicy.5
Teorię tę wspierają dane pokazujące wyższą częstość występowania adenomyozy po zabiegach rozszerzania szyjki macicy i łyżeczkowania jamy macicy oraz po cięciach cesarskich. Uszkodzenie strefy złącza (junction zone) między endometrium a miometrium może umożliwiać inwazję komórek endometrialnych w głąb ściany macicy.67
Teoria uszkodzenia tkanki i naprawy
Teoria TIAR (tissue injury and repair) zakłada, że nadmierna perystaltyka macicy we wczesnym okresie życia reprodukcyjnego powoduje mikrourazy w strefie połączenia endometrialno-miometrialnego (EMI). Powoduje to podniesienie lokalnego poziomu estrogenu w celu naprawy uszkodzeń, co z kolei zwiększa perystaltykę macicy, tworząc błędne koło i szereg zmian biologicznych istotnych dla rozwoju adenomyozy.89
Jatrogenne uszkodzenie strefy złącza lub fizyczne uszkodzenie związane z implantacją łożyska najprawdopodobniej skutkuje tą samą patologiczną kaskadą zdarzeń.10
Teoria metaplazji
Druga teoria proponuje mechanizm embriologiczny, w którym pluripotencjalne komórki macierzyste przewodów Müllera ulegają nieprawidłowemu różnicowaniu, prowadząc do powstania ektopowej tkanki endometrialnej. Teorię tę potwierdzają dowody wykazujące zmienioną ekspresję określonych markerów genetycznych, a także opisy przypadków tkanki endometrialnej znalezionej u kobiet z zespołem Rokitansky-Küstera-Hausera (agenezja przewodów Müllera).1112
Według tej teorii, podczas rozwoju przewodów Müllera i ich fuzji, niektóre pozostałości tkanki embrionalnej mogą być nieprawidłowo umiejscowione w miometrium, a następnie w dorosłym wieku dawać początek adenomyozie. Tak więc embrionalne pozostałości Müllera mogą ulegać zmianom metaplastycznym w dorosłym miometrium, prowadząc do utworzenia de novo ektopowej tkanki endometrialnej.13
Teoria komórek macierzystych
Nowsza teoria sugeruje, że komórki macierzyste szpiku kostnego mogą naciekać mięśniówkę macicy, powodując adenomyozę.1415 Oprócz bezpośredniej inwazji komórek macierzystych z endometrium basalis do miometrium, krwawienie miesiączkowe wsteczne może również prowadzić do osadzania się dorosłych komórek macierzystych w miometrium.16
Migracja komórek na poziomie miometrium może być spowodowana nadekspresją receptorów estrogenowych lub mogą zachodzić migracje limfatyczne nieprawidłowych endometrialnych komórek macierzystych.17
Czynniki hormonalne w rozwoju adenomyozy
Niezależnie od konkretnego mechanizmu powstawania adenomyozy, jej rozwój zależy od krążących estrogenów w organizmie.1819 Adenomyoza jako choroba zależna od estrogenów opiera się na wielu obserwacjach. Na przykład, w modelu mysim, długotrwałe leczenie estrogenem prowadzi do indukcji adenomyozy.20
U kobiet podwyższone poziomy E2 (estradiolu) w krwi miesiączkowej u pacjentek z adenomyozą bez jednoczesnego podwyższenia w krwi obwodowej, w porównaniu z grupą kontrolną, sugerują, że lokalna, a nie ogólnoustrojowa hiperestrogenemia przyczynia się do rozwoju choroby.21
Zaburzenie równowagi między sygnalizacją estrogenów i progesteronu ma również związek ze zmniejszeniem aktywności progesteronu, co sugerują dowody, że komórki zrębu endometrium functionalis i basalis u kobiet z adenomyozą wykazują zmniejszoną immunoreaktywność dla izoformy B receptora progesteronu (PR-B), powodując utratę efektów progesteronu.22
Ekspozycja na inne hormony, w tym progesteron, prolaktynę i hormon folikulotropowy (FSH), może również przyczynić się do rozwoju adenomyozy.2324
Zmiany genetyczne i epigenetyczne
W komórkach ektopowego endometrium wszystkie trzy DNA metylotransferazy (DNMT) są nieprawidłowo wyrażane, powodując zmiany epigenetyczne.25 Badania sugerują również, że gen Kras, związany z rakiem, odgrywa rolę w patogenezie adenomyozy.26
Warianty genetyczne związane z kluczowymi procesami w rozwoju adenomyozy obejmują funkcję hormonów steroidowych, dysregulację macierzy zewnątrzkomórkowej, angiogenezę, TIAR i stan zapalny.27 Nieprawidłowe czynniki genetyczne i epigenetyczne prowadzą do hiperestrogenizmu i oporności na progesteron, promując proliferację komórkową, migrację, EMT (transformację epitelialno-mezenchymalną) i inwazyjność komórkowych składników endometrium do przedziału miometrialnego.28
Czynniki ryzyka adenomyozy
Badania epidemiologiczne wskazują na szereg czynników ryzyka związanych z rozwojem adenomyozy:29
Wiek i status hormonalny
Adenomyoza najczęściej diagnozowana jest u kobiet w czwartej i piątej dekadzie życia, prawdopodobnie ze względu na zwiększoną częstość występowania czynników ryzyka w tym przedziale wiekowym oraz czas trwania rozwoju adenomyotycznego.3031 Schorzenie to rzadko występuje po menopauzie, ponieważ jego rozwój jest zależny od estrogenów, których poziom spada po zakończeniu okresu reprodukcyjnego.32
Istnieje związek między obecnością adenomyozy a długością ekspozycji na estrogeny. Czynniki takie jak wczesny wiek pierwszej miesiączki (w wieku 10 lat lub młodszym) oraz krótkie cykle miesiączkowe (24 dni lub mniej) mogą zwiększać ryzyko adenomyozy.3334
Ciąża i poród
Zwiększona liczba porodów (multiparowość) ma znaczącą rolę w rozwoju adenomyozy.35 Uważa się, że ciąża może mechanicznie zakłócić strefę złącza miometrialnego przez działanie trofoblastu na miometrium, sprzyjając infiltracji komórek endometrialnych do miometrium.36
Inna teoria sugeruje związek między adenomyozą a porodem. Stan zapalny błony śluzowej macicy w okresie poporodowym może spowodować przerwanie prawidłowej granicy komórek wyściełających macicę, umożliwiając inwazję komórek endometrialnych do ściany macicy.3738
Istnieje wyraźny związek między występowaniem adenomyozy a liczbą przebytych ciąż – im więcej ciąż, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia adenomyozy.3940
Interwencje chirurgiczne w obrębie macicy
Istnieje wiele przesłanek dotyczących teorii, że zabiegi ginekologiczne mogą przyspieszać rozwój adenomyozy. Teoretycznie każdy rodzaj operacji macicy może mechanicznie uszkodzić macicę. Może to powodować osłabienie miometrium, umożliwiając inwazję sąsiedniego endometrium.41
Kobiety z historią wielokrotnych zabiegów łyżeczkowania mają dobrze udokumentowane zwiększone ryzyko adenomyozy; jednak ryzyko związane z cięciem cesarskim i innymi zabiegami macicy jest nadal dyskutowane.42 Zabiegi takie jak usunięcie mięśniaków (miomektomia) również mogą zwiększać ryzyko.43
Urazy strefy złącza spowodowane implantacją łożyska lub uszkodzeniami jatrogennymi najprawdopodobniej powodują tę samą kaskadę patologiczną, co prowadzi do rozwoju adenomyozy.44
Stany zapalne i układ immunologiczny
Obecnie adenomyoza jest uważana za przewlekłą chorobę zapalną charakteryzującą się obfitymi mediatorami zapalnymi zarówno w obrębie zmian adenomiotycznych, jak i w płynie otrzewnowym.45 Chroniczne zapalenie w obrębie macicy, spowodowane infekcjami lub zaburzeniami układu odpornościowego, może być powiązane z adenomyozą.46
Uraz tkanki lub jakiekolwiek uszkodzenie pochwy, które pozwala na rozwój stanu zapalnego, może prowadzić do migracji makrofagów i cytokin do miometrium.47 Dysfunkcja układu immunologicznego może być związana z rozwojem adenomyozy. Układ odpornościowy, który nie funkcjonuje optymalnie, może nie regulować inwazji tkanki endometrialnej do warstw mięśniowych macicy.48
Związek adenomyozy z innymi schorzeniami
Adenomyoza często współistnieje z innymi schorzeniami ginekologicznymi, co może komplikować diagnozę i leczenie.49
Adenomyoza a endometrioza
Adenomyoza i endometrioza mogą występować jednocześnie, ale obecnie nie ma dowodów na to, że którykolwiek z tych stanów powoduje drugi.50 Badanie z 2005 roku wykazało, że 79% kobiet z problemami z płodnością miało zarówno endometriozę, jak i adenomyozę; podobieństwo między tymi dwoma stanami pod względem objawów często utrudnia określenie pierwotnej przyczyny.51
Chociaż duża liczba kobiet z adenomyozą ma również endometriozę, adenomyoza jest odrębną chorobą od endometriozy.52 Związek między tymi dwoma zaburzeniami endometrialnymi wydaje się tworzyć pełne koło – mogą być one związane z nieprawidłową angiogenezą w strefie złącza miometrialnego.53
Adenomyoza a mięśniak macicy
Adenomyoza często współistnieje z mięśniakami macicy i jest rutynowo błędnie diagnozowana jako mięśniaki.54 Około 50% kobiet z adenomyozą ma również mięśniaki.55 Podobne objawy kliniczne obu schorzeń mogą prowadzić do trudności diagnostycznych.56
Adenomyoza a płodność
Przez wiele lat podejrzewano, że adenomyoza powoduje niepłodność u kobiet.57 Badania sugerują, że adenomyoza może prowadzić do problemów z płodnością poprzez:5859
- Obrzęk i powiększenie komórek mięśniowych w ścianie macicy, które funkcjonują inaczej niż normalne komórki mięśniowe macicy
- Zaburzenie cyklu zmian komórek wyściełających macicę podczas cyklu miesiączkowego
- Stan zapalny w ścianie mięśniowej spowodowany przez komórki wyściełające macicę, który zakłóca ruch zapłodnionego jajeczka wewnątrz macicy
- Zmiany w komórkach wyściełających macicę, które zakłócają implantację zapłodnionego zarodka60
Upośledzona płodność w adenomyozie jest najprawdopodobniej spowodowana nieprawidłowym pogrubieniem strefy złącza miometrium, nieprawidłową perystaltyką macicy i zaburzonym transportem plemników.61 Adenomyoza zmienia receptywność endometrium i ekspresję genów, zmniejszając szanse na implantację, czyli ciążę w naturalnym lub cyklu wspomaganego rozrodu.62
Stara krew gromadząca się w mięśniówce macicy działa jak toksyna i zapobiega ciąży. W tym stanie występuje oporność na hormon progesteron, więc poronienia są częste.63
Według Japońskiego Towarzystwa Położniczego i Ginekologicznego, adenomyoza może być związana z częstością poronień wynoszącą 50%, częstością porodów przedwczesnych wynoszącą 24,4% oraz częstością zahamowania rozwoju płodu wynoszącą prawie 12%.64
Podsumowanie etiologii adenomyozy
Pomimo znaczących postępów w badaniach, dokładna etiologia adenomyozy pozostaje niejasna. Jako choroba złożona, jej rozwój prawdopodobnie obejmuje wieloczynnikowe zmiany zarówno na poziomie genetycznym, jak i biochemicznym.65
Najistotniejsze mechanizmy patogenetyczne obejmują:
- Zaburzenie granicy między endometrium a miometrium
- Czynniki hormonalne, szczególnie hiperestrogenizm i oporność na progesteron
- Stany zapalne i dysregulację układu immunologicznego
- Zmiany genetyczne i epigenetyczne
- Urazy macicy związane z ciążą, porodem lub interwencjami chirurgicznymi6667
Lepsze zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw patogenezy adenomyozy stwarza możliwości opracowania ukierunkowanych terapii w celu złagodzenia objawów, wykraczających poza obecnie stosowane leki, które są w dużej mierze nieskuteczne.68
Rozszerzenie wiedzy o przyczynach adenomyozy może prowadzić do lepszych metod diagnostycznych i bardziej efektywnego leczenia, co ma kluczowe znaczenie dla poprawy jakości życia kobiet cierpiących na to schorzenie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.