Działania niepożądane
Wapnia chlorek dwuwodny

Działania niepożądane wapnia chlorku dwuwodnego – wprowadzenie

Wapnia chlorek dwuwodny (Calcii chloridum dihydricum) jest substancją powszechnie stosowaną w medycynie jako źródło jonów wapnia. Występuje w wielu produktach leczniczych, zarówno w postaci roztworów do wstrzykiwań, jak i składnik roztworów do dializy czy infuzji. Ze względu na swoje właściwości farmakologiczne może powodować różnorodne działania niepożądane, których znajomość jest niezbędna dla personelu medycznego stosującego preparaty zawierające tę substancję. Niniejszy artykuł szczegółowo opisuje potencjalne działania niepożądane związane ze stosowaniem wapnia chlorku dwuwodnego na podstawie danych z charakterystyk produktów leczniczych.¹

Mechanizm powstawania działań niepożądanych

Większość działań niepożądanych związanych z wapniem chlorkiem dwuwodnym wynika z jego działania farmakologicznego oraz drogi podania. Główne mechanizmy obejmują:²

• Bezpośrednie działanie drażniące na tkanki przy podaniu pozanaczyniowym
• Hiperkalcemia przy szybkim podaniu dożylnym lub przedawkowaniu
• Zwapnienie tkanek miękkich przy długotrwałym stosowaniu
• Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego związane ze zbyt szybkim podaniem dożylnym

^{3 4}

Działania niepożądane w zależności od drogi podania

Podanie dożylne

Przy dożylnym podawaniu preparatów zawierających wapnia chlorek dwuwodny mogą wystąpić następujące działania niepożądane:⁵

• Uczucie smaku kredy w ustach
• Uderzenia gorąca
• Rozszerzenie naczyń obwodowych
• Spadek ciśnienia tętniczego
• Zaburzenia rytmu serca
• Bradykardia lub tachykardia

⁶

Iniekcje domięśniowe i podskórne

Domięśniowe i podskórne podanie wapnia chlorku dwuwodnego wiąże się ze szczególnym ryzykiem wystąpienia działania drażniącego i jest przeciwwskazane ze względu na możliwość wystąpienia:⁷

• Martwicy tkanek
• Silnego bólu
• Zapalenia tkanki łącznej
• Zwapnienia tkanek miękkich

⁸

Pozajelitowe podanie preparatów

Podczas pozajelitowego stosowania soli wapnia mogą wystąpić następujące działania niepożądane:⁹

• Zwapnienia tkanek miękkich
• Podrażnienie żył
• Zakrzepica żylna
• Zapalenie żył postępujące od miejsca wkłucia

¹⁰

Hiperkalcemia i jej objawy

Hiperkalcemia jest jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem wapnia chlorku dwuwodnego. Podawanie dużych dawek soli wapnia może prowadzić do jej wystąpienia, a objawy obejmują:¹¹

• Utratę łaknienia
• Nudności
• Wymioty
• Zaparcia
• Bóle brzucha
• Osłabienie mięśni
• Zaburzenia psychiczne
• Wzmożone pragnienie
• Wielomocz
• Kamicę nerkową
• W ciężkich przypadkach: zaburzenia rytmu serca i śpiączkę

¹²

Hiperkalcemia może wystąpić również jako skutek kumulacji wapnia związanej z nieefektywnym oczyszczaniem krwi, spowodowanym np. zatkaniem błony dializacyjnej podczas ciągłej terapii nerkozastępczej.¹³

Działania niepożądane w układach narządowych

Układ sercowo-naczyniowy

W układzie sercowo-naczyniowym wapnia chlorek dwuwodny może powodować:¹⁴

• Tachykardię (niezbyt często)
• Niedociśnienie tętnicze (niezbyt często)
• Nadciśnienie tętnicze (niezbyt często)
• Niewydolność serca u pacjentów z zaburzeniami pracy serca lub z obrzękiem płuc
• Ucisk w klatce piersiowej
• Ból w klatce piersiowej

^{15 16}

Układ oddechowy

W układzie oddechowym mogą wystąpić:¹⁷

• Duszność (niezbyt często)
• Uczucie zatkania nosa
• Kaszel
• Kichanie
• Skurcz oskrzeli
• Trudności w oddychaniu

^{18 19}

Układ nerwowy

W układzie nerwowym mogą wystąpić:²⁰

• Zawroty głowy (niezbyt często)
• Uczucie niepokoju
• Napady drgawkowe wywołane zasadowicą związaną z podaniem mleczanów

^{21 22}

Układ pokarmowy

W układzie pokarmowym mogą wystąpić:²³

• Biegunka (niezbyt często)
• Zaparcia (niezbyt często)
• Nudności
• Wymioty
• Rozdęcie jamy brzusznej i uczucie pełności

^{24 25}

Układ moczowy i nerki

W układzie moczowym i nerkach mogą wystąpić:²⁶

• Azotemia
• Zaburzenia gospodarki elektrolitowej, np. hipokaliemia (bardzo często)
• Hipokalcemia (niezbyt często)
• Hiperkalcemia w połączeniu ze zwiększonym przyjmowaniem wapnia

^{27 28}

Zaburzenia metaboliczne

W zakresie metabolizmu mogą wystąpić:²⁹

• Zwiększone stężenie glukozy we krwi (często)
• Hiperlipidemia (często)
• Zwiększenie masy ciała
• Przewodnienie lub odwodnienie
• Hipokaliemia
• Hiperkalcemia
• Wtórna nadczynność przytarczyc z możliwymi zaburzeniami metabolizmu kostnego

^{30 31}

Reakcje nadwrażliwości

Preparaty zawierające wapnia chlorek dwuwodny mogą powodować reakcje nadwrażliwości, takie jak:³²

• Reakcje anafilaktyczne (sinica, wstrząs, niedotlenienie, świst krtaniowy, ucisk w gardle, hiperwentylacja, wymioty, nudności, parestezje w jamie ustnej, ból jamy ustnej i gardła, uogólniony obrzęk, nagłe zaczerwienienie, rumień, bladość)
• Reakcje rzekomoanafilaktyczne
• Reakcje nadwrażliwości (pokrzywka, ból głowy, tachykardia, kołatanie serca, niedociśnienie, nadciśnienie, przekrwienie, duszność, świszczący oddech, wysypka, świąd, jeżenie się włosów, zimne poty, bóle stawów, bóle mięśni, uczucie pieczenia, ból w klatce piersiowej, dyskomfort w klatce piersiowej, osłabienie, złe samopoczucie, obrzęk obwodowy, gorączka, dreszcze, zwiększenie częstości oddechów)

³³

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

W zakresie wątroby i dróg żółciowych mogą wystąpić:³⁴

• Hiperamonemia
• Niewydolność wątroby
• Marskość wątroby
• Zwłóknienie wątroby
• Cholestaza
• Stłuszczenie wątroby
• Zapalenie pęcherzyka żółciowego
• Kamica pęcherzyka żółciowego

³⁵

Działania niepożądane związane z miejscem podania

W miejscu podania mogą wystąpić:³⁶

• Zator w miejscu podania infuzji
• Zapalenie żyły w miejscu podania
• Ból w miejscu podania
• Rumień w miejscu podania
• Zwiększona ciepłota w miejscu podania
• Obrzęk w miejscu podania
• Stwardnienie w miejscu podania
• Zakażenie w miejscu podania
• Wynaczynienie

^{37 38}

Działania niepożądane w badaniach diagnostycznych

W badaniach diagnostycznych mogą wystąpić:³⁹

• Zwiększenie stężenia bilirubiny
• Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych
• Rozcieńczenie składników krwi np. czynników krzepnięcia i innych białek osocza
• Zmniejszenie hematokrytu

^{40 41}

Tabela działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia zestawienie działań niepożądanych związanych z wapnia chlorkiem dwuwodnym wraz z ich częstością występowania według dostępnych danych z charakterystyk produktów leczniczych.

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych należy:⁴²

• Natychmiast przerwać infuzję/podawanie preparatu
• Ocenić stan pacjenta
• Zastosować odpowiednie leczenie
• W razie potrzeby zachować pozostałą część roztworu do badań
• W przypadku ciężkich reakcji anafilaktycznych wdrożyć standardowe postępowanie ratunkowe

⁴³

W przypadku przedawkowania i wystąpienia objawów hiperkalcemii należy:⁴⁴

• Przerwać podawanie wapnia
• Monitorować poziom wapnia w surowicy
• W ciężkich przypadkach zastosować leczenie przeciwdziałające hiperkalcemii (nawodnienie, diureza pętlowa, kalcytonina, bifosfoniany)
• Monitorować funkcje życiowe i pracę serca

Szczególne grupy pacjentów

Szczególną ostrożność należy zachować przy stosowaniu preparatów zawierających wapnia chlorek dwuwodny u następujących grup pacjentów:⁴⁵

• Pacjenci z zaburzeniami pracy serca lub obrzękiem płuc
• Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek
• Pacjenci z hiperkalcemią lub hiperkalciurią
• Pacjenci przyjmujący glikozydy nasercowe
• Pacjenci z kamicą nerkową w wywiadzie

⁴⁶

Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁴⁷