Działania niepożądane
Temozolomid

Temozolomid, lek alkilujący stosowany głównie w terapii glejaków złośliwych, charakteryzuje się szerokim spektrum działań niepożądanych, z których najistotniejsze klinicznie są zaburzenia hematologiczne, zwłaszcza mielosupresja. W badaniach klinicznych u pacjentów z nawrotowym glejakiem odnotowano neutropenię i trombocytopenię stopnia 3 i 4 odpowiednio u 17% i 19% chorych, co prowadziło do hospitalizacji i/lub przerwania leczenia u 4% i 8% pacjentów. Mielosupresja pojawia się zwykle w pierwszych cyklach terapii, z maksymalnym nasileniem między dniem 21 a 28, i ustępuje w ciągu 1-2 tygodni bez tendencji do kumulacji. Profil bezpieczeństwa obejmuje także bardzo często występujące zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, biegunka, zaparcia), działania niepożądane ze strony układu nerwowego (drgawki, niedowład połowiczy, afazja, bóle głowy) oraz zmęczenie jako najczęstsze działanie ogólne. Dawkowanie temozolomidu jest elastyczne, dostępne w kapsułkach o zawartości 5 mg do 250 mg, co umożliwia indywidualne dostosowanie terapii.

  1. Działania niepożądane temozolomidu – wprowadzenie
  2. Profil bezpieczeństwa temozolomidu
  3. Klasyfikacja działań niepożądanych temozolomidu
  4. Szczegółowe działania niepożądane temozolomidu według układów narządowych
    1. Zaburzenia krwi i układu chłonnego
    2. Różnice w występowaniu działań niepożądanych między płciami
    3. Zaburzenia żołądka i jelit
    4. Zaburzenia układu nerwowego
    5. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej
    6. Zaburzenia oka i błędnika
    7. Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania
  5. Szczegółowe zestawienie działań niepożądanych temozolomidu
  6. Działania niepożądane u pacjentów z nowo zdiagnozowanym glejakiem wielopostaciowym
    1. Wyniki badań laboratoryjnych
  7. Działania niepożądane u pacjentów z glejakiem złośliwym wykazującym wznowę lub progresję
    1. Wyniki badań laboratoryjnych
  8. Działania niepożądane u dzieci i młodzieży
  9. Monitorowanie działań niepożądanych i postępowanie w przypadku ich wystąpienia
    1. Monitorowanie zaburzeń hematologicznych
    2. Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych
    3. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane temozolomidu – wprowadzenie

Temozolomid jest lekiem przeciwnowotworowym z grupy leków alkilujących, stosowanym głównie w terapii glejaków złośliwych. Jak każdy lek cytostatyczny, temozolomid charakteryzuje się określonym profilem działań niepożądanych, które mogą wystąpić w trakcie terapii. Znajomość potencjalnych działań niepożądanych jest kluczowa dla prowadzenia skutecznego i bezpiecznego leczenia pacjentów onkologicznych. Lek ten jest dostępny w postaci kapsułek twardych w różnych dawkach (5 mg, 20 mg, 100 mg, 140 mg, 180 mg, 250 mg), co pozwala na indywidualne dostosowanie dawkowania.1

Profil bezpieczeństwa temozolomidu

W badaniach klinicznych najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi temozolomidu były zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, zaparcia), jadłowstręt, bóle głowy, zmęczenie, drgawki oraz wysypka. Istotnym aspektem profilu bezpieczeństwa są również odchylenia w parametrach hematologicznych (stopnia 3. i 4.), które raportowano często u pacjentów przyjmujących ten lek.2

U pacjentów z glejakiem wykazującym wznowę lub progresję, nudności (43%) i wymioty (36%) najczęściej osiągały stopień 1 lub 2 (0-5 epizodów wymiotów w ciągu 24 godzin) i zazwyczaj miały charakter samoograniczający się lub były łatwo kontrolowane standardowym leczeniem przeciwwymiotnym. Ciężkie nudności i wymioty odnotowano u 4% pacjentów.3

Klasyfikacja działań niepożądanych temozolomidu

Działania niepożądane temozolomidu sklasyfikowano według układów narządowych oraz częstości występowania. Klasyfikacja częstości obejmuje następujące kategorie:4

  • Bardzo często: ≥1/10 (więcej niż 1 przypadek na 10 pacjentów)
  • Często: ≥1/100 do <1/10 (1-10 przypadków na 100 pacjentów)
  • Niezbyt często: ≥1/1000 do <1/100 (1-10 przypadków na 1000 pacjentów)
  • Rzadko: ≥1/10 000 do <1/1000 (1-10 przypadków na 10 000 pacjentów)
  • Bardzo rzadko: <1/10 000 (mniej niż 1 przypadek na 10 000 pacjentów)
  • Częstość nieznana: nie może być określona na podstawie dostępnych danych

5

Szczegółowe działania niepożądane temozolomidu według układów narządowych

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Mielosupresja stanowi jedno z najbardziej istotnych działań niepożądanych temozolomidu i jest znanym działaniem toksycznym ograniczającym dawkę większości leków cytotoksycznych. U pacjentów leczonych temozolomidem często obserwowano neutropenię i trombocytopenię.6

W kontekście zaburzeń hematologicznych zgłaszano następujące działania niepożądane:7

W przypadku glejaka złośliwego wykazującego wznowę lub progresję, trombocytopenia i neutropenia stopnia 3 lub 4 występowały odpowiednio u 19% i 17% pacjentów. Powikłania te prowadziły do hospitalizacji i/lub przerwania leczenia temozolomidem odpowiednio u 8% i 4% pacjentów.8

Mielosupresja zwykle występowała w pierwszych kilku cyklach leczenia, z największym nasileniem (nadir) między dniem 21 a dniem 28, i zazwyczaj ustępowała szybko, w ciągu 1-2 tygodni. Nie stwierdzono skłonności do kumulowania się mielosupresji. Wystąpienie trombocytopenii zwiększa ryzyko krwawień, natomiast wystąpienie neutropenii lub leukopenii zwiększa ryzyko infekcji.9

Różnice w występowaniu działań niepożądanych między płciami

Analizy farmakokinetyczne w populacjach badań klinicznych wykazały różnice w częstości występowania hematologicznych działań niepożądanych między kobietami a mężczyznami. U kobiet, w porównaniu do mężczyzn, w pierwszym cyklu terapii obserwowano większą częstość występowania neutropenii 4. stopnia (całkowita liczba granulocytów obojętnochłonnych – ANC < 0,5 x 10⁹/l) – 12% u kobiet wobec 5% u mężczyzn, oraz trombocytopenii (<20 x 10⁹/l) – 9% u kobiet wobec 3% u mężczyzn.10

Według danych dotyczących 400 pacjentów z nawrotowym glejakiem, neutropenia 4. stopnia wystąpiła u 8% kobiet w porównaniu do 4% u mężczyzn, a trombocytopenia 4. stopnia – u 8% kobiet wobec 3% u mężczyzn w czasie pierwszego cyklu terapii. W badaniu z udziałem 288 pacjentów z nowo rozpoznanym glejakiem wielopostaciowym, neutropenia 4. stopnia wystąpiła u 3% kobiet w porównaniu do 0% u mężczyzn, a trombocytopenia 4. stopnia – u 1% kobiet wobec 0% u mężczyzn w pierwszym cyklu terapii.11

Zaburzenia żołądka i jelit

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe są bardzo często zgłaszanymi działaniami niepożądanymi podczas terapii temozolomidem. Obejmują one:12

  • Bardzo często występujące: biegunka, zaparcie, nudności, wymioty
  • Często występujące: zapalenie jamy ustnej, ból brzucha, dyspepsja, zaburzenia połykania
  • Niezbyt często występujące: uczucie pełności w brzuchu, nietrzymanie kału, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, guzki krwawicze, suchość w jamie ustnej

Zaburzenia układu nerwowego

Bardzo często zgłaszanymi działaniami niepożądanymi ze strony układu nerwowego są drgawki, niedowład połowiczy, afazja/dysfazja oraz bóle głowy. Często występują również:13

  • Bardzo często występujące: drgawki, niedowład połowiczy, afazja/dysfazja, ból głowy
  • Często występujące: ataksja, zaburzenia równowagi, zaburzenia zdolności poznawczej, zaburzenia koncentracji, zmniejszenie świadomości, zawroty głowy, zmniejszenie wrażliwości na dotyk, zaburzenia pamięci, zaburzenia neurologiczne, neuropatia, parastezje, senność, zaburzenia mowy, zaburzenia smaku, drżenia
  • Niezbyt często występujące: stan padaczkowy, porażenie połowicze, zaburzenia pozapiramidowe, omamy węchowe, zaburzenia chodzenia, nadwrażliwość na dotyk, zaburzenia czucia, zaburzenia koordynacji

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

W zakresie skóry i tkanki podskórnej najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi są:14

Zaburzenia oka i błędnika

Działania niepożądane dotyczące narządu wzroku i słuchu obejmują:1516

  • Zaburzenia oka:
    • Często występujące: zaniewidzenie połowicze, zamglone widzenie, zaburzenia widzenia, ubytki w polu widzenia, diplopia, ból gałki ocznej
    • Niezbyt często występujące: zmniejszenie ostrości wzroku, suchość gałki ocznej
  • Zaburzenia ucha i błędnika:
    • Często występujące: głuchota, zawroty głowy, szumy uszne, ból ucha
    • Niezbyt często występujące: zaburzenia słuchu, nadwrażliwość na dźwięki, zapalenie ucha środkowego

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym ogólnym jest zmęczenie. Dodatkowo raportowano:17

  • Bardzo często występujące: zmęczenie
  • Często występujące: gorączka, objawy grypopodobne, astenia, złe samopoczucie, ból, obrzęk, obrzęk obwodowy
  • Niezbyt często występujące: pogorszenie stanu ogólnego, dreszcze, obrzęk twarzy, przebarwienie języka, pragnienie, choroby zębów

Szczegółowe zestawienie działań niepożądanych temozolomidu

Poniższa tabela zawiera szczegółowe zestawienie działań niepożądanych temozolomidu, sklasyfikowanych według układów narządowych oraz częstości występowania:

Układ narządowy Bardzo często (≥1/10) Często (≥1/100 do <1/10) Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) Rzadko lub częstość nieznana
Zakażenia i zarażenia pasożytnicze – Zakażenia, półpasiec, zapalenie gardła, kandydoza jamy ustnej Zakażenia oportunistyczne (w tym zapalenie płuc wywołane przez PCP), posocznica, opryszczkowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zakażenie wirusem CMV, reaktywacja zakażenia wirusem CMV, reaktywacja zakażeń wirusowych (HBV, HSV) –
Nowotwory łagodne, złośliwe i nieokreślone – – Zespół mielodysplastyczny, nowotwory złośliwe wtórne, w tym białaczka szpikowa –
Zaburzenia krwi i układu chłonnego – Gorączka neutropeniczna, neutropenia, trombocytopenia, limfopenia, leukopenia, niedokrwistość Długotrwała pancytopenia, niedokrwistość aplastyczna, pancytopenia, wybroczyny –
Zaburzenia układu immunologicznego – Reakcje alergiczne Reakcje anafilaktyczne –
Zaburzenia endokrynologiczne – Objawy przypominające zespół Cushinga Moczówka prosta –
Zaburzenia metabolizmu i odżywiania Jadłowstręt Hiperglikemia Hipokaliemia, zwiększenie aktywności fosfatazy alkalicznej –
Zaburzenia psychiczne – Pobudzenie, amnezja, depresja, lęk, dezorientacja, bezsenność Zaburzenia zachowania, labilność emocjonalna, omamy, apatia –
Zaburzenia układu nerwowego Drgawki, niedowład połowiczy, afazja/dysfazja, ból głowy Ataksja, zaburzenia równowagi, zaburzenia poznawcze, zaburzenia koncentracji, zmniejszenie świadomości, zawroty głowy, zaburzenia czucia, zaburzenia pamięci, neuropatia, parastezje, senność, zaburzenia mowy, zaburzenia smaku, drżenia Stan padaczkowy, porażenie połowicze, zaburzenia pozapiramidowe, omamy węchowe, zaburzenia chodzenia, zaburzenia czucia, zaburzenia koordynacji –
Zaburzenia oka – Zaniewidzenie połowicze, zamglone widzenie, zaburzenia widzenia, ubytki w polu widzenia, diplopia, ból gałki ocznej Zmniejszenie ostrości wzroku, suchość gałki ocznej –
Zaburzenia ucha i błędnika – Głuchota, zawroty głowy, szumy uszne, ból ucha Zaburzenia słuchu, nadwrażliwość na dźwięki, zapalenie ucha środkowego –
Zaburzenia serca – – Kołatanie serca –
Zaburzenia naczyniowe – Krwotok, zator tętnicy płucnej, zakrzepica żył głębokich, nadciśnienie Krwotok mózgowy, nagłe zaczerwienienie, uderzenia gorąca –
Zaburzenia układu oddechowego – Zapalenie płuc, duszność, zapalenie zatok, zapalenie oskrzeli, kaszel, zakażenie górnych dróg oddechowych Niewydolność oddechowa –
Zaburzenia żołądka i jelit Biegunka, zaparcie, nudności, wymioty Zapalenie jamy ustnej, ból brzucha, dyspepsja, zaburzenia połykania Uczucie pełności w brzuchu, nietrzymanie kału, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, guzki krwawicze, suchość w jamie ustnej –
Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych – – Niewydolność wątroby, uszkodzenie wątroby, zapalenie wątroby, cholestaza, hiperbilirubinemia –
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej Wysypka, łysienie Rumień, suchość skóry, świąd Martwica toksyczno-rozpływna naskórka, zespół Stevensa-Johnsona, obrzęk naczynioruchowy, rumień wielopostaciowy, erytrodermia, złuszczenie skóry, nadwrażliwość na światło, pokrzywka, osutka, zapalenie skóry, nasilona potliwość, zaburzenia pigmentacji Polekowa reakcja z eozynofilią i objawami ogólnymi (DRESS)
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe – Miopatia, słabość mięśni, ból stawów, ból pleców, ból kostno-mięśniowy, ból mięśni – –
Zaburzenia nerek i dróg moczowych – Zwiększenie częstości oddawania moczu, nietrzymanie moczu Dyzuria –
Zaburzenia układu rozrodczego i piersi – – – Krwawienie z pochwy, menorrhagia, brak miesiączki, zapalenie pochwy, ból piersi, impotencja
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania Zmęczenie Gorączka, objawy grypopodobne, astenia, złe samopoczucie, ból, obrzęk, obrzęk obwodowy Pogorszenie stanu ogólnego, dreszcze, obrzęk twarzy, przebarwienie języka, pragnienie, choroby zębów –
Badania diagnostyczne – Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych, zwiększenie masy ciała, zmniejszenie masy ciała Zwiększenie aktywności gammaglutamylotransferazy –
Urazy, zatrucia i powikłania po zabiegach – Uszkodzenia spowodowane promieniowaniem – –

18

Działania niepożądane u pacjentów z nowo zdiagnozowanym glejakiem wielopostaciowym

Wyniki badań laboratoryjnych

U pacjentów z nowo zdiagnozowanym glejakiem wielopostaciowym obserwowano mielosupresję (neutropenię i trombocytopenię), która jest znanym działaniem toksycznym ograniczającym dawkę większości leków cytotoksycznych, w tym temozolomidu. Po zsumowaniu zaburzeń wyników laboratoryjnych i zdarzeń niepożądanych występujących w okresie leczenia skojarzonego i monoterapii stwierdzono, że zaburzenia liczby granulocytów obojętnochłonnych w stopniu 3. i 4., w tym neutropenia, wystąpiły u 8% pacjentów. Zaburzenia liczby trombocytów w stopniu 3. i 4., w tym trombocytopenia, wystąpiły u 14% pacjentów otrzymujących temozolomid.19

Działania niepożądane u pacjentów z glejakiem złośliwym wykazującym wznowę lub progresję

Wyniki badań laboratoryjnych

Trombocytopenia i neutropenia stopnia 3 lub 4 występowały odpowiednio u 19% i 17% pacjentów leczonych z powodu glejaka złośliwego. Te zaburzenia hematologiczne prowadziły do hospitalizacji i/lub przerwania leczenia temozolomidem odpowiednio u 8% i 4% pacjentów.20

Mielosupresja w przypadku nawrotowego glejaka zwykle występowała w ciągu pierwszych kilku cykli leczenia, z największym nasileniem (nadir) między dniem 21 a 28 cyklu. Ustępowała szybko, zazwyczaj w ciągu 1-2 tygodni. Nie stwierdzono tendencji do kumulacji efektu mielosupresyjnego.21

Działania niepożądane u dzieci i młodzieży

Temozolomid badano u dzieci i młodzieży (w wieku 3-18 lat) z nawracającym glejakiem pnia mózgu lub nawracającym wysoko złośliwym gwiaździakiem, stosując schemat dawkowania obejmujący podawanie leku codziennie przez 5 dni co 28 dni. Chociaż dostępne dane są ograniczone, można przypuszczać, że tolerancja leku u dzieci jest podobna jak u pacjentów dorosłych. Nie określono bezpieczeństwa stosowania temozolomidu u dzieci poniżej 3 roku życia.22

Monitorowanie działań niepożądanych i postępowanie w przypadku ich wystąpienia

Monitorowanie zaburzeń hematologicznych

Ze względu na ryzyko wystąpienia mielosupresji, konieczne jest regularne monitorowanie parametrów morfologii krwi u pacjentów leczonych temozolomidem. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów otrzymujących jednocześnie inne leki mielosupresyjne. Wystąpienie trombocytopenii może zwiększać ryzyko krwawień, a wystąpienie neutropenii lub leukopenii może zwiększać ryzyko infekcji.23

Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania leku. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem właściwych instytucji.24

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 11.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl