Właściwości farmakodynamiczne
Jad żmii zygzakowatej

Jad żmii zygzakowatej – ogólna charakterystyka

Jad żmii zygzakowatej (Vipera berus berus L.) stanowi złożoną mieszaninę biologicznie aktywnych związków, która znajduje zastosowanie w medycynie jako substancja o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym. W preparacie Viprosal B występuje w stężeniu 0,05 j.m. na gram maści i stanowi główną substancję czynną produktu leczniczego. ^{1 2}

Skład biochemiczny jadu żmii zygzakowatej

Jad żmii zygzakowatej charakteryzuje się złożoną kompozycją składników, wśród których zidentyfikowano liczne aktywne biologicznie białka i peptydy. Do najważniejszych enzymów obecnych w jadzie należą: ³

• Fosfolipaza – enzym katalizujący hydrolizę wiązań estrowych w fosfolipidach
• Fosfodiesteraza – enzym odpowiedzialny za degradację wiązań fosfodiesterowych
• Hialuronidaza – enzym rozkładający kwas hialuronowy, składnik macierzy pozakomórkowej

⁴

Oprócz wymienionych enzymów, w jadzie żmii zygzakowatej występują również peptydy o specyficznych właściwościach biologicznych. Do ich najważniejszych efektów należy zdolność do: ⁵

• Wywoływania hemolizy – procesu niszczenia błon erytrocytów
• Zwiększania przepuszczalności naczyń włosowatych – co wpływa na mikrokrążenie
• Oddziaływania na procesy krzepnięcia krwi – modulacja kaskady krzepnięcia

⁶

Mechanizm działania jadu żmii zygzakowatej

Działanie miejscowe

Jad żmii zygzakowatej podany miejscowo w formie maści (np. Viprosal B) wykazuje wielokierunkowe działanie terapeutyczne. Przede wszystkim działa drażniąco na zakończenia nerwowe w skórze oraz tkanki podskórne, co prowadzi do lokalnego zwiększenia ukrwienia oraz powstania łagodnego odczynu zapalnego o charakterze terapeutycznym. ⁷

Lokalne drażnienie wywołane przez jad powoduje istotne zmiany fizjologiczne obejmujące selektywne modyfikacje w ukrwieniu i zaopatrzeniu w substancje odżywcze narządów wewnętrznych, które są unerwione przez ten sam odcinek kręgowy co obszar poddany działaniu jadu. Jest to klasyczny przykład działania na zasadzie segmentarnej organizacji układu nerwowego. ⁸

Działanie przeciwbólowe

Jad żmii zygzakowatej wykazuje wielokierunkowe działanie przeciwbólowe. Mechanizm tego działania obejmuje: ⁹

• Bezpośrednie działanie analgetyczne na zakończenia nerwowe w miejscu aplikacji
• Pośrednie działanie przeciwbólowe poprzez aktywację endogennych mechanizmów przeciwbólowych

¹⁰

Szczególnie istotny jest mechanizm działania przeciwbólowego oparty na aktywacji systemu antynocyceptywnego. Podrażnienie wywołane przez jad żmii stymuluje odpowiedni odcinek kręgowy do uruchomienia endogennych mechanizmów przeciwbólowych, które zapobiegają transmisji sygnałów bólowych do kory mózgowej. Efektem tego procesu jest blokowanie odczuwania bólu na poziomie ośrodkowego układu nerwowego. ¹¹

Działanie immunomodulujące

Po wchłonięciu przez skórę, jad żmii zygzakowatej aktywuje mechanizmy obronne organizmu. Działanie to może obejmować stymulację odpowiedzi immunologicznej, mobilizację komórek układu odpornościowego oraz modulację procesów zapalnych. ¹²

Zastosowanie kliniczne jadu żmii zygzakowatej

Ze względu na swoje właściwości farmakodynamiczne, jad żmii zygzakowatej znalazł zastosowanie w leczeniu miejscowym dolegliwości bólowych układu mięśniowo-szkieletowego. Produkt Viprosal B, zawierający jad żmii jako główną substancję czynną, jest klasyfikowany w grupie farmakoterapeutycznej leków do stosowania miejscowego w bólach stawów i mięśni (kod ATC: M02AX10). ¹³

Warto zauważyć, że w preparacie Viprosal B jad żmii zygzakowatej występuje w kombinacji z innymi substancjami czynnymi: kamforą racemiczną (30 mg/g), olejkiem terpentynowym z sosny nadmorskiej (30 mg/g) oraz kwasem salicylowym (10 mg/g). Substancje te uzupełniają i potencjalizują działanie jadu, wspólnie odpowiadając za efekt terapeutyczny produktu. ¹⁴

Synergistyczne działanie jadu żmii z innymi składnikami

W preparacie Viprosal B obserwuje się synergistyczne działanie jadu żmii zygzakowatej z pozostałymi substancjami czynnymi. Wszystkie składniki przyczyniają się do wywoływania kontrolowanego, miejscowego odczynu zapalnego o charakterze terapeutycznym, który stanowi podstawę działania przeciwbólowego i przeciwzapalnego produktu. ¹⁵

Efekt synergistyczny wszystkich składników preparatu Viprosal B prowadzi do osiągnięcia zamierzonego działania terapeutycznego, którego nie udałoby się uzyskać przy zastosowaniu każdego ze składników osobno. Dotyczy to zarówno bezpośredniego działania miejscowego (drażniące, przeciwbólowe), jak i oddziaływania na poziomie układu nerwowego (aktywacja systemu antynocyceptywnego). ¹⁶