Działania niepożądane
Fenoksymetylopenicylina

Fenoksymetylopenicylina (penicylina V), stosowana doustnie w preparatach Ospen i Polcylin, wykazuje profil działań niepożądanych obejmujący głównie zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, wymioty, ból brzucha) oraz reakcje alergiczne skórne (pokrzywka, wysypka, świąd), które występują u około 5% pacjentów. Rzadziej obserwuje się poważne reakcje alergiczne, takie jak wstrząs anafilaktyczny, obrzęk naczynioruchowy i obrzęk krtani, a także agranulocytozę, która może prowadzić do ciężkich infekcji. Długotrwałe stosowanie może skutkować parestezjami oraz rzekomobłoniastym zapaleniem jelita grubego wywołanym przez Clostridioides difficile, stanowiącym powikłanie zagrażające życiu. Zaburzenia hematologiczne, takie jak eozynofilia, małopłytkowość, neutropenia, leukopenia, niedokrwistość hemolityczna oraz dodatni test Coombsa, występują bardzo rzadko, podobnie jak hepatotoksyczność (zapalenie wątroby, żółtaczka cholestatyczna) i nefropatia (w tym śródmiąższowe zapalenie nerek).

  1. Działania niepożądane fenoksymetylopenicyliny
    1. Najczęstsze działania niepożądane
  2. Potencjalnie zagrażające życiu działania niepożądane
    1. Specyficzne zagrożenia przy dłuższym stosowaniu
  3. Systematyczny przegląd działań niepożądanych
    1. Zaburzenia krwi i układu chłonnego
    2. Zaburzenia układu immunologicznego
    3. Zaburzenia układu nerwowego
    4. Zaburzenia żołądka i jelit
    5. Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych
    6. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej
    7. Zaburzenia nerek i dróg moczowych
    8. Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe
    9. Zaburzenia ogólne
  4. Tabela działań niepożądanych
  5. Szczególne grupy ryzyka
  6. Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych
    1. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane fenoksymetylopenicyliny

Fenoksymetylopenicylina (penicylina V), substancja czynna zawarta w produktach leczniczych Ospen i Polcylin, może wywoływać szereg działań niepożądanych. Występowanie tych działań zależy od wielu czynników, w tym indywidualnej wrażliwości pacjenta, dawki leku i czasu trwania terapii. Należy podkreślić, że działania niepożądane tej penicyliny po podaniu doustnym występują znacznie rzadziej niż po podaniu pozajelitowym (parenteralnym), jednak ich spektrum może być podobne.1

Najczęściej obserwowane działania niepożądane fenoksymetylopenicyliny obejmują objawy ze strony przewodu pokarmowego oraz reakcje nadwrażliwości, które mogą wystąpić u około 5% wszystkich pacjentów.23

Najczęstsze działania niepożądane

Najczęściej obserwowane działania niepożądane fenoksymetylopenicyliny to:

  • Zaburzenia żołądka i jelit – występują często i obejmują: nudności, biegunkę, wymioty, ból brzucha i uczucie pełności w żołądku45
  • Reakcje alergiczne skórne – często występują pokrzywka, wysypka rumieniowa lub odropodobna, świąd67

Potencjalnie zagrażające życiu działania niepożądane

Szczególnie niebezpieczne działania niepożądane fenoksymetylopenicyliny stanowią ciężkie reakcje alergiczne, które mogą mieć gwałtowny przebieg i zagrażać życiu pacjenta. Należą do nich:8

  • Wstrząs anafilaktyczny – rzadko występująca, ale potencjalnie śmiertelna reakcja, która może prowadzić do zapaści910
  • Obrzęk naczynioruchowy i obrzęk krtani – rzadkie, ale bezpośrednio zagrażające życiu reakcje alergiczne1112
  • Agranulocytoza – bardzo rzadko występujące, ale poważne zaburzenie hematologiczne, które może prowadzić do ciężkich infekcji zagrażających życiu1314

Specyficzne zagrożenia przy dłuższym stosowaniu

W trakcie długotrwałego leczenia fenoksymetylopenicyliną mogą wystąpić dodatkowe działania niepożądane:15

  • Parestezje – zaburzenia czucia objawiające się drętwieniem, mrowieniem lub uczuciem mrowienia
  • Rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego – choroba związana z nadmiernym rozwojem bakterii Clostridioides difficile, która może wystąpić po stosowaniu antybiotyków, w tym fenoksymetylopenicyliny. Zagrażające życiu powikłanie wymagające natychmiastowego leczenia.1617

Systematyczny przegląd działań niepożądanych

Poniżej przedstawiono szczegółowy przegląd działań niepożądanych fenoksymetylopenicyliny według układów i narządów, wraz z częstością ich występowania.

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Zaburzenia hematologiczne stanowią rzadkie, ale poważne działania niepożądane fenoksymetylopenicyliny:

Zaburzenia układu immunologicznego

Reakcje immunologiczne mogą mieć różne nasilenie, od łagodnych do zagrażających życiu:

Warto zauważyć, że u pacjentów z chorobami grzybiczymi może wystąpić reakcja uczuleniowa wywołana alergią na produkty metabolizmu grzybów skórnych, które mają strukturę podobną do penicyliny.28

Zaburzenia układu nerwowego

Fenoksymetylopenicylina może powodować zaburzenia neurologiczne, szczególnie w określonych okolicznościach:

  • Niezbyt często: neuropatia (głównie przy podawaniu pozajelitowym w dużych dawkach)29
  • Niezbyt często: objawy toksyczne dla ośrodkowego układu nerwowego, w tym drgawki (szczególnie po zastosowaniu dużych dawek lub u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek)30
  • Podczas długotrwałego stosowania mogą wystąpić parestezje31

Zaburzenia żołądka i jelit

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe są jednymi z najczęstszych działań niepożądanych fenoksymetylopenicyliny:

Szczególnie ważne jest monitorowanie wystąpienia biegunki podczas stosowania fenoksymetylopenicyliny, gdyż może to wskazywać na rozwój rzekomobłoniastego zapalenia okrężnicy, które wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.38

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Hepatotoksyczność fenoksymetylopenicyliny występuje bardzo rzadko:

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Skórne reakcje niepożądane fenoksymetylopenicyliny mają różne nasilenie:

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Zaburzenia nerkowe mogą wystąpić w określonych okolicznościach:

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

  • Niezbyt często: bóle stawów49

Zaburzenia ogólne

  • Niezbyt często: gorączka50

Tabela działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia zestawienie działań niepożądanych fenoksymetylopenicyliny wraz z ich częstością występowania i opisem:

Klasyfikacja układów i narządów Działanie niepożądane Częstość występowania Opis
Zakażenia i zarażenia pasożytnicze Rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego Rzadko Ciężkie powikłanie spowodowane nadmiernym wzrostem bakterii Clostridioides difficile, objawiające się biegunką, bólem brzucha, gorączką; stan wymagający natychmiastowego leczenia
Zaburzenia krwi i układu chłonnego Eozynofilia Niezbyt często Zwiększona liczba eozynofilów we krwi, często związana z reakcją alergiczną
Niedokrwistość hemolityczna Bardzo rzadko Rozpad krwinek czerwonych prowadzący do anemii
Małopłytkowość Bardzo rzadko Obniżona liczba płytek krwi zwiększająca ryzyko krwawień
Neutropenia / Leukopenia Bardzo rzadko Zmniejszenie liczby białych krwinek, zwiększające podatność na infekcje
Agranulocytoza Bardzo rzadko Brak granulocytów, prowadzący do ciężkich infekcji zagrażających życiu
Zaburzenia krzepnięcia Bardzo rzadko Wydłużenie czasu krwawienia i zaburzenia czynności płytek krwi
Dodatni bezpośredni test Coombsa Bardzo rzadko Wynik badania wskazujący na obecność przeciwciał na powierzchni erytrocytów
Zaburzenia układu immunologicznego Reakcje alergiczne (skórne) Często Wysypki, świąd, pokrzywka
Ciężkie reakcje alergiczne Rzadko Obrzęk naczynioruchowy, obrzęk krtani, anafilaksja
Zespół choroby posurowiczej Rzadko Gorączka, dreszcze, bóle stawów, obrzęk, uczucie wyczerpania
Wstrząs anafilaktyczny, reakcje rzekomoanafilaktyczne Częstość nieznana Zapaść, astma oskrzelowa, plamica, objawy żołądkowo-jelitowe
Zaburzenia układu nerwowego Neuropatia Niezbyt często Głównie przy podawaniu pozajelitowym w dużych dawkach
Objawy toksyczne dla OUN Niezbyt często Drgawki, szczególnie po dużych dawkach lub u pacjentów z niewydolnością nerek
Parestezje Częstość nieznana Drętwienie, mrowienie – występuje podczas długotrwałego stosowania
Zaburzenia żołądka i jelit Nudności, biegunka Często Najczęstsze zaburzenia żołądkowo-jelitowe
Wymioty, ból brzucha, uczucie pełności w żołądku Często Mogą ustąpić po przyjmowaniu leku z posiłkiem
Zapalenie jamy ustnej, zapalenie języka, niestrawność Niezbyt często Mogą być związane z nadkażeniem drożdżakami
Ból w jamie ustnej Rzadko Może być związany z zapaleniem błony śluzowej
Czarny włochaty język Rzadko Przerost brodawek języka z czarnym zabarwieniem
Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych Zapalenie wątroby i żółtaczka cholestatyczna Bardzo rzadko Objawia się zażółceniem skóry i białkówek oczu, świądem, bólem w prawym podżebrzu
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej Pokrzywka, wysypka, świąd Często Najczęstsze skórne reakcje alergiczne
Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, zapalenie języka Często Bolesność i zaczerwienienie błon śluzowych
Złuszczające zapalenie skóry Rzadko Ciężka reakcja skórna z łuszczeniem naskórka
Rumień wielopostaciowy Częstość nieznana Charakterystyczne zmiany skórne „tarczy strzelniczej”
Zaburzenia nerek i dróg moczowych Nefropatia Niezbyt często Głównie przy podawaniu pozajelitowym w dużych dawkach
Śródmiąższowe zapalenie nerek Bardzo rzadko Może objawiać się gorączką, bólem w okolicy lędźwiowej, zmianami w moczu
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe Bóle stawów Niezbyt często Mogą być częścią zespołu choroby posurowiczej
Zaburzenia ogólne Gorączka Niezbyt często Może być objawem reakcji alergicznej

Szczególne grupy ryzyka

Niektóre grupy pacjentów są narażone na zwiększone ryzyko wystąpienia działań niepożądanych fenoksymetylopenicyliny:

  • Pacjenci z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek – zwiększone ryzyko objawów toksyczności dla ośrodkowego układu nerwowego, w tym drgawek51
  • Pacjenci z chorobami grzybiczymi – zwiększone ryzyko reakcji alergicznych52
  • Pacjenci przyjmujący duże dawki fenoksymetylopenicyliny – zwiększone ryzyko neuropatii i nefropatii53
  • Pacjenci długotrwale stosujący fenoksymetylopenicylinę – zwiększone ryzyko parestezji54

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Istotne jest monitorowanie pacjentów pod kątem wystąpienia działań niepożądanych podczas terapii fenoksymetylopenicyliną. W przypadku pojawienia się ciężkich reakcji niepożądanych należy natychmiast przerwać leczenie i zastosować odpowiednie postępowanie terapeutyczne.55

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu, zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych fenoksymetylopenicyliny jest bardzo ważne, ponieważ umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania tego produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.56

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 13.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl