Właściwości farmakokinetyczne
Benzokaina

Właściwości farmakokinetyczne benzokainy

Benzokaina to substancja czynna o działaniu miejscowo znieczulającym, stosowana w różnych postaciach farmaceutycznych, w tym w tabletkach do ssania, płynach do stosowania w jamie ustnej, żelach i zawiesinach na skórę. Jej farmakokinetyka charakteryzuje się specyficznym profilem wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu i eliminacji, co ma kluczowe znaczenie dla skuteczności i bezpieczeństwa stosowania produktów zawierających tę substancję.¹

Wchłanianie

Benzokaina charakteryzuje się niską rozpuszczalnością w wodzie, co bezpośrednio wpływa na jej ograniczone wchłanianie. Po miejscowym podaniu na błony śluzowe lub skórę wchłanianie benzokainy do krążenia ogólnego jest minimalne.² W przypadku aplikacji na błony śluzowe jamy ustnej, benzokaina wchłania się w niewielkim stopniu.³ Przy zastosowaniu na skórę, substancja ta słabo przenika do krwiobiegu i występuje głównie w warstwach naskórka.⁴

Substancja ta może częściowo przedostawać się ze śliną do przewodu pokarmowego po aplikacji w jamie ustnej, jednak źle wchłania się z przewodu pokarmowego.⁵ W przypadku podania doodbytniczego (np. w postaci czopków) dane dotyczące dostępności biologicznej są ograniczone.⁶

Dystrybucja

W przypadku wchłonięcia benzokainy do krążenia ogólnego, substancja ta jest rozprowadzana w organizmie. Benzokaina ma zdolność przechodzenia przez barierę łożyskową, natomiast nie ma jednoznacznych danych odnośnie jej przenikania do mleka matki.⁷

Zastosowanie benzokainy w formie miejscowej powoduje, że substancja ta wykazuje działanie głównie w miejscu aplikacji, praktycznie nie penetrując do krążenia ogólnoustrojowego w ilościach mogących wywołać efekty systemowe.⁸ W przypadku produktów dermatologicznych benzokaina zazwyczaj pozostaje głównie w warstwach naskórka, co pozwala na uzyskanie pożądanego efektu miejscowo znieczulającego bez istotnego wpływu na funkcje innych narządów.⁹

Metabolizm

Metabolizm benzokainy jest procesem wieloetapowym, zachodzącym głównie w osoczu i wątrobie. Wchłonięta benzokaina podlega hydrolizie przez specyficzne enzymy:

• Jest hydrolizowana głównie przez niespecyficzne cholinoesterazy osocza krwi¹⁰
• Mniejsza część substancji jest metabolizowana przez cholinoesterazy w wątrobie¹¹

Główne szlaki metaboliczne benzokainy obejmują:

1. Hydrolizę do etanolu i kwasu p-aminobenzoesowego (PABA)^{12 13}
2. Acetylację do N-acetylobenzokainy, która następnie jest dalej metabolizowana do kwasu p-aminobenzoesowego i kwasu N-acetylo-p-aminobenzoesowego¹⁴
3. Dalszy metabolizm PABA, który obejmuje głównie acetylację oraz wiązanie z glicyną, a w mniejszym stopniu glukuronidację¹⁵

W przypadku wchłonięcia benzokainy z miejsca podania na skórę, substancja ta również przedostaje się do krwiobiegu i szybko ulega przemianie. Benzokaina jest szybko rozkładana do kwasu p-aminobenzoesowego i odpowiedniego aminoalkoholu.¹⁶

Eliminacja

Benzokaina i jej metabolity są wydalane głównie przez nerki z moczem.^{17 18} W szczególności:

• Kwas p-aminobenzoesowy i jego pochodne (jak kwas N-acetylo-p-aminobenzoesowy) są wydalane przez nerki¹⁹
• Niewielka ilość benzokainy może być również wydalana w postaci niezmienionej przez nerki²⁰

Farmakokinetyka w preparatach złożonych

Benzokaina często występuje w preparatach złożonych, zawierających inne substancje czynne, takie jak chlorheksydyna, tyrotrycyna czy chlorek benzalkoniowy. Interakcje farmakokinetyczne między tymi substancjami mogą mieć znaczenie kliniczne, dlatego warto przedstawić właściwości farmakokinetyczne najczęściej spotykanych kombinacji:

Benzokaina z chlorheksydyną

W preparatach zawierających benzokainę i chlorheksydynę (jak DoppelSept Gardło czy Sebidin Intensive), chlorheksydyna wykazuje interesujący profil farmakokinetyczny:

• Podczas ssania tabletki, chlorheksydyna jest powoli uwalniana do śliny i silnie wiąże się z grupami fosforanowymi na powierzchni błony śluzowej jamy ustnej i języka²¹
• Następnie jest powoli (do 24 godzin) ponownie uwalniana do śliny i wykazuje swoje działanie²²
• Około 30% podanej dawki chlorheksydyny pozostaje w jamie ustnej²³
• Chlorheksydyna może wiązać się z powierzchnią zębów²⁴
• Jest metabolizowana w wątrobie w bardzo ograniczonym zakresie²⁵
• Około 90% spożytej dawki chlorheksydyny jest wydzielane z żółcią do jelita, a następnie wydalane z kałem w postaci niezmienionej; pozostały odsetek jest wydalany z moczem²⁶

Benzokaina z tyrotrycyną i chlorkiem benzalkoniowym

W preparatach zawierających benzokainę, tyrotrycynę i chlorek benzalkoniowy (jak DoriTri):

• Tyrotrycyna nie jest wchłaniana. Ze względu na wielkość cząsteczki, słabą rozpuszczalność w wodzie i stabilność wobec peptydaz spowodowaną przez D-aminokwasy, tyrotrycyna nie jest wchłaniana po zastosowaniu miejscowym na nieuszkodzoną skórę lub błony śluzowe. Po przyjęciu doustnym tyrotrycyna ulega szybkiemu rozkładowi w przewodzie pokarmowym, dlatego nie ma wpływu na florę bakteryjną jelit.²⁷
• Chlorek benzalkoniowy wchłania się tylko w niewielkim stopniu i jest szybko rozkładany przez wątrobę i nerki.²⁸

Ta kombinacja substancji zapewnia kompleksowe działanie miejscowe bez znaczącego wchłaniania do krążenia ogólnoustrojowego, co minimalizuje ryzyko działań niepożądanych systemowych.²⁹

Benzokaina w zastosowaniach skórnych

W preparatach dermatologicznych, benzokaina często występuje w połączeniu z innymi substancjami czynnymi, takimi jak tlenek cynku czy lewomentol (Pudroderm). Właściwości farmakokinetyczne tych substancji uzupełniają się:

• Tlenek cynku po podaniu na skórę praktycznie nie przenika do krwi, lecz tylko penetruje do warstw naskórka, głównie stratum corneum. Nawet po zastosowaniu na duże powierzchnie skóry maści o wysokiej zawartości tlenku cynku (40%), stężenia cynku we krwi pozostają na poziomie fizjologicznym.³⁰
• Lewomentol, dzięki swojemu lipofilnemu charakterowi oraz działaniu rozszerzającemu naczynia krwionośne (po podaniu dużych dawek), łatwiej przenika przez skórę do krążenia. Jednakże, nawet po podaniu bardzo dużych dawek na skórę, stężenia lewomentolu we krwi pozostają niewielkie.³¹

Warto zauważyć, że biodostępność tlenku cynku zwiększa się po zastosowaniu na skórę uszkodzoną lub pod opatrunkiem okluzyjnym. Jedynie w przypadku bardzo ciężkich zmian skórnych lub znacznych niedoborów, cynk może przenikać przez skórę do krążenia.³²

Podsumowanie farmakokinetyczne

Farmakokinetyka benzokainy charakteryzuje się:

• Minimalnym wchłanianiem po podaniu miejscowym, zarówno na błony śluzowe, jak i na skórę, ze względu na niską rozpuszczalność w wodzie³³
• Ograniczoną dystrybucją systemową, głównie ze względu na szybki metabolizm³⁴
• Efektywnym metabolizmem przez cholinoesterazy osocza i wątroby, prowadzącym do powstania kwasu p-aminobenzoesowego i etanolu³⁵
• Wydalaniem metabolitów głównie przez nerki z moczem³⁶

Taki profil farmakokinetyczny pozwala na miejscowe działanie znieczulające benzokainy bez istotnych efektów ogólnoustrojowych, co czyni ją bezpieczną do stosowania w różnych postaciach farmaceutycznych przeznaczonych do aplikacji miejscowej.³⁷