Właściwości farmakodynamiczne olanzapiny

Olanzapina, substancja czynna leku Zolaxa Rapid, należy do grupy farmakoterapeutycznej: leki przeciwpsychotyczne, diazepiny, oksazepiny, tiazepiny i oksepiny (kod ATC: N05A H03). Wykazuje kompleksowe działanie przeciwpsychotyczne, przeciwmaniakalne oraz stabilizujące nastrój, co czyni ją wszechstronnym lekiem w terapii zaburzeń psychicznych.¹

Profil receptorowy olanzapiny

Badania przedkliniczne wykazały, że olanzapina charakteryzuje się wysokim powinowactwem (Ki; <100 nM) do szerokiego spektrum receptorów, w tym:

• receptorów serotoninowych: 5HT2A/2C, 5HT3, 5HT6
• receptorów dopaminowych: D1, D2, D3, D4, D5
• cholinergicznych receptorów muskarynowych: M1-M5
• receptorów α1-adrenergicznych
• receptorów histaminowych H1

Ta wieloreceptorowa aktywność jest istotna dla zrozumienia mechanizmu działania leku oraz potencjalnych efektów klinicznych i działań niepożądanych.²

Badania przedkliniczne

W modelach eksperymentalnych olanzapina wykazuje specyficzny profil farmakodynamiczny:

• W testach behawioralnych na zwierzętach stwierdzono antagonizm wobec receptorów serotoninowych, dopaminowych i cholinergicznych, co potwierdza profil wiązania wykazany w badaniach in vitro³
• Badania in vitro wykazały większe powinowactwo olanzapiny do receptorów serotoninowych 5HT2 niż do receptorów dopaminowych D2⁴
• Testy elektrofizjologiczne potwierdziły, że olanzapina wybiórczo zmniejsza pobudzającą czynność neuronów dopaminergicznych układu mezolimbicznego (A10), przy minimalnym wpływie na drogi w prążkowiu (A9) odpowiedzialne za kontrolę funkcji motorycznych⁵
• W testach behawioralnych olanzapina osłabiała warunkowy odruch unikania (wskaźnik aktywności przeciwpsychotycznej) w dawkach mniejszych niż wywoływały katalepsję (wskaźnik działań niepożądanych motorycznych)⁶
• W przeciwieństwie do innych leków przeciwpsychotycznych, olanzapina wykazuje działanie anksjolityczne w odpowiednich modelach zwierzęcych⁷

Badania neuroobrazowe

Zastosowanie zaawansowanych technik obrazowania dało wgląd w mechanizm działania olanzapiny u ludzi:

• W badaniach PET (pozytonowa tomografia emisyjna) u zdrowych ochotników po jednorazowej dawce doustnej 10 mg wykazano większe wysycenie receptorów 5HT2A niż receptorów dopaminowych D2⁸
• Badania SPECT (tomografia emisyjna pojedynczego fotonu) u pacjentów ze schizofrenią wykazały, że u osób odpowiadających na leczenie olanzapiną występuje mniejsze wysycenie receptorów D2 w prążkowiu niż u pacjentów leczonych rysperydonem czy innymi neuroleptykami⁹
• Poziom wysycenia receptorów D2 u pacjentów reagujących na olanzapinę był porównywalny z poziomem u pacjentów reagujących na klozapinę¹⁰

Skuteczność kliniczna olanzapiny

Skuteczność w schizofrenii

Skuteczność olanzapiny w leczeniu schizofrenii została potwierdzona w licznych badaniach klinicznych:

• W dwóch badaniach kontrolowanych placebo i dwóch z trzech badań porównawczych, obejmujących łącznie 2900 pacjentów ze schizofrenią z objawami pozytywnymi i negatywnymi, olanzapina wykazała istotną statystycznie przewagę w poprawie zarówno objawów pozytywnych, jak i negatywnych¹¹

W dużym międzynarodowym badaniu porównawczym z podwójnie ślepą próbą, przeprowadzonym z udziałem 1481 pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii, zaburzeń schizoafektywnych i pokrewnych, z towarzyszącymi objawami depresyjnymi (średnia wartość 16,6 w Skali Depresji Montgomery-Asberg), prospektywna analiza wykazała:

• Statystycznie istotną poprawę nastroju w porównaniu do stanu początkowego (p = 0,001) na korzyść olanzapiny (-6,0 punktów) w porównaniu z haloperydolem (-3,1 punktów)¹²

Skuteczność w chorobie afektywnej dwubiegunowej

Olanzapina wykazała znaczącą skuteczność w leczeniu epizodów maniakalnych i mieszanych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej:

• Po trzech tygodniach leczenia wykazano większą skuteczność olanzapiny w porównaniu z placebo i walproinianem sodu w redukcji objawów manii¹³
• Skuteczność olanzapiny w leczeniu manii była porównywalna z haloperydolem, mierzona odsetkiem pacjentów z remisją objawów manii i depresji po 6 i 12 tygodniach leczenia¹⁴

Terapia skojarzona w chorobie afektywnej dwubiegunowej

W badaniach oceniających terapię skojarzoną w chorobie afektywnej dwubiegunowej:

• Dodanie olanzapiny w dawce 10 mg do terapii litem lub walproinianem (u pacjentów leczonych przez co najmniej 2 tygodnie) zapewniało większą redukcję objawów manii po 6 tygodniach niż monoterapia litem lub walproinianem¹⁵

Zapobieganie nawrotom w chorobie afektywnej dwubiegunowej

Przeprowadzono szereg długoterminowych badań oceniających skuteczność olanzapiny w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej:

• W 12-miesięcznym badaniu u pacjentów z epizodem manii, u których osiągnięto remisję po olanzapinie, a następnie zostali losowo przydzieleni do grup otrzymujących placebo lub olanzapinę, wykazano statystycznie istotną przewagę olanzapiny nad placebo w głównym punkcie końcowym, którym był nawrót choroby dwubiegunowej¹⁶
• Wykazano ponadto statystycznie istotną przewagę olanzapiny nad placebo w zapobieganiu nawrotom zarówno manii, jak i depresji¹⁷

W kolejnym 12-miesięcznym badaniu u pacjentów z epizodem manii, którzy osiągnęli remisję po terapii skojarzonej olanzapiną i litem, a następnie zostali zrandomizowani do monoterapii olanzapiną lub litem:

• Nie wykazano statystycznie istotnej niższości olanzapiny w porównaniu z litem w głównym punkcie końcowym, jakim był nawrót choroby afektywnej dwubiegunowej (olanzapina 30,0%, lit 38,3%; p = 0,055)¹⁸

W 18-miesięcznym badaniu u pacjentów z epizodem manii lub mieszanym, którzy osiągnęli stabilizację po leczeniu skojarzonym olanzapiną z lekiem stabilizującym nastrój (lit lub walproinian):

• Nie stwierdzono statystycznie istotnej przewagi długotrwałego stosowania kombinacji olanzapiny z litem albo olanzapiny z walproinianem nad monoterapią litem lub walproinianem w opóźnianiu nawrotów choroby afektywnej dwubiegunowej, definiowanych zgodnie z kryteriami objawowymi¹⁹

Skuteczność u dzieci i młodzieży

Dane dotyczące skuteczności olanzapiny w populacji pediatrycznej są ograniczone:

• Dostępne są jedynie dane z krótkotrwałych badań (6 tygodni w schizofrenii i 3 tygodnie w manii związanej z chorobą afektywną dwubiegunową) przeprowadzonych u mniej niż 200 pacjentów w wieku 13-17 lat²⁰
• Stosowano zmienne dawki początkowe od 2,5 mg do 20 mg na dobę²¹

Podczas leczenia olanzapiną u młodzieży zaobserwowano:

• Istotnie większy przyrost masy ciała niż u dorosłych²²
• Większe zmiany parametrów metabolicznych na czczo (cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL, triglicerydów) i stężenia prolaktyny w porównaniu z dorosłymi²³

Bezpieczeństwo długotrwałego stosowania olanzapiny u dzieci i młodzieży:

• Brak danych z kontrolowanych badań dotyczących utrzymywania się efektów metabolicznych oraz bezpieczeństwa długotrwałego stosowania²⁴
• Informacje na temat bezpieczeństwa długoterminowego są ograniczone głównie do danych z otwartych, niekontrolowanych badań klinicznych²⁵